सी जिन्पिङ: चीनका शक्तिशाली नेता बन्नुअघि सम्पूर्ण अवसर गुमाएका सम्भ्रान्त राजकुमार

चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिन्पिङ ११ वर्षपछि पहिलो पटक संयुक्त राज्य अमेरिकाको राजकीय भ्रमणमा जाने तयारीमा छन्। तर अमेरिकासँग उनको पहिलो भेट गरेको समय चीनको सबैभन्दा शक्तिशाली नेता बन्नुअघि धेरै लामो समय पहिलेको कुरा हो। करिब चार दशकअघि, सी चीनको उत्तरी भागमा एउटा काउन्टी अधिकारीका रुपमा थे। त्यो बेला उनी तथ्य संकलन अभियानको क्रममा मध्यपश्चिम अमेरिकाको भ्रमणमा थिए। उनी आईओवामा केही दिन कृषिको अवस्थाबारे जानकारी सङ्कलन गरेर सहरी क्षेत्रबाहिर अवस्थित स्थानीय एक परिवारसँग समय बिताएका थिए। चिनियाँ सरकारी सञ्चार माध्यमहरूले आईओवाका तत्कालीन गर्भनर टेरी ब्रान्स्टेडसँग उनको होमस्टे र मित्रताको बारेमा उल्लेख गरेका छन्। ब्रान्स्टेड पछि अमेरिकी ट्रम्प प्रशासनमा चीनका लागि अमेरिकी राजदूत बनेका थिए। यस व्यक्तिगत सम्बन्धलाई सी र अमेरिकी सम्बन्धसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।

आज अमेरिकासँगको सम्बन्ध पहिलेभन्दा धेरै फरक छ। यसलाई विश्वव्यापी प्रभावका लागि प्रतिस्पर्धा, एकअर्काप्रति लक्षित आयात कर, प्रविधि नियन्त्रण र सैन्य प्रतिस्पर्धाले परिभाषित गरेको छ। ३७ वर्षका सी अहिले सामान्य अधिकारी नभई चीनका सबैभन्दा ठूलो नेता हुन्। चीनको नेतृत्वमा १४ वर्षभित्र उनले कम्युनिस्ट पार्टी र विश्वमा चीनको उपस्थिति दुवैलाई रूपान्तरण गरेका छन्। सीको कथा सुविधासम्पन्न परिवेशमा सुरु भएको थियो। सन् १९५३ मा बेइजिङमा जन्मिएका सी कम्युनिस्ट क्रान्तिकारी सी जोङ्सिनका छैटौँ सन्तान हुन्, जसले जनवादी गणतन्त्र चीन स्थापना गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिएका थिए। उनका पिता पार्टीका वरिष्ठ नेता र उपप्रधानमन्त्रीसम्म पुगेका थिए।

उनको बाल्यकाल प्रतिष्ठित विद्यालयहरूमा बित्यो र परिवारका अधिकांशले नसक्ने प्रकारका विशेष सुविधाहरू उनको पहुँचमा थिए। तर पछि उनको परिवार विरुद्ध राजनीति शुरु भयो। सन् १९६० को दशकमा सीका पितालाई पार्टीविरोधी गतिविधिमा संलग्न भएको आरोप लगाइयो, निर्वासनमा पठाइयो, कारखानामा काम गर्न बाध्य बनाइयो र अन्ततः पार्टीबाट हटाइयो। पार्टीविरोधी बच्चा ठहर गर्दै सीलाई जबरजस्ती पुनः शिक्षा केन्द्रमा पठाइयो। नेता माओको आदेशअनुसार उनले किसानहरूसँगै १५ वर्षसम्म गाउँमा बिताउनुपरेको थियो।

