नयाँ बानेश्वरदेखि बुद्धनगरसम्म चटपटे र घरको भान्सामा प्रयोग हुने सुकेको प्याजको मूल्य एक महिनामा ४० प्रतिशतले बढेर किलोग्राममा ७७ रुपैयाँ पुगेको छ। कालीमाटीमा प्याजको खुद्रा मूल्य ९० देखि १०० रुपैयाँ पुगेपछि व्यवसायीहरूले दसैंसम्म किलोग्राममा १५० रुपैयाँभन्दा बढी पुग्न सक्ने बताएका छन्। चालु आर्थिक वर्षको साउन महिनामा भारतबाट १ करोड ७५ लाख १८ हजार ५ सय ६९ किलो प्याज आयात हुँदा ७१ करोड ८३ लाख ७ हजार रुपैयाँ खर्च भएको छ। ७ साउन, काठमाडौं। नयाँ बानेश्वरमा चटपटे बेचेर गुजारा गर्ने पार्वती थापालाई अहिले एउटै चिन्ता सताइरहेको छ। दैनिक एक किलो प्याजको उपयोग गर्ने उनी, सुकेको प्याजको मूल्य निरन्तर बढेपछि पारेको व्यापार सजिलै चलाउन सक्ने अवस्था छैन। प्याज महँगिँदै गएका कारण उनले चटपट र पानीपुरीमा प्याजको मात्रा घटाएर हाल्न थालेको एक महिना भइसक्यो। ‘पहिले सुकेको प्याज किलोको ६०-७० रुपैयाँमा किन्दथेँ, आज बिहान त किलोको १०० रुपैयाँ पुगेको रहेछ,’ पार्वतीले बताइन्, ‘यसले व्यापारमा सिधै असर गर्छ, ग्राहकले धेरै प्याज नभएको चटपट र पानीपुरी मिठो लाग्दैन भन्छन्। ग्राहकको मन बुझाउनु पर्यो, अझ बढ्दै गए कसरी ठाल्ने होला?’ चाडपर्वको रौनकले घर आँगन सँगाल्न सुरु गरेको छ। तर मूल्य वृद्धिका कारण पार्वती जस्तै बुद्धनगरकी गृहिणी लक्ष्मी श्रेष्ठलाई पनि भान्सामा प्याज प्रयोग कटौती गर्न बाध्य बनाएको छ। लक्ष्मी भन्छिन्, ‘मासु पकाउँदा मात्र प्याज हाल्छु, अन्य तरकारीमा हाल्दिन। अचारमा अलिकति मात्र प्रयोग गर्छु। मूल्य घटेमा फेरि किन्नेछु।’ कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिका अनुसार पछिल्लो एक महिनामा प्याजको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढेको छ। असार अन्तिम साता कालीमाटीमा प्याजको थोक मूल्य औसत ५४ रुपैयाँ रहेकोमा ७ साउनसम्म प्रतिकिलो औसत मूल्य ५५ रुपैयाँ पुग्यो। त्यसपछि मूल्यमा तेज बृद्धि भयो। ३१ साउनमा औसत ६२ रुपैयाँ पुगेको प्याजको मूल्य ७ भदौमा ७७ रुपैयाँ (न्यूनतम ७५, अधिकतम ८०) पुगेको थियो। यसले उपभोक्ताको भार कति भारी छ भन्ने देखाउँछ। ७ साउनको ५५ रुपैयाँ र ७ भदौको ७७ रुपैयाँबीच एक महिनामा किलोग्राममा २२ रुपैयाँ वृद्धि भएको छ। प्रतिशतका हिसाबले एक महिनामा ४० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। वर्षेनी हिसाब गर्दा यो झन् बढेको छ। गत वर्ष साउनमा थोक मूल्य न्यूनतम ४५ देखि अधिकतम ४८ रुपैयाँ थियो। औसत मूल्य ४६ रुपैयाँबाट अहिले ७७ रुपैयाँ पुगेको छ। वर्षभरि करिब ३१ रुपैयाँले वृद्धि भइसकेको छ, जुन ६५ प्रतिशतभन्दा बढी हो। थोक बजारमा मूल्य बढेपछि खुद्रा बजार र