लेखक: space4knews

साउदी अरबको राजधानी रियादस्थित एउटा सोफा कारखानामा लागेको भीषण आगलागीमा १६ जना बङ्गलादेशी नागरिकको मृत्यु भएको छ। बङ्गलादेशको विदेश मन्त्रालयले घटनाको पुष्टि गर्दै मृतकका परिवारलाई आवश्यक सहयोग र कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउन साउदी अधिकारीसँग समन्वय गरिरहेको जनाएको छ। रियादस्थित बङ्गलादेशी दूतावासले घटनास्थलमा टोली परिचालन गरेर मृतकको पहिचान गर्ने तथा शव हस्तान्तरणसम्बन्धी कानुनी प्रक्रिया प्राथमिकताका साथ अघि बढाइरहेको छ।

सोफा कारखानामा आइतबार आगलागी भएको थियो। घटनामा ज्यान गुमाउने सबै बङ्गलादेशी नागरिक रहेको बङ्गलादेशको विदेश मन्त्रालयले सोमबार पुष्टि गरेको हो। मन्त्रालयले विज्ञप्ति जारी गर्दै मृतकप्रति गहिरो दुःख व्यक्त गरेको छ साथै परिवारजनप्रति हार्दिक समवेदना पनि व्यक्त गरेको छ। कठिन परिस्थितिमा मृतकका परिवारसँग सरकार साथमा रहेको र आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता मन्त्रालयले जनाएको छ।

घटनाको खबर पाए लगत्तै रियादस्थित बङ्गलादेशी दूतावासका अधिकारी घटनास्थल पुगेका थिए। दूतावासले साउदी अधिकारीसँग समन्वय गरी आगलागीमा ज्यान गुमाउनेहरूको पहिचान पुष्टि गर्ने तथा शव हस्तान्तरणसम्बन्धी आवश्यक कानुनी प्रक्रिया अघि बढाइरहेको जनाएको छ। दूतावासले सामाजिक सञ्जालमार्फत जारी गरेको विज्ञप्तिमा रियादको मुसा सनैया क्षेत्रमा भएको आगलागीमा प्रवासी बङ्गलादेशी नागरिकको मृत्यु भएकोमा दुःख व्यक्त गरेको छ।

बङ्गलादेशको विदेश मन्त्रालयले घटनाको अवस्थालाई नजिकबाट निगरानी गरिरहेको जनाएको छ। मन्त्रालयका अनुसार मृतकको पहिचान तथा अन्य कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्न सम्बन्धित साउदी अधिकारीसँग निरन्तर समन्वय भइरहेको छ। साउदी अरबमा ठूलो संख्यामा बङ्गलादेशी नागरिक रोजगारीका लागि कार्यरत छन्। रियादमा भएको पछिल्लो घटनाले प्रवासी श्रमिकको कार्यस्थल सुरक्षा तथा आपत्कालीन अवस्थामा उनीहरूको संरक्षणको विषय पुनः चर्चामा ल्याएको छ।

समाचार सारांश संपादकीय समीक्षा सहित। मान्छेले खोज्ने पूर्ण प्रेममा परमेश्वरको उपस्थिति हुन्छ र यसले व्यक्ति स्वार्थबाट मुक्त भएर दिव्य चेतनातर्फ उन्मुख हुन्छ। परिवार हाम्रो चरित्रको पहिलो विद्यालय हो जहाँ साना व्यवहार र जिम्मेवारीमार्फत अध्यात्मलाई दैनिक जीवनमा उतार्ने अवसर प्राप्त हुन्छ। आसक्तिले स्वामित्व खोज्दछ भने प्रेमले स्वतन्त्रता दिन्छ, त्यसैले परिपक्व प्रेममा स्वार्थी इच्छा हुँदैन र यसले जीवनलाई असाधारण