उनले चीनको पश्चिमी क्षेत्र शाङ्शीमा अवस्थित दुर्गम गाउँ लिअङ्जिआहमा सात वर्ष बस्दा खेती गर्न, मल बोक्न र खाडल खन्ने काम गरे। २००४ को एक अन्तर्वार्तामा उनले भनेका थिए, “रेलमा सबैले आँसु पुछिरहेका थिए, म मात्र मुस्कुराइरहेको थिएँ। नजाने भए म रोइरहेको हुन्थेँ।” उनले २२ वर्षको उमेरमा चीनकै प्रख्यात चिन्ख्वा विश्वविद्यालयमा केमिकल इञ्जिनियरिङ अध्ययन गर्न गाउँ छोडे। पढाइ सकेपछि उनले बेइजिङभन्दा माथि पर्ने फुजियान र जाजीङ प्रान्तहरूमा स्थानीय अधिकारीको रूपमा काम गरे।

सन् १९८० मा ती प्रान्तहरूले अर्थतन्त्रमा तीव्र उन्नति गरे। उनका पिता भएका कारण सीलाई केन्द्रीय सरकार र सेनामा आफ्नो स्थान बनाउन र पार्टीसँग सम्बन्ध जोड्न सजिलो भयो। २००७ मा शाङ्घाई प्रमुख नेताका रूपमा केही समय बसेपछि सी चीनको नीतिगत निर्णय गर्ने स्थायी समितिमा पुगे। पाँच वर्षभित्र हु जिन्ताओको उत्तराधिकारी बने र कम्युनिस्ट पार्टीको सर्वोच्च नेता भए। उनले चीनको आर्थिक र राजनीतिक प्रणालीलाई धेरैले सोचेभन्दा फरक तरिकाले रूपान्तरण गरेका छन्।

उनको १४ वर्षे शासनकालमा चीनले आत्मविश्वास बढाउँदै समृद्धि हासिल गरेको छ। विदेशमा उनले बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ लगायतका परियोजनाहरू अगाडि बढाउँदै चीनको उपस्थिति बलियो बनाएका छन्। ग्लोबल साउथको अवधारणा पनि उनले प्रस्तुत गरेका छन्। यसैबीच प्रमुख प्रजातान्त्रिक राष्ट्रहरूसँग चीनको सम्बन्ध विवादित बनेको छ। दक्षिण चीन सागर र ताइवान सन्दर्भमा अमेरिका सँग तनाव बढेको छ।

चीनमा व्यापक नियन्त्रण कायम राखेर सी राजनैतिक रूपमा बलियो स्थितिमा छन्। उनले शिन्जियाङ, तिब्बत र हङकङमा कडा सुरक्षा र राजनीतिक स्थिरता ल्याउन विभिन्न उपायहरू लागू गरेका छन्। समर्थकहरूले यसलाई सुव्यवस्था पुनर्स्थापना भन्दै प्रशंसा गर्छन् भने आलोचकहरूले यसले नागरिक स्वतन्त्रता धेरै घटाएको टिप्पणी गर्छन्। सीले नयाँ विचारधारा अघि सारेका छन् – “नयाँ युगको चिनियाँ विशेषताको समाजवाद जिन्पिङ विचारधारा”।

उनले राष्ट्रपतिको कार्यकाल सीमा संविधानबाट हटाए जसले उनलाई दुई कार्यकालभन्दा बढी समय पदमा बस्न अनुमति दियो। चिनियाँ सरकारी सञ्चार माध्यमहरूले उनलाई गम्भीर र प्रभावशाली व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्, तर कहिलेकाहीं हल्का र रमाइलो अवस्थामा पनि देखिन्छन्। उनले फुटबलप्रतिको प्रेमबारे चर्चा गरेका छन्। रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनसँग उनलाई सबैभन्दा नजिक मानिन्छ। सत्तामा आएदेखि उनीहरूबीच ४० भन्दा बढी भेटघाट भइसकेका छन् र सीले पुटिनलाई आफ्नो “सबैभन्दा निकटस्थ विश्वासपात्र” समेत बताएका छन्।

व्यक्तिगत प्रभाव र तत्काल निर्णय गर्ने क्षमता भएका सीले पनि व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा राष्ट्रको हितलाई प्राथमिकता दिएका छन्। यस पटक उनी २१औँ शताब्दीका निर्णायक राजनीतिक व्यक्तित्वको रूपमा वाशिङ्टन डीसी पुग्दैछन्।