उपभोक्ताको खल्तीमा असर परेको छ। अहिले खुद्रा बजारमा सुकेको प्याज किलोग्राममा ९० देखि १०० रुपैयाँसम्म बिक्री भइरहेको छ। काठमाडौंका १० वटा तरकारी पसलमा सर्वेक्षण गर्दा केहि पसलहरूमा प्याज किलोग्राममा ९० रुपैयाँमा भेटिए भने बाँकि पसलहरूमा १०० रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको देखियो। बिगमार्ट सहित अन्य सुपरमार्केटले पनि किलोग्राम प्याजको मूल्य करिब ९९ रुपैयाँसम्म तोकेका छन्। थोक र खुद्रा मूल्यबीचको फरकसम्बन्धी नयाँ बानेश्वरका एक तरकारी व्यापारीले भने, ‘हामीले कालीमाटीमै प्याजलाई ८० रुपैयाँमा खरिद गरेका छौं, खुद्रा बजारमा ५-१० रुपैयाँ महँगो पर्न गएको छ।’ उनका अनुसार होलसेल व्यापारीहरूले प्याजको मूल्य अझै बढ्ने र दसैंसम्म प्रति किलो १५० रुपैयाँभन्दा बढी पुग्ने बताएका छन्। भारतीय बजारमा अभावले नेपाली बजारमा असर पुर्याएको व्यवसायीहरूका भनाइ नेपालका व्यवसायीले दसैंसम्म प्याजको मूल्य प्रति किलो १५० रुपैयाँभन्दा माथि पुग्ने आकलन गरेका छन्। यसको कारण भारतीय बजारमा देखिएको अभाव र मूल्य वृद्धिलाई मुख्य कारण मानिएको छ। नेपाल प्याजमा करिब ९८ प्रतिशत भारतमै निर्भर भएकोले भारतीय मूल्यमा वृद्धि नेपाली बजारमा सीधा असर पुर्याउँछ। नेपाल आलु–प्याज व्यवसायी संघका महासचिव प्रकाश गजुरेलले भारतमा उत्पादन कम र माग बढी हुँदा अभाव देखिएको बताए। ‘भारतमै प्याजको मूल्य बढेको छ र अभाव छ। हामी पूर्णरूपमा भारतमै निर्भर छौं, त्यसैले त्यहाँ महँगो हुँदा नेपालमा पनि बढ्नुपर्थ्यो,’ उनले भने। भारतबाट नेपाल ल्याउँदा (ल्यान्डिङ कष्ट) प्रतिकिलो ७५ रुपैयाँभन्दा बढी लाग्न थालेको छ। चाडपर्व नजिकिएसँगै प्याजको माग बढेको छ। भारतमा उत्पादन कम हुनु र दुवै देशमा चाडपर्वको माग वृद्धि भई मूल्य अझ बढ्ने व्यवसायीहरूको विश्लेषण छ। नेपालमा प्याज उत्पादन नगन्य मात्रामा हुने र मुख्य रूपमा भारतीय बजारमै निर्भर हुनुका कारण पहिले पनि अभाव र मूल्यवृद्धि भोग्नु परेको छ। ‘प्याजको थोक मूल्य सायद १०० रुपैयाँ नाघ्ने छ भन्ने हाम्रो अनुमान छ। पहिले पनि यथार्थमा पनि १०० रुपैयाँ कटेर हाहाकार मच्चिएको थियो, यसपालि पनि त्यही सम्भावना छ,’ महासचिव गजुरेलले भने। भारतीय सरकारले अप्रत्यक्ष रूपमा कडाइ गरेको छ भारत सरकारले औपचारिक रूपमा प्याज निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाए पनि आपूर्ति चनाखो नराखिरहेको व्यवसायी बताउँछन्। पूर्वमा नेपालको आपूर्ति कमजोर हुँदा वा सम्बन्ध बिग्रिएका बेला भारतले प्रतिबन्ध लगाउने सम्भावना अझै रहेको महासचिव गजुरेलले बताए। ‘प्रत्यक्ष प्रतिबन्ध नगरे तर आपूर्ति पक्का छैन, अप्रत्यक्ष कडाइ गर्न