लेखक: space4knews

११ असार, जनकपुरधाम । मधेश प्रदेशको शिक्षा तथा संस्कृति मन्त्रालयले चालु आर्थिक वर्षको रेडबुकमा समावेश भएका तालिम, गोष्ठी, सडक नाटक लगायतका साना कार्यक्रम कार्यान्वयनका लागि गत १९ जेठमा प्रस्ताव आह्वान गर्दै सूचना प्रकाशित गर्‍यो । १५ दिने सूचनामार्फत १० लाख रुपैयाँका ८ वटा, ९ लाख रुपैयाँका २ वटा र ८ लाख रुपैयाँको एउटा गरी ११ वटा योजना कार्यान्वयनको प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो । तर ती योजना कार्यान्वयन नहुँदै रोकियो । योजना रोकिनुको मुख्य कारण हो, अर्थ मन्त्रालयको निर्णय र त्यसअनुसार जारी गरिएको परिपत्र । अर्थ मन्त्रालयले २६ जेठ र २ असारमा मन्त्रालय, सचिवालय, आयोग, प्रतिष्ठान तथा अन्य निकायलाई पत्राचार गर्दै १० लाख रुपैयाँसम्मका योजना कार्यान्वयन नगर्न निर्देशन दिएको छ । साथै, २५ जेठसम्म सम्झौता भएका योजनाको मात्रै भुक्तानी गर्नसमेत भनिएको छ ।

यस निर्णयप्रति शिक्षा तथा संस्कृति मन्त्रालयले भने असन्तुष्टि जनाएको छ । शिक्षा तथा संस्कृति मन्त्री मनोजकुमार सिंहले प्रदेश सभाबाट स्वीकृत भई रेडबुकमा समावेश भएका योजनालाई कार्यान्वयन गर्न दिनुपर्ने बताएका छन् । ‘रेडबुकमा सदनबाट पास भएको योजना त चल्न दिनुपर्छ नि । नत्र यसको प्रत्यक्ष असर जनतामा पर्छ । खर्च नै १० लाख रुपैयाँ तलको छ भने त्यसमा बढी बजेट राखेर हुँदैन,’ मन्त्री सिंहले भने, ‘चल्ने योजनाहरू पनि रोकिएका छन् ।’ अर्थ मन्त्रालयको परिपत्रबाट अन्य मन्त्रालयहरू समेत असन्तुष्ट छन् जसका कारण मन्त्रालयहरूको नियमित कामकाज प्रभावित भएको छ ।

वैशाखको अन्तिम साता मात्रै बजेट खर्च प्रणाली (पीएलआईएमबीएस) मार्फत मन्त्रालय तथा मातहत निकायका योजनाको बजेट खुला गरिएको थियो । त्यसअघि बजेट रोक्का रहँदा धेरै योजना कार्यान्वयन हुन सकेका थिएनन् । उक्त समयमा अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारी जनमत पार्टीका महेशप्रसाद यादवको थियो । चालु आर्थिक वर्षमा प्रदेश सरकारले आफ्नो क्षमताभन्दा बढी बजेट ल्याएकाले अर्थ मन्त्रालय आर्थिक जोखिममा छ । बजेट कार्यान्वयनका क्रममा करिब १२ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी घाटा हुने संकेत देखिएपछि अर्थ मन्त्रालयले पहिले नै सबै शीर्षकमा २० प्रतिशत बजेट कटौती गर्न तथा १० लाख रुपैयाँसम्मका योजनाको बजेट कटौती गर्न मन्त्रालयहरूलाई निर्देशन दिएको थियो ।

अहिले पुनः जारी गरिएको परिपत्रमार्फत १० लाख रुपैयाँसम्मका योजना रोक्नुका साथै विभिन्न शीर्षकमा खर्च कटौती गर्न भनिएको छ । परिपत्रअनुसार जेठ २५ गतेसम्म सम्झौता भएका योजनाको मात्रै भुक्तानी गरिने छ । खर्च हुन बाँकी रहेका मसलन्द तथा कार्यालय सामग्री खरिदतर्फ ३० प्रतिशत बजेट कटौती गरिने उल्लेख छ । त्यस्तै इन्धन, सवारी साधन तथा मेसिनरी औजार मर्मत, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण तथा मर्मत–सम्भार, छपाइ तथा सूचना प्रकाशन, उत्पादन सामग्री तथा सेवा, कार्यक्रम सञ्चालन, प्रशिक्षण, परामर्श सेवा, कर्मचारी तालिम, विज्ञापन तथा भ्रमण खर्चलगायत शीर्षकमा बाँकी रहेको बजेटको ५० प्रतिशत रोक्का राख्न निर्देशन दिइएको छ ।

