वैज्ञानिकहरूले बिरुवाको कोशिका नियन्त्रण गर्ने प्रोटिन पत्ता लगाए

राइस विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले पेरोक्सिसोमको आकार नियन्त्रण गर्ने ‘पेक्स११’ प्रोटिनको भूमिका पत्ता लगाएका छन्। ‘क्रिसपर’ प्रविधिको प्रयोग गरी ‘पेक्स११’ प्रोटिनसँग सम्बन्धित पाँचवटा जिनहरूको अध्ययन गरिएको थियो। यो अनुसन्धानले मानव कोषिकामा हुने पेरोक्सिसोमसँग सम्बन्धित रोगहरू बुझ्न र बायोइन्जिनियरिङमा नयाँ आयाम थप्न मद्दत गर्ने विश्वास गरिएको छ। १३ वैशाख, काठमाडौं।

बिउ उम्रिएर बिरुवा बन्ने सुरुवाती चरणमा, बिरुवाले सूर्यको प्रकाशबाट खाना (प्रकाश संश्लेषण) बनाउन सक्दैन, र यसैले यो पूर्ण रूपमा आफूभित्र सञ्चित बोसोयुक्त एसिडमा निर्भर रहन्छ। यो बोसोलाई ऊर्जामा बदल्न बिरुवाको कोषिकाभित्र ‘पेरोक्सिसोम’ नामक एक विशेष संरचना हुन्छ। राइस विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, यो संरचना मानव कोषिकामा पनि पाइन्छ र बिरुवाको कोषिका ठूलो भएकाले यसलाई अध्ययन गर्न सजिलो हुन्छ।

प्राध्यापक बोन्नी बार्टेलको नेतृत्वमा गरिएको अनुसन्धानले ‘पेक्स११’ (PEX11) नामक एउटा सानो प्रोटिनले पेरोक्सिसोमको आकार नियन्त्रण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने पत्ता लगाएको छ। ‘नेचर कम्युनिकेसन्स’मा प्रकाशित यस अध्ययनअनुसार, यो प्रोटिनले पेरोक्सिसोमलाई विभाजित हुन मात्र मद्दत गर्दैन, बरु बिरुवाको प्रारम्भिक विकासका क्रममा यसलाई अनावश्यक रूपमा बढ्नबाट समेत रोक्छ।

अनुसन्धानकर्ता नेथन थार्पले ‘क्रिसपर’ (CRISPR) प्रविधिको प्रयोग गरेर PEX11 प्रोटिनसँग सम्बन्धित पाँचवटा विभिन्न जिनहरूको अध्ययन गरेका थिए। अनुसन्धानका क्रममा के देखियो भने, जब यी जिनहरूले काम गर्दैनन्, तब पेरोक्सिसोमभित्र साना थैलीहरू बन्न पाउँदैनन्। सामान्य अवस्थामा यी थैलीहरूले पेरोक्सिसोमको बाहिरी झिल्लीका टुक्राहरू सोसेर यसको आकार सन्तुलनमा राख्छन्। मानव र अन्य प्रजातिका लागि महत्त्व यो अनुसन्धान केवल बिरुवामा मात्र सीमित छैन। वैज्ञानिकहरूले जब इस्टमा पाइने यस्तै प्रकारको प्रोटिनलाई बिरुवाको उत्परिवर्तित कोषिकामा राखे, तब ती कोषिकाहरू पुनः सामान्य अवस्थामा फर्किए। यसले प्रमाणित गर्छ कि यो प्रोटिनको कार्यप्रणाली लाखौँ वर्षदेखि विभिन्न प्रजातिहरूमा एकैनाशले विकास हुँदै आएको छ।