थालेको छ,’ उन्होंने भने। व्यवसायीहरूले बजारमा अभाव नहोस् र मूल्य सन्तुलनमा रहोस् भनेर सरकारलाई जीटुजी अर्थात् सरकारले सरकारलाई सप्लाई गर्न सुझाएका छन्। केही दिनअघि कालिमाटी बजार विकास समितिसँग छलफल हुँदा सयममै कदम चाल्नुपर्छ भन्ने महासचिव गजुरेलको भनाइ छ। ‘अहिलेभन्दा बढी महँगो हुने जोखिम छ, त्यसैले सरकारले जीटुजी सप्लाईका लागि पहल गर्नुपर्छ,’ उनले जोड दिए। भारतीय बजारमा एक सातामै ४० प्रतिशत वृद्धि भारतीय बजारमा पछिल्लो सातामै प्याजको खुद्रा मूल्य करिब ४० प्रतिशत बढेर उपभोक्ता र बजारलाई प्रभावित बनाएको छ। नयाँ दिल्ली, मुम्बई, कोलकाता लगायत ठूला सहरमा प्याजको खुद्रा मूल्य ५० देखि ६० भारु (८० देखि ९६ रुपैयाँ) पुगेको समाचार स्रोतहरूले जनाएका छन्। उडिसाको भुवनेश्वरमा दुई दिनमै मूल्य लगभग दोब्बर भएर भारु ६० पुगेको छ। मूल्य वृद्धिबाट आपूर्तिमा ढिलाइ, खराब मौसम र चाडपर्वको उच्च मागलाई मुख्य कारण मानिएको छ। भारतीय सञ्चार माध्यमका अनुसार भारी वर्षाले ढुवानी र तरकारी आपूर्ति अवरुद्ध भएको छ भने दक्षिण भारतबाट आउनुपर्ने नयाँ बाली बजारमा ढिलो भित्रिएको छ। पुरानो बाली समाप्त हुँदै गएको र चाडपर्वको सिजनले माग ह्वात्तै बढाएको कारण महाराष्ट्रको लासलगाउँ मण्डीमा एकैदिन ठूलो मूल्य वृद्धि भएको छ। भारत सरकारले सहुलियत मूल्यमा प्याज राखिएको ‘बफर स्टक’ खुद्रा बजारमा उतार्ने तयारी गरेको सञ्चारमाध्यमले जनाएका छन्। चाडपर्व आउँदै गर्दा व्यापारीले प्याज लुकाउने गरेका छन्: उपभोक्ता अधिकारकर्मी उपभोक्ता अधिकारकर्मीहरूले चाडपर्वको समयमा व्यापारीहरूले कृत्रिम अभाव सिर्जना गरी मूल्यमा अत्यधिक वृद्धिको आरोप लगाएका छन्। माधव तिमल्सिनाले भने, ‘चाडपर्वको मुखमा व्यापारीहरूले प्याज लुकाउने गरेको देखिन्छ। बजारमा मूल्य एकैचोटी ४० प्रतिशत बढ्नु आश्चर्यजनक छैन।’ उनी भन्छन्, ‘स्थानीय र संघीय दुबै सरकारले बजार नियमनमा ध्यान नदिँदा उपभोक्ता सधैँ दुःखी हुने अवस्था हुन्छ। पछिल्लो समयमा पनि मूल्य नै बढेको छ।’ भारतीय मूल्य बढ्दा नेपाली बजारमा मूल्य रातारात दोब्बर हुने स्थिति पुनः दोहोरिएको छ। हाल कालीमाटी बजारमा भारतबाट मात्र सुकेको प्याज भित्रिरहेको छ। साउनमै भारतबाट झण्डै ७२ करोड मूल्यबराबरको प्याज आयात चालु आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को साउनमा मात्रै १ करोड ७५ लाख १८ हजार ५ सय ६९ किलो (१७,५१८ टन) प्याज आयात भएको छ। यसको कुल मूल्यांकन ७१ करोड ८३ लाख ७ हजार रुपैयाँ बराबर रहेको छ। एक सय प्रतिशत भारतबाट मात्रै आयात भएको यो प्याजमा सरकारले ६ करोड ४६ लाख ७० हजार रुपैयाँ बराबर भन्सार राजस्व सङ्कलन गरेको छ.
