लेखक: space4knews

भेनेजुएलामा गएको दुईवटा शक्तिशाली भूकम्पका क्रममा मृत्यु हुनेहरूको संख्या ९०० पुगेको छ भने कम्तीमा ३,३६० जना घाइते भएका छन्, सरकारले जनाएको छ। जिउँदो व्यक्तिहरूको खोजीका लागि उद्धारकर्मीहरू सक्रिय छन् भने परिवारका सदस्यहरू आफन्तहरूको अवस्थाबारे खबर पर्खिरहेका छन्। घाइतेहरूको उपचार अस्थायी स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा भइरहेको छ। भूकम्पले देशको उत्तरी क्षेत्रमा दर्जनौँ भवनहरू ध्वस्त गरेका छन्, जसमा राजधानी कराकसका भवनहरू पनि छन्।

एक वरिष्ठ सरकारी अधिकारीका अनुसार सयौँ अन्तर्राष्ट्रिय उद्धारकर्मीहरू भेनेजुएलामा पुगेका छन् र थप उद्धार टोलीहरू पनि आउने क्रममा छन्। गत बुधबार केही सेकेन्डको अन्तरालमा दुईवटा शक्तिशाली भूकम्पले भेनेजुएलालाई हल्लाएको थियो। दोस्रो भूकम्प ७.५ म्याग्निच्युडको थियो, जुन पछिल्लो शताब्दीमा भएको शक्तिशाली भूकम्पहरूमध्ये एक मानिन्छ।

दुई सयभन्दा बढी परकम्पहरू रेकर्ड भएका छन्। राष्ट्रिय सभाका अध्यक्षले मृतकको संख्या ९२० पुगेको र कम्तीमा १७२ जना अझै भग्नावशेषमा फसेको आशंका व्यक्त गरे। दर्जनौंलाई जीवितै उद्धार गरिएको छ, जसले आफ्नो परिवार र प्रियजनहरूसँग पुनर्मिलन गराउन सकेको बताउँदै “हामीलाई खुसी मिलेको छ,” अन्तरिम राष्ट्रपति डेल्सी रोड्रिगेजले टेलिभिजन सम्बोधनमा भनिन्।

अन्तर्राष्ट्रिय उद्धार टोली बेलायती खोज तथा उद्धार टोली, उद्धार कुकुरहरू र ड्रोन लिएका सैनिक विमान शुक्रबार भेनेजुएलातर्फ उडेको छ। उक्त विमानमा ‘मर्सीसाइड फायर एन्ड रेस्क्यु’को नेतृत्वमा बेलायतका १४ जना अग्नि र उद्धार सेवा विशेषज्ञहरू सवार छन्। अमेरिकाले युद्धपोत, यातायात विमानहरू र १५ करोड अमेरिकी डलर बराबरको सहायता परिचालन गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको छ।

धेरैले सोच्दछन् – थेरापी युवा वर्गका लागि मात्र हो, तर वृद्धवृद्धाहरूले पनि थेरापीबाट मानसिक लाभ लिन सक्छन्। माउसियोको उमेर अहिले ७० वर्ष पुगिसकेको छ। उनले बाल्यकालदेखि भोग्दै आएको शारीरिक पीडा अझ राम्रोसँग बुझ्ने आशा गर्दै भर्खरै थेरापी सुरु गरेका छन्। उनी सात वर्षदेखि लगातार माइग्रेनको पीडामा थिए र त्यसको कारण के हो भनेर बुझ्न चाहन्थे। विगतका वर्षहरूमा उनले धेरै डाक्टरहरूलाई भेटे र विभिन्न सुझाव पाए। समस्या पत्ता लगाउने प्रयासका रूपमा थेरापी थालेका थिए। यद्यपि उनी कारण पत्ता लगाउन सकेनन्, तैपनि खोजी जारी राखे। “यो खोजी प्रक्रिया धेरै अर्थपूर्ण बन्यो, आफूलाई अनुक्षेपजन्य रूपमा हेर्न पाउने ठाउँ भयो र यसले मलाई जीवनको अझ स्पष्ट बुझाइमा सहयोग गर्‍यो,” माउसियो भन्छन्। ७३ वर्षीय एन्टोनियो र उनकी ६८ वर्षीया पत्नी जिल्योला लामो समयदेखि रहेको अव्यक्त तनाव र असन्तुष्टिपछि आफ्नो सम्बन्ध जोगाउन थेरापीमा गएका थिए। “केही समयपछि मैले आफुलाई हल्का र खुला महशुस गरेँ,” एन्टोनियोले भने। “आफूनै भावना बुझ्न र कहिल्यै भन्न नसकेको कुरा व्यक्त गर्नुले हामीलाई धेरै सहायता गर्‍यो,” जिल्योला थप्छिन्।