फेसनले दुई पुस्तामा विभाजन गरेको छ: मिलेनियल्स र जेनजी। अघिल्लो पुस्ताले फेसनमा विलासिताको शैली अपनाए, तर जेनजीमा त्यो आशक्ति देखिन्न। उनीहरू स्वतन्त्र र मितव्ययी छन्। यसलाई मापन गर्ने तीन पक्षहरू छन्: पहिलो, सेकेण्डह्यान्ड पहिरनप्रतिको रुचि; दोस्रो, युनिसेक्स पहिरनको प्रयोग; र तेस्रो, ओभरसाइज र सादा शैली। काठमाडौंका थ्रिफ्ट कपडा पसलहरूको लोकप्रियता तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। सामाजिक सञ्जालको प्रभाव, उपभोग संस्कृति परिवर्तन र वातावरणीय चेतनाको kếtाले सेकेण्डह्यान्ड कपडा खरिद–बिक्री, विशेष गरी जेनजी पुस्तामा फेसनको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ।

आजका युवाहरू महँगो ब्रान्डमात्र खोज्दैनन्। आफ्नै पहिचान, सहजता, किफायतीपन र दिगोपनलाई प्राथमिकता दिन्छन्। त्यसैले नेपालमा थ्रिफ्ट स्टोरहरूको संख्या बृद्धि हुँदैछ तथा सेकेण्डह्यान्ड कपडाको बजार विस्तार भइरहेकाले फेसनको अर्थ पनि बदलिँदै गएको छ। पहिले फेसनलाई नयाँ कपडा, महँगो ब्रान्ड र चम्किलो देखावटसँग जोडिन्थ्यो, तर अहिलेको जेनजी पुस्ताले फेसनलाई आत्मअभिव्यक्तिको माध्यमको रूपमा बुझ्न थालेका छन्।

काठमाडौंको बाँसबारीस्थित विश्व शान्ति चिरण मिलन क्याम्पसमा स्नातक दोस्रो वर्ष अध्यययनरत छात्र गौरव पोखरेलका अनुसार, अहिलेका युवाहरू अरूले के लगाएका छन् भन्दा आफूलाई के सुहाउँछ भन्नेमा बढी ध्यान दिन्छन्। उनका अनुसार जेनजी पुस्ताले फेसनलाई केवल ट्रेन्ड पछ्याउने विषय मात्र नभएर आफ्नै व्यक्तित्वलाई प्रस्तुत गर्ने माध्यमको रूपमा लिएका छन्। सामाजिक सञ्जालमार्फत विश्वभरका फेसन ट्रेन्डहरू सजिलै पुग्ने भएकाले नेपाली युवाहरू पनि अन्तरराष्ट्रिय फेसनसँग जोडिएका छन्।

थ्रिफ्टिङले युवाहरूलाई सीमित बजेटमा पनि आफूले चाहेको शैली अपनाउने अवसर दिएको छ। यहीं कारणले जेनजी पुस्ताले यसलाई फेसनको महत्वपूर्ण विकल्पको रूपमा स्वीकार गर्न थालेका छन्। सामाजिक सञ्जालले थ्रिफ्टिङलाई ‘कूल’ बनाएको छ। थ्रिफ्ट बाइ कुसकी सञ्चालक कुसुम केसीका अनुसार, थ्रिफ्टिङ केवल सेकेण्डह्यान्ड कपडा किन्ने विषय मात्र नभएर उपभोग गर्ने तरिकामा आएको परिवर्तनको संकेत पनि हो। जेनजी पुस्ताको फेसन रोजाइ हेर्दा उनीहरूले ब्रान्ड प्रदर्शनभन्दा व्यक्तिगत पहिचान निर्माणमा बढी विश्वास गर्छन्।

१२ असार, काठमाडौं । तनहुँको व्यास नगरपालिका–५ संगमटोलस्थित एक घरको नजिक संकास्पद वस्तु फेला परेको छ। उक्त वस्तु नेपाली सेनाले सुरक्षित तरिकाले डिस्पोज गरेको छ। कालीभञ्जन गणबाट खटेको नेपाली सेनाको बम डिस्पोजल टोलीले सो वस्तु नष्ट गरेको जानकारी दिएको छ।

विगत दुई-तीन दशकअघिसम्म नेपाली समाजको मुख्य पहिचान सामूहिकता, पारिवारिक नजिकत्व, सांस्कृतिक सहअस्तित्व र प्रकृतिसँगको सहज सम्बन्ध थियो। व्यक्तिको सफलता केवल उसको व्यक्तिगत उपलब्धिबाट होइन, परिवार र समुदायको सम्मानसँग जोडिएर मापन गरिन्थ्यो। गाउँका चौतारीहरू संवादका केन्द्र थिए, छिमेकीहरू सुख-दुःखका साझा साझेदार र परिवार मात्र रगतको सम्बन्ध नभई जीवनको आधार थियो। तर २१औं शताब्दीमा आइपुग्दा यो सामाजिक संरचना तीव्र गतिमा रूपान्तरण भइरहेको छ। आज नेपाली समाजको स्वरूप बदल्ने तीन प्रमुख शक्ति बनेका छन्- बाध्यात्मक वैदेशिक रोजगारी, अनियन्त्रित शहरीकरण र चौबीसै घण्टा मानिसको चेतनालाई प्रभाव पारिरहेको सामाजिक सञ्जाल। यी तीनै तत्वले आर्थिक अवसर, उपभोग क्षमता र जीवनशैलीमा अभूतपूर्व परिवर्तन ल्याएका छन्। तर, यही परिवर्तनले समाजलाई एउटा भौतिकवादी प्रतिस्पर्धातर्फ धकेलेको छ, जहाँ साधन प्राप्त गर्ने दौडमा मानिसले जीवनको वास्तविक उद्देश्य र सम्बन्धहरूको मूल्य बिर्सिन थालेको छ।