बनाउँछ। मान्छे जीवनभर सफलता, सम्मान, सुरक्षा, सम्पत्ति र सुख खोज्न भुल्दैन। तर ती सबै खोजहरूको भित्री तहमा अर्को मौन खोज निरन्तर चलिरहन्छ– पूर्ण प्रेमको खोज। यही चाहनाले बच्चालाई आमाको आँचलतर्फ तान्छ, साथीलाई मित्रतामा बाँध्छ, जीवनसाथीलाई एकअर्काप्रति समर्पित बनाउँछ र साधकलाई अन्ततः ईश्वर खोजतर्फ डोर्याउँछ। विभिन्न रूपका भए पनि यसको लक्ष्य एउटै हुन्छ: यस्ता प्रेम, जुन परिस्थितिले बदलेन, शर्तले बाँधेन र जसको स्रोत स्वयं परमात्मा हो। यसैले संसारका महान आध्यात्मिक परम्पराहरूले प्रेमलाई आत्मिक जीवनको केन्द्रमा राखेका छन्। उपनिषदहरूले प्रत्येक जीवमा एउटै आत्मा देख्न सिकाउँछन्; बुद्धले करुणालाई मुक्तिको द्वार बनाउनु भयो; येशूले प्रेममा धर्मको सार देखाउनुभयो; पैगम्बर मुहम्मदले दया र करुणालाई ईश्वरीय गुणका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो। श्रीरामकृष्ण, परमहंस योगानन्द र स्वामी क्रियानन्दले पनि फरक शब्दमा यही सत्य बताउनुभयो: ईश्वरलाई प्रेम गर्ने साधना मान्छेले प्रेम गर्न सिक्नु बिना सम्भव छैन। तर प्रेमबारे कुरा गर्न सजिलो छ, तर त्यसलाई सही तरिकाले जिउन गाह्रो छ। यदि सबैमा ईश्वर हुन्छ भने, के सबैसँग एउटै किसिमको सम्बन्ध राख्नुपर्छ? सार्वभौमिक प्रेमको अर्थ परिवार, विवाह, मित्रता र व्यक्तिगत जिम्मेवारीलाई गौण गर्नु हो? प्रेम र आसक्तिको फरक के हो? अनि ध्यानमा अनुभूत शान्तिलाई दैनिक व्यवहारमा कसरी उतार्ने? प्रेम र अध्यात्मको वास्तविक सम्बन्ध यिनमा खुल्छ। ईश्वर अनुभवका आठ दिव्य पक्षदेखि प्रेम परमहंस योगानन्दका अनुसार ईश्वरलाई आठ दिव्य पक्षमा अनुभूति गर्न सकिन्छ—प्रकाश, नाद, शान्ति, स्थिरता, प्रेम, आनन्द, ज्ञान र शक्ति। यहाँ प्रेमलाई ‘ईश्वरका आठ भाग मध्ये एक’ भन्न खोजिएको होइन; ईश्वर अखण्ड र पूर्ण हुन्। प्रेम भनेको ईश्वरलाई प्रत्यक्ष अनुभूत गर्ने आठ दिव्य पक्षमध्ये एउटा पक्ष हो। साधकको हृदय शुद्ध हुँदै गएपछि प्रेम कुनै व्यक्तिप्रति आकर्षण ना रही सम्पूर्ण जीवनमा फैलिएको परमात्माको उपस्थिति देखाउने द्वार हुन्छ। यो प्रेम अहंकारका अपेक्षा, स्वामित्व वा प्रतिफलमा आधारित छैन। यो असीम, निःस्वार्थ र सर्वग्राही दिव्य प्रेम हो। अहंकारी चेतनामा बाँच्ने मान्छेलाई ‘निर्वैयक्तिक प्रेम’ चिसो वा अमूर्त लाग्न सक्छ किनभने अहंकारले प्रेमलाई प्रायः ‘मलाई के प्राप्त भयो?’ भन्ने प्रश्नबाट मापन गर्छ। तर दिव्य प्रेम अत्यन्तै शान्तिदायी र असीम हुन्छ। यसको निर्वैयक्तिक हुनु भावनाहीन हुनु होइन, तर यसमा स्वार्थी इच्छा हुँदैन। अहंकारले छुट्टापन खोज्छ; आत्माले एकत्व चिन्छ। त्यसैले दिव्य प्रेममा प्राप्त गहिरो एकत्व आत्माले अनुभूति गर्छ, अहंकारले होइन। जब प्रेम ‘तिमीले मलाई के दियौ?’ बाट ‘म तिम्रो कल्याण कसरी चाह्न सक्छु?’ मा जान्छ, त्यही बेला त्यो प्रेम भावना मात्र होइन, आध्यात्मिक चेतना बन्न थाल्छ। “अरूलाई आफ्नै आत्माको विस्तारका रूपमा, र मैले ईश्वरबाट अनुभव गर्ने प्रेमको विस्तारका रूपमा प्रेम गर।” अर्थात् “हे अनन्त प्रभु, मलाई तिम्रो प्रेमको माध्यम बनाऊ! ममार्फत सबै प्रेमविहीन हृदयहरूमा प्रेमका बीउ छरिदेऊ।” — स्वामी क्रियानन्द (भावानुवाद) यी वचनहरूले दिव्य प्रेमका दुई आयाम स्पष्ट गर्छन्। पहिलो, अरू मानिस हामीबाट पूर्ण अलग छैनन्; उनीहरू पनि एउटै आत्माका अभिव्यक्ति हुन्। दोस्रो, ईश्वरबाट प्राप्त प्रेम आफैंमा थुनेर राख्ने सम्पत्ति होइन; आफूलाई माध्यम बनाएर संसारमा प्रवाहित गर्ने शक्ति हो। त्यसैले प्रेमको आध्यात्मिक मूल्य मात्र गहिरो अनुभूति होइन, त्यो अनुभूति हाम्रो व्यवहारमा कति परिवर्तन ल्यायो भन्नेमा पनि हुन्छ। परिवार: अध्यात्मको पहिलो साधनास्थल यदि प्रेम चेतनाको विस्तार हो भने यसको पहिलो अभ्यास कहाँबाट सुरु हुन्छ? जवाफ धेरै टाढा छैन, आफ्नै घरबाट! मन्दिर, आश्रम, ध्यान, प्रार्थना र तीर्थयात्रा अमूल्य माध्यम हुन्, तर तिनको उद्देश्य जीवनबाट अलग कुनै पवित्र संसार बनाउन होइन, जीवनलाई नै पवित्र बनाउनु हो। यदि ध्यानले घरमा धैर्यता बढेन भने, प्रार्थनाले भाषा कोमल बनाएन भने, साधनाले अहंकारलाई नरम बनाएन भने अध्यात्म विचारमै सीमित छ, व्यवहारमा अवतरित छैन। घर हाम्रो चरित्रको पहिलो विद्यालय हो र अध्यात्मको पहिलो प्रयोगशाला पनि। बाहिरी संसारमा हामी विनम्र, उदार वा आध्यात्मिक देखिन सक्छौं, तर घरमा त्यो अभिनय टिक्दैन। त्यहाँ अधैर्य, अपेक्षा, नियन्त्रणको चाहना, असुरक्षा र अहंकार बारम्बार प्रकट हुन्छ। परिवारले केवल प्रेम गर्ने मौका होइन, हाम्रो अपरिपक्वता देखाएर त्यसलाई रूपान्तरण गर्ने अवसर पनि दिन्छ। हाम्रो जीवनभर खोजेको प्रेम बाहिर कतै हराएको थिएन। त्यो त हाम्रो आफ्नै चेतना स्वार्थको साँघुरो घेराबाट मुक्त भएर विस्तार हुने प्रतीक्षामा थियो। यही प्रेमबाट अध्यात्म सुरु हुन्छ र यही दिव्य प्रेममा अध्यात्म परिपूर्ण हुन्छ। सबैलाई प्रेम गर्नुले सबैसँग एउटै प्रकारको सम्बन्ध राख्नु हुँदैन। प्रेम सार्वभौमिक हुन सक्छ तर जिम्मेवारी सधैं समान हुँदैन। सूर्यको प्रकाश सबैमा पर्छ तर रूखले त्यसबाट रस ग्रहण गर्छ। उस्तै प्रकाश ग्रहण गरेर फरक स्वादका फल जन्मन्छ। त्यसरी