उनीहरूको अनुभवले एक सामान्य मान्यतामा प्रश्न उठाउँछ: कि थेरापी केवल युवा वर्गका लागि हो। धेरै अध्ययनहरूले वृद्ध व्यक्तिहरूले यस्तो सहयोगबाट निकै फाइदा लिनसक्ने देखाएका छन्। जीवनको अन्तिम चरणमा थेरापी मानसिक रोग उपचारमा थेरापीको महत्व र समग्र स्वास्थ्यका लागि यसको उपयोगिता अहिले राम्रोसँग स्थापित भइसकेको छ। तर, यी सेवाहरू बुढ्यौलीका लागि तुलनात्मक रूपमा कम उपलब्ध छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार ७० वर्षमाथिका लगभग १४ प्रतिशत मानिसहरू चिन्ता र डिप्रेसनजस्ता मानसिक समस्या बोकेका छन्। आत्महत्या गर्नेहरूको १७ प्रतिशत पनि सोही उमेर समूहमा पर्दछन्। २०२४ मा अमेरिकामा गरिएको एक अध्ययनले ६५ वर्षमाथिका करिब ४ प्रतिशतले मात्र मनोवैज्ञानिक थेरापी लिने गरेको देखाएको छ, जबकि १८–२४ वर्षीया १२ प्रतिशत र ३५–६४ वर्षीया ८ प्रतिशतले रोकिएका छन्। नेदरल्यान्ड्सको ब्राय युनिभर्सिटी एम्स्टर्डमका क्लिनिकल मनोविज्ञानका प्राध्यापक पिम कापर्सका अनुसार, उमेरले थेरापीको प्रभावकारिता कम हुने सम्भावना हुँदैन। “थेरापी सबै उमेरका मानिसहरूका लागि प्रभावकारी हुन्छ,” उनले भने। कापर्सले विभिन्न उमेर समूहमा डिप्रेसनका लागि मनोचिकित्साको समीक्षा पनि गरेका छन्। “मलाई अचम्म लाग्यो कि ७५ वर्षमाथिका बुढापाकाहरूमाथि धेरै अनुसन्धान भएको छ र त्यस्तो उमेर समूहमा मनोचिकित्साको अलग प्रभाव हुँदैन भन्ने पुष्टि गर्छ,” उनले भने। थेरापीले बुढ्यौलीसँगै आउने सामाजिक एक्लोपन र रोगसँग जुद्न वृद्धहरूलाई सहयोग पुर्‍याउँछ। धेरैले जीवनमा नयाँ प्रेरणा, सामाजिक सहभागिता र समग्र जीवन अनुभव सुधार भएको बताउँछन्। थेरापीले बुढ्यौलीलाई आफूमाझ र बाह्य संसारसँग पुनः जडान गराउने पुलको भूमिका निर्वाह गर्छ। वृद्ध बिरामीहरू थेरापीमा बढी प्रतिबद्ध हुन्छन् र अर्थपूर्ण परिवर्तनका लागि आवश्यक काम निरन्तरता दिन सक्षम हुन्छन्। “हामीलाई कारणहरू थाहा छैन तर वृद्धहरू मद्दत लिन चाहँदा उनीहरू बढी उत्प्रेरित पनि हुन्छन्,” कापर्सले भने।

राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले होर्मुज जलमार्गमा एउटा कार्गो पानीजहाजमाथि गरिएको हमलालाई युद्धविरामको “मूर्खतापूर्ण उल्लङ्घन” भन्दै आरोप लगाएपछि अमेरिकी सेनाले इरानका निश्चित स्थानहरूमा आक्रमण गरेको छ। बिहीवार ड्रोनले उक्त पानीजहाजलाई निशाना बनाए पनि कुनै मानवीय क्षति भएको जानकारी आएको छैन। त्यस घटनापछि सो क्षेत्रमा फसेका हजारौं नाविकहरूको योजनाबद्ध उद्धार अभियान सुरु गर्ने तयारी गरिएको थियो।