वैदेशिक रोजगारी, शहरीकरण र सामाजिक सञ्जालको प्रभावले हामी भौतिक समृद्धिको दौडमा अन्धाधुन्ध कुदिरहेका छौँ। तर, यो दौडले हाम्रा पारिवारिक मूल्य, आत्मिक शान्ति र सामाजिक सद्भावलाई कमजोर बनाइरहेको छ। यस संकटको सबैभन्दा पहिलो र प्रत्यक्ष असर परिवारमाथि परेको छ। रेमिट्यान्सले देशको अर्थतन्त्रलाई धान्दै गरिबीको रेखाबाट परिवारहरूलाई माथि उठाएको छ। कर्णालीका विकट गाउँदेखि मधेशका फाँटका साथै पहाडसम्म ठूला पक्का घरहरू बनेका छन्। तर, यिनै कङ्क्रिटका घरहरूभित्र भावनात्मक शून्यता बढिरहेको छ। लाखौँ युवा खाडीको मरुभूमिमा पसिना बगाउँदा घरमा एउटा पुस्ता अभिभावकको नजिकविना हुर्कन बाध्य छन्।

श्रीमान्-श्रीमती लामो समय अलग रहेपछि भएको अविश्वासले सम्बन्धविच्छेद बढेको छ। गत वर्ष देशभर करिब २४ हजार ५२२ सम्बन्धविच्छेदका मुद्दाहरू दर्ता भएका थिए, जुन अहिलेसम्मकै सबैभन्दा बढी संख्या हो। बालबालिका बुबाको काँध र आमाको काख पाउनुको साटो महँगा बोर्डिङ स्कूलको होस्टलमा हुर्किंदैछन्। वृद्ध आमाबाबुहरू गाउँका खाली घरहरू वा शहरका आधुनिक घरहरूमा भावनात्मक शून्यता र एक्लोपनसँग जुदिरहेका छन्। परिवारमा भौतिक समृद्धि आए पनि आन्तरिक सम्बन्ध र भावना भत्किँदै छन्। अर्कोतर्फ, फेसबुक, इन्स्टाग्राम र टिकटकले मानिसलाई अरूको जीवनको सम्पादित संस्करण देखाउँछन्। सफलताको झल्को देखिन्छ, संघर्ष लुकाइन्छ। उपलब्धि देखिन्छ, असफलता लुकाइन्छ। अर्थशास्त्री रिचर्ड इस्टरलिनको अध्ययनले पनि यो देखाएको छ- मानिसको सन्तुष्टि उसको वास्तविक आयभन्दा अरूको तुलनामा “आफू कहाँ छु” भन्ने अनुभूतिसँग बढी सम्बद्ध हुन्छ।

नतिजामा, मानिस आफूलाई सन्तुष्ट पार्न सक्दैन। प्रविधिले मानवीय सम्बन्धहरू पहिलेभन्दा धेरै जोडिएको देखिए पनि भावनात्मक रूपमा टाढिएका छन्। संवादका माध्यमहरू विस्तार भए तापनि आत्मीयता साँघुरिएको छ। सम्पर्कको संख्या बढेको छ, तर सम्बन्धहरूको गहिराइ कमजोर हुँदै गएको छ। गाउँहरू क्रमशः खाली हुँदैछन् र शहरहरू अनियन्त्रित रूपमा फैलिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालले वास्तविक जीवनभन्दा आभासी संसारलाई अधिक आकर्षक र प्रभावशाली बनाएको छ। यसले व्यक्तिको मनोविज्ञानमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न थालेको छ। तुलना, असन्तुष्टि, मानसिक तनाव र एक्लोपना आजका साझा सामाजिक समस्याहरू बनेका छन्। बाहिरीतर्फ परिवार र समाज सम्पन्न, आधुनिक र विकसित देखिए पनि अंदरमा सम्बन्धहरूको विस्थापन, मानवीय मूल्यहरूको क्षय र आत्मिक शून्यताको संकट गहिरिँदै गएको छ। यसैले अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती आर्थिक समृद्धि मात्र होइन, मानवीय संवेदना, सामाजिक सद्भाव र सम्बन्धहरूको न्यानोपन जोगाउनु पनि हो।