नै सम्पूर्ण मानवताप्रति हाम्रो करुणा फैलिन सक्छ तर पहिलो जिम्मेवारी त्यतिका लागि हुन्छ जसले हाम्रो समय, सुरक्षा र सेवाको जिम्मा पाएको छ। यदि म आफ्नी बहिनीलाई प्रेम गर्छु भने त्यो सम्बन्धबाट संसारका सबै महिलालाई बाँध्नु हुँदैन। म सबै महिलाप्रति सम्मान, सुरक्षा र शुभकामना व्यक्त गर्न सक्छु; तर बहिनीप्रति विशेष जिम्मेवारी स्वाभाविक छ। त्यस्तै, आमाबाबु, जीवनसाथी, सन्तान वा घनिष्ठ मित्रप्रति निष्ठा अरू सबैप्रतिको करुणासँग विरोधाभासमा हुँदैन। भिन्न सम्बन्धमा प्रेम निभाउन सक्नुपर्छ, त्यसपछि मात्र त्यो प्रेम विश्वव्यापी बन्न सकोस्। आज कतिपयले प्रेमको गहिराइ मापन गर्न सम्बन्धको सङ्ख्या, सामाजिक सञ्जालका अनुयायी वा ‘सबै मेरो परिवार हुन्’ भन्ने घोषणाले गर्छन्। तर प्रेमको सत्यता शब्द र मीठो संवादले होइन, कठिन समयमा निभाइएको उपस्थिति, निष्ठा र जिम्मेवारीले मापन हुन्छ। जो आफ्ना नजिकका सम्बन्धमा प्रेम जिउन सकेन, उसका लागि सम्पूर्ण मानवतालाई प्रेम गर्ने घोषणा धेरै पटक सुन्दर कल्पना मात्रै हुन सक्छ। आध्यात्मिक अभ्यास साधारण देखिन्छन्: बिहान परिवारका सदस्यलाई मुस्कानले अभिवादन गर्नु; वृद्ध आमाबाबुको दोहोरिएको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्नु; जीवनसाथीको भिन्नतालाई आक्रमण होइन फरक अनुभवको रूपमा ग्रहण गर्नु; सन्तानको गल्तीलाई अपमान होइन, अवसर बनाउनु; घरमा सेवा गर्ने व्यक्तिको सम्मान गर्नु। यिनै साना क्षणहरूले मन परिष्कृत हुन्छ र प्रेम व्यवहारमा परिणत हुन्छ। प्रेम, आसक्ति र विवेक धेरै जना प्रेमलाई केवल सुन्दर भावना ठान्छन्। कसैले प्रशंसा, आवश्यकताका आधारमा वा विशेष महसुस गराएर हामी भन्छौं, ‘म उसलाई प्रेम गर्छु।’ तर भावना परिवर्तन भएपछि प्रेम सकिएन भने त्यो परिपक्व प्रेम होइन। साँचो प्रेम सुखद परिस्थितिमा मात्र टिक्दैन; कठोर परिस्थितिमा आफ्नो वास्तविक स्वरूप देखाउँछ। आमाले बिरामी सन्तानको शय्याछेउ रातभर जागिर गर्न सक्छिन्। वृद्ध जीवनसाथीले वर्षौंसम्म अरूको सेवा गर्न सक्छ। मित्रले प्रतिफल नपाउने थाहा पाएर पनि संकटमा साथ दिन सक्छ। त्यस्ता क्षणहरूमा प्रेम भावना मात्र रहदैन; त्यो निर्णय, जिम्मेवारी र चरित्र बन्न पुग्छ। प्रेमको परिपक्वता कतिको आनन्द दियो भन्नेमा मात्र होइन, कतिको जिम्मेवारी स्वीकार गर्‍यो भन्नेमा पनि देखिन्छ। यहीं प्रेम र आसक्तिको भिन्नता प्रष्ट हुन्छ। आसक्तिले अर्को व्यक्तिलाई आफ्ना अपेक्षाअनुसार बदल गर्न खोज्छ; प्रेमले उसको सर्वोत्तम सम्भावनामा पुग्न सहयोग गर्छ। आसक्तिले स्वामित्व खोज्छ; प्रेमले स्वतन्त्रता दिन्छ। आसक्ति गुमाउने डरबाट जन्मिन्छ; प्रेम विश्वासबाट। आसक्तिले भन्छ, ‘तिमी मेरो हुनुपर्छ।’ प्रेमले भन्छ, ‘तिमी आफ्नो सम्पूर्ण सम्भावनामा फुल्न सक्छौं।’ तर स्वतन्त्रता दिनु उदासीन हुनु होइन र प्रेम गर्नु विवेक त्याग्नु होइन। जहाँ हिंसा, अपमान, दुव्र्यवहार वा निरन्तर आत्मसम्मानको क्षति हुन्छ, त्यहाँ स्वस्थ सीमारेखा आवश्यक हुन्छ। कहिलेकाहीं सम्मानजनक दूरी बनाउनु पनि प्रेमकै रूप हो किनभने प्रेमको उद्देश्य आत्माको विकास हो, आत्मसम्मानको विनाश होइन। करुणा र सत्य विरोधी होइनन्; परिपक्व प्रेममा दुवै सँगै हुन्छन्। एक चिकित्सक सबै बिरामीप्रति करुणाशील हुन्छ तर शल्यक्रियाको समयमा ध्यान एउटा बिरामीमा केन्द्रीत गर्छ। यसले अरूप्रति करुणा कम गर्दैन तर तत्कालको जिम्मेवारी स्पष्ट हुन्छ। त्यसरी जीवनले दिएको सम्बन्धमा निष्ठापूर्वक बाँच्नु सार्वभौमिक प्रेमको विरोध होइन, त्यो पहिलो पाठ हो। प्रेम मानिसलाई सानो बनाउँदैन, तर बढी फैलाउँछ। एउटा दीपले अर्को दीप बाल्दा आफ्नो प्रकाश गुमाउँदैन। तसर्थ विश्वास छ कि साँचो प्रेम बाँड्दा घट्दैन, झन् बढ्छ। प्रेम केवल भावना मात्र होइन स्वार्थबाट सेवा, अधिकारबाट जिम्मेवारी र ‘म’ बाट ‘हामी’ तर्फ चेतनाको विस्तार गर्ने आध्यात्मिक अनुशासन हो। कर्म, संस्कार र प्रेमको सम्पदा मान्छेले संसारमा छोड्ने सबैभन्दा दीर्घकालीन सम्पत्ति धनी पद होइन; त्यो हो उसको व्यवहारबाट सिर्जित संस्कार। कर्मलाई मात्र भविष्यको फल दिने नियम मान्नु गम्भीर त्रुटि हो। प्रत्येक सोच, शब्द र व्यवहारले हाम्रो चेतना र समाजमा प्रभाव पार्छ। दोहोरिएको व्यवहार स्वभाव बन्ने र स्वभावले चरित्र, चरित्रले सम्बन्ध र समाजको गुणस्तर निर्धारण गर्छ। एउटा बच्चा हेरिरहेको हुन्छ कि आमाबुबाहरूले बुज्रुक, परिवारका सदस्य, छिमेकी र अपरिचितसँग कस्तो व्यवहार गर्छन्। उसले शब्द मात्रै होइन, सम्मान, धैर्य, करुणा साथै कहिलेकाहीं कठोरता, उपेक्षा र अहंकार पनि सिक्छ। हामी सन्तानलाई प्रेमको परिभाषा कम सिकाउँछौं तर कसरी प्रेम गर्न सिकाउँछौं भन्ने कुराको पाठ व्यवहारबाट दिइरहेका छौं। जहाँ वृद्धको आवश्यकतालाई बोझ ठाने, कठोर शब्दलाई सामान्य बनाइयो र सम्मान औपचारिकता सिमित गरियो, त्यहाँ बच्चाले त्यस सम्बन्धको भाषा ग्रहण गर्छ। त्यो भाषा अर्को पुस्तामा फर्किन सक्छ। यसलाई भाग्य मात्र नभई व्यवहार र संस्कारको परिणाम पनि भन्न सकिन्छ। हामीले जे रोप्छौं, त्यो अरूको चेतनामा उम्रेर फर्किन सक्छ। ‘मातृदेवो भव:, पितृदेवो भव:’ को गहिरो अर्थ केवल धार्मिक कर्तव्य