पृथ्वीमा कति वटा उत्तरी ध्रुवहरू छन्?

हामी सबैले उत्तरी ध्रुवबारे सुनेका छौं। जमेको समुद्र, ध्रुवीय भालु, उत्तरी प्रकाश र मध्यरातको सूर्य ती क्षेत्रका विशेषताहरू हुन्। तर के तपाईंलाई थाहा छ, उत्तरी ध्रुवको परिभाषा त्यति सरल छैन। र ती एकभन्दा बढी छन्। ब्रिटिश जलवायु वैज्ञानिक तथा अन्वेषक फेलिसिटी एस्टनका अनुसार, “पृथ्वीमा धेरै उत्तरी ध्रुवहरू छन्।” उनले थपिन्, “परिभाषामा पर्न सक्ने दुई प्रकारका उत्तरी ध्रुवहरू हुन्छन्: चुम्बकीय उत्तरी ध्रुव र भौगोलिक उत्तरी ध्रुव।”

एस्टनका अनुसार, साँच्चिकै मानिसहरूले उत्तरी ध्रुव भनेर बुझ्ने र भनेको कुरा भौगोलिक उत्तरी ध्रुव हो। पृथ्वीलाई अलिकति घुमेको गोलो शरीर रूपमा कल्पना गर्नुहोस्। बीचबाट माथिदेखि तलसम्म एउटा काल्पनिक डन्डी छिर्दा जुन रेखा बनिन्छ, त्यो अक्ष पृथ्वीले परिक्रमा गर्ने अक्ष हो। यो काल्पनिक अक्षले जहाँ सतहमा भेट्छ, त्यो भौगोलिक उत्तरी ध्रुव हो। यो आर्कटिक महासागरको पानी र बरफमाथि पर्छ। यसको ठीक विपरित ठाउँमा दक्षिणी ध्रुव हुन्छ, जुन अन्टार्कटिकामा अवस्थित छ। भौगोलिक उत्तरी ध्रुव हाम्रो ग्रहको ठीक ९० डिग्री उत्तरमा पर्छ। यहाँ देशान्तरका सबै रेखाहरू एकै स्थानमा जोडिन्छन्।

चुम्बकीय उत्तरी ध्रुव पृथ्वीलाई यसको सतहमा हुने विद्युतीय प्रवाहबाट उत्पन्न नहुने चुम्बकीय क्षेत्रले घेरेको छ। यो क्षेत्रले सौर्य वायु र विकिरणबाट हामीलाई रक्षा गर्छ। सामान्य चुम्बकझै पृथ्वीमा पनि दुई चुम्बकीय ध्रुव छन्, एउटा माथिल्लो भागमा र अर्को तल्लो भागमा। चुम्बकीय उत्तरी ध्रुव त्यो बिन्दु हो जहाँ चुम्बकीय क्षेत्र ठाडो रूपमा तलतिर सङ्केत गर्छ। यसलाई कम्पासले मापन गर्छ। तर पृथ्वीको बाहिरी सतहको तरल धातुको गतिले गर्दा चुम्बकीय क्षेत्र पनि सर्छ। यसकारण चुम्बकीय उत्तरी ध्रुवको स्थान पनि बदलिन्छ। एस्टनका अनुसार, “वर्षौंदेखि यो उत्तरी क्यानडाको क्वीन एलिजाबेथ टापुहरू नजिक तैरिरहेको थियो।”

अर्का विभिन्न प्रकारका उत्तरी ध्रुवहरूको व्याख्या त्यति प्रखर रूपमा थाहा छैन। चुम्बकीय उत्तरी ध्रुव पृथ्वीको वास्तविक चुम्बकीय क्षेत्रमा आधारित छ। तर भूचुम्बकीय उत्तरी ध्रुव एक काल्पनिक र सरलीकृत मोडलमा आधारित स्थान हो। एस्टनका अनुसार, “यो एक प्रकारको सैद्धान्तिक उत्तरी ध्रुव हो, जहाँ पृथ्वीले पूर्ण रूपमा समान र एकरूप चुम्बकीय क्षेत्र भएको चुम्बकको झै देखिन्छ।”

उत्तरी ध्रुव पत्ता लगाउने तरिका भनेको विभिन्न विधिहरूको प्रयोग गर्नु हो। एस्टनका अनुसार, “उत्तरी ध्रुव गन्तव्य पत्ता लगाउन धेरै विधिहरू छन्, तर तीमध्ये सबैका आफ्नै कमजोरी छन्।” यसैले अन्ततः सबै विधिहरू मिलाएर प्रयोग गर्नुपर्छ।