जवाफमा अमेरिकी सेनाको सेन्ट्रल कमाण्डले शुक्रबार क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन भण्डारण केन्द्रहरू र तटीय रेडार चौकीहरूमा आक्रमण गरेको जनाएको छ। इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्डस्‌ (आईआरजीसी) ले उक्त घटनाका लागि अमेरिका र इजरायललाई दोष दिएको छ। आक्रमण घोषणा हुनुभन्दा केही क्षणअघि अमेरिकाले इरानविरुद्ध जबाफी कारबाही गर्ने वा नगर्ने भनेर ट्रम्पलाई सोध्दा, उहाँले भनेका थिए, “तपाईंहरूले देख्नु हुनेछ।”

अमेरिकी सेनाको सेन्ट्रल कमाण्डले उक्त आक्रमणलाई ड्रोन हमलाप्रति “शक्तिशाली जवाफ” भनेको छ। विज्ञप्तिमा उल्लेख छ, “इरानी सेनाद्वारा व्यावसायिक परिवहनमाथि गरिएको अनुचित आक्रमणले स्पष्ट रूपमा युद्धविरामको उल्लङ्घन गरेको छ।” सेन्ट्रल कमाण्डले होर्मुज जलमार्ग हुँदै गुज्रने व्यावसायिक जहाजहरूको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न समन्वय र सहयोग प्रदान गरिरहेको जनाएको छ।

अन्ततः, पछिल्ला अमेरिकी आक्रमणहरू के अस्थायी कारबाही हुन् वा दीर्घकालीन रणनीतिक भाग हुन् भन्ने विषयमा स्पष्टता छैन। आईआरजीसीले शुक्रबार अबेर जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनेको छ, “सम्झौता उल्लंघन गर्ने अमेरिकी शासनले सधैंझैँ आफ्ना प्रतिबद्धताहरू तोड्दै होर्मुज जलमार्गमा अनधिकृत मार्ग प्रयोग गरेको जहाजलाई बहाना बनाएर इरानी तटवर्ती क्षेत्रमा हवाई आक्रमण गरेको छ।” यसैगरी, “यदि यस्तो आक्रमण दोहोरियो भने हाम्रो प्रतिक्रिया यसपटकभन्दा अझ व्यापक हुनेछ,” आईआरजीसीले चेतावनी दिएको छ।

लगभग दुई महिना देखि निर्यातमा अवरोध भोग्दै आएका नेपाली चिया उद्योगीहरूले बिहीबार भारतीय पक्षले पठाएको पत्रपछि केही आशा देखिएजस्तो लागेको बताएका छन्। नेपाल चिया उत्पादक सङ्घका अध्यक्ष आदित्य पराजुलीले भनेका छन् कि भारतीय अधिकारीहरूले त्यहाँ भन्सारले आयातित चियाको १००% स्याम्पलिङ गरी परीक्षण गर्दै आएकोमा अब त्यो २०% मात्र गर्ने पत्र पठाएको नयाँ तथ्य आफूसँग आएको छ। साथै नेपाल सरकारले भारत र अन्य तेस्रो देशमा निर्यातका लागि पहल गर्ने आश्वासन दिएकोले अहिले चिया उद्योगीहरूले आफ्नो उद्योग सञ्चालनमा ल्याएका छन्। असारदेखि भारत तर्फ निर्यात ठप्प भएर धेरै उद्योग बन्द थिए। “अब नयाँ निर्देशन कसरी लागू हुन्छ हेर्न सोमबारसम्म पर्खनुपर्ने होला,” पराजुलीले बताए।

भारतीय बजारमा अत्यन्त निर्भर नेपालको चिया उद्योगलाई निर्यातमा अवरोध आउने यो पहिलो पटक होइन। विगतमा पनि यस्तै अवरोध भएका घटनाहरू देखिएको छ। “यसपटकको अवरोधपछि पनि अर्को समस्या आउन सक्ने भएकाले हामी विविध विकल्पहरूमा छलफल गरिरहेका छौं,” पराजुलीले भने, जो सरकारले गठन गरेको कार्यदलका निमन्त्रित सदस्य पनि हुन्। उक्त कार्यदललाई चिया निर्यात समस्याहरूको विस्तृत अध्ययन गरी तत्कालीन, मध्यकालीन र दीर्घकालीन समाधानका सुझावहरू सहित दुई हप्तामा प्रतिवेदन पेश गर्न जिम्मेवारी दिएको थियो। तर, अन्य बजारमा भरपर्दो विकल्प नपाएको हुँदा अहिलेसम्म भारतबाहेक ठूलो परिमाणमा निर्यात हुन सकेको छैन।

पछिल्लो अवरोध भारतीय चिया बोर्डले जारी गरेको स्ट्यान्डर्ड अपरेटिङ प्रोसेजर (एसओपी)सँग सम्बन्धित छ। फेब्रुअरी १० मा जारी नियम मे १ बाट लागू हुँदै गर्दा नेपाली चिया निर्यातमा ब्लक परेको हो। राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका कार्यकारी निर्देशक सुरेन्द्र सुवेदीले भने कि गुणस्तर परीक्षणसम्बन्धी नियमहरू पहिलेभन्दा धेरै फरक छैनन् तर कार्यान्वयनमा प्रक्रियागत झन्झट आएको छ। “नेपाली चिया भारतमा पुगेपछि गुणस्तर परीक्षण गरिन्छ, त्यो प्रतिवेदन आउन समय लाग्ने हुँदा समस्या भएको हो,” उनले बताए।

नयाँ नियम अनुसार आयातकर्ताले ल्याएको चियाबाट केही कन्टेनर छानेर दुईवटा ५०० ग्रामका नमुना लिएर गुणस्तर परीक्षण गर्ने र १४ दिनभित्र अनलाइन नतिजा उपलब्ध गराउने व्यवस्था छ। बोर्डका निर्देशक दीपक खनालले भने कि प्रावधानहरू पहिले जस्तै भए पनि परीक्षणको तरिका र समयका कारण निर्यातमा समस्या देखिएको छ। “पहिले एक पटक परीक्षण भएपछि छ महिना भित्र फेरि परीक्षण गर्नुपर्दैनथ्यो। अहिले त प्रत्येक खेपको नमुना लिएर परीक्षण गर्नुपर्ने भयो। आजको खेप, भोलिको खेप र गएरातीको खेपका नमुना पनि परीक्षण गरिन्छ,” उनले बताए।

परीक्षण नतिजा आउन दुई हप्ताभन्दा बढी समय लाग्ने र सामान गोदाममा लामो समय थन्किएर भाडा बढ्ने अवस्था भएको छ। परीक्षणका लागि सुरुमा १५ हजार रुपैयाँ शुल्क तिर्नुपर्छ र फेल भए पुन: परीक्षणका लागि २४ हजार रुपैयाँ तिर्नुपर्ने बताइएको छ। “नेपाली चियाको गुणस्तर राम्रो भएकाले अधिकांश पास हुन्छन्। तर समय लाग्ने र प्रक्रियागत झन्झटका कारण उद्योगीहरूलाई समस्या परेको छ,” सुवेदीले बताए।

नेपालमा प्रत्येक वर्ष २५ मिलियन किलोग्रामभन्दा बढी चिया उत्पादन हुन्छ। गत वर्ष लगभग १५.६ मिलियन किलोग्राम चिया निर्यात भएको राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डले जनाएको छ, जसले अनुमानित ४५९ करोड रुपैयाँ आम्दानी गरेको छ। त्यसमा ८६ देखि ९० प्रतिशतभन्दा बढी चिया भारतमा निर्यात गरिएको छ। अर्थोडक्स चिया उत्पादन वार्षिक लगभग ६.५ मिलियन किलोग्राम हुने र प्रायः सबै भारततर्फ निर्यात हुने बताइएको छ। राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका कार्यकारी निर्देशक सुरेन्द्र सुवेदी भन्छन् अवरोध अल्पकालीन धक्का भए पनि दीर्घकालीन रूपमा अवसरको रूपमा लिनुपर्छ। “अब गम्भीर प्रयास गरे तेस्रो देशमा निर्यातका नयाँ ढोका खोल्न सकिन्छ,” उनले बताए। नेपालले निर्यात गर्ने सम्भावित अन्य बजारहरूमा पाकिस्तान, बंगलादेश, चीन र पश्चिमी देशहरू छन्। दीर्घकालीन निर्यातका लागि देशभित्र गुणस्तर परीक्षण प्रयोगशाला, अक्सन सेन्टर स्थापना र चिया बोर्डको सशक्तिकरण आवश्यक छ।