होइन; कृतज्ञता सिक्नु हो। जसले जीवन, पालनपोषण र संस्कार दिने मान्छेलाई सम्मान गर्न सिक्छ, त्यसले जीवनप्रति सम्मान विकास गर्छ। कृतज्ञता केवल राम्रो बानी होइन, ‘मैले सबै कुरा आफ्नै बलले पाएँ’ भन्ने अहंकार पगाल्ने साधना हो। यसको अर्थ अन्धाधुन्ध अनुगमन होइन। सबै परिवार समान हुँदैनन् र सबै परम्परा न्यायपूर्ण हुँदैनन्। अध्यात्मले अन्याय सहन सिकाउँदैन, सत्यलाई करुणासँग सामना गर्न सिकाउँछ। स्वस्थ सीमारेखा, स्पष्ट संवाद, समयमा माफी माग्नु, निःस्वार्थ सेवा, क्रोधमा सचेत मौन—यी साना कर्मले चेतनालाई परिवर्तन गर्छन्। चेतनाबाट संस्कार, संस्कारबाट सम्बन्ध र सम्बन्धबाट समाजको भविष्य बनाउँछ। त्यसैले प्रेम व्यक्तिगत अनुभूति मात्र नभएर विरासत पनि हो। हामी सन्तानलाई सम्पत्ति मात्र होइन बोली, सम्बन्ध निभाउने तरिका, क्षमा गर्ने क्षमता र मानवीय गरिमाको दृष्टिकोण पनि हस्तान्तरण गर्छौं। मान्छेको ठूलो सफलता आँक्छे कति धनी भयो भन्दा कति सत्य, करुणा र प्रेम अर्को पुस्तामा रोप्न सक्यो भन्नेमा हुन्छ। ‘म’ बाट ‘हामी’ हुँदै समस्त सृष्टी तर्फ प्रेमको यात्रा नजिकको सम्बन्धबाट सुरु हुन्छ तर त्यहीमा सीमित हुँदैन। सुरुमा मान्छे आफूलाई छुट्टै मान्छ; त्यसपछि परिवारसँग एकत्व अनुभव गर्छ; विस्तारै त्यो अनुभूति समाज, राष्ट्र, मानवता र सृष्टितर्फ फैलिन्छ। एक दिन ‘म’ र ‘अरू’ बीचको विभाजन मेटिन थाल्छ र जीवन एउटै दिव्य चेतनाका विभिन्न अभिव्यक्ति देखिन्छ। विभिन्न परम्पराले यसलाई मुक्ति, ईश्वरप्रेम, आत्मसाक्षात्कार वा परम शान्ति भनिरहेका छन्। यो विस्तार एकै दिनमा हुने कुरा होइन। एकछिन रोकिने धैर्यता, गल्ती स्वीकार्ने विनम्रता, क्षमा माग्ने साहस, अर्काको सफलतामा आनन्द लिने उदारता र कसैको पीडामा संवेदनशीलता—यी साधारण अभ्यासले असाधारण चेतना सिर्जना गर्छ। प्रेमलाई दैनिक जीवनमा उतार्ने बाटो सतत साना निर्णयहरूको परिणाम हो। हामी ईश्वर भेट्न तीर्थ जान्छौं, पुस्तक पढ्छौं, ध्यान गर्छौं र गुरुको मार्गदर्शन खोज्छौं। यी सबै अमूल्य छन्। तर अन्ततः तिनीहरूको उद्देश्य हृदयलाई निर्मल बनाउन हो कि जीवनका सबै सम्बन्ध, प्रत्येक अस्तित्व र समयमा त्यही दिव्य उपस्थिति महसुस गर्न सकियोस्। परमेश्वर खोज्न सुन्दर ठाउँ केवल गुफा, पहाड वा मन्दिर होइन; त्यो हाम्रो व्यवहारभित्र लुकेको पनि हुन्छ। यस अर्थमा अध्यात्म संसारबाट भाग्ने बाटो होइन; संसारलाई नयाँ दृष्टिले हेर्ने कला हो। प्रेम केवल भावना होइन, चेतना हो। जिम्मेवारी बोझ होइन, प्रेमको अभिव्यक्ति हो। सेवा मात्र कर्तव्य होइन, उपासना हो। यी साँचो हुँदा ध्यान जीवनबाट अलग हुँदैन, जीवन स्वयं ध्यान हुन्छ; परिवार साधनास्थल हुन्छ; सम्बन्धहरू आत्म-विकासका अवसर बन्छन्। उपनिषद्हरूको अद्वैत, बुद्धको करुणा, येशूको प्रेम, पैगम्बर मुहम्मदको रहमत, गुरुहरूको सेवा र योगानन्द तथा स्वामी क्रियानन्दले सिकाएको दिव्य प्रेम, सबैको केन्द्र चेतनाको विस्तार हो। धर्मका भाषा, संस्कृति र विधि फरक हुन सक्छ; तर हृदय स्वार्थ मुक्त भएर प्रेममा फैलिँदा मार्गहरू एउटै सत्यमा जोडिन्छन्। अन्ततः जीवनले हामीलाई सोध्ने प्रश्नहरू सरल हुन सक्छन्: हाम्रो सम्पर्कमा भएका मानिसले आफूलाई कति सुरक्षित, सम्मानित र स्वीकारिएको महसुस गरे? हाम्रो व्यवहारले कति हृदय शान्त बनायो? हाम्रो प्रेमले कतिलाई बाँध्यो नभएर स्वतन्त्र बनायो? प्रेमको मापन शब्द, सम्बन्धको संख्या वा छविले होइन; हाम्रो उपस्थितिले ल्याएको मौन परिवर्तनले हुन्छ। कुनै दिन हाम्रो नाम बिर्सिएला र उपलब्धि इतिहासको पानामा मात्र सीमित रहला। तर हाम्रो प्रेमले एउटा हृदय उदार बनायो, एउटा परिवार नजिक ल्यायो, एउटा बालकलाई करुणा सिकायो वा एउटा मानिसलाई ईश्वरप्रतिको विश्वास दिलायो भने त्यो प्रेम जीवित रहन्छ। साँचो अध्यात्म असाधारण अनुभूति मात्र होइन, साधारण जीवनलाई असाधारण प्रेमसँग बाँच्ने कला हो। हामीले जीवनभर खोजेको प्रेम बाहिर कतै हराएको थिएन। त्यो त हाम्रो आफ्नै चेतना स्वार्थको साँघुरो घेराबाट मुक्त भएर विस्तार हुने प्रतीक्षामा थियो। यही प्रेमबाट अध्यात्म सुरु हुन्छ र यही दिव्य प्रेममा अध्यात्म परिपूर्ण हुन्छ। (लेखक लामो समयदेखि क्रियायोग साधक तथा IIT दिल्लीमा इन्जिनियरिङ अनुसन्धानरत विद्यार्थी हुन्।)

समाचार सारांश समीक्षा गरिएको समाचार। स्टाइलिस देखिन महँगा ब्रान्डका कपडा वा ठूलो खर्चभन्दा सही फिटिङ र आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत हुनु धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ। स्टाइलिस देखिनको लागि महँगो ब्रान्डका कपडा, डिजाइनर पहिरन वा ठूलो खर्च गर्नैपर्छ भन्ने छैन। फेसनको वास्तविक अर्थ मात्र महँगो कपडा लगाउनु होइन, आफूलाई उपयुक्त कपडा छनोट गरेर मिलाएर लगाउनु र आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत हुनु हो। धेरैपटक सामान्य मूल्यका कपडालाई पनि सही फिटिङ, रङको संयोजन, एक्सेसरिज र फुटवेयरको माध्यमबाट आकर्षक बनाउन सकिन्छ। सेलिब्रिटीहरूको स्टाइल हेर्दा उनीहरूले लगाएका कपडाभन्दा पनि फिटिङ, रङको सन्तुलन, एक्सेसरिज, हेयरस्टाइल र समग्र प्रस्तुति महत्वपूर्ण देखिन्छ। त्यसैले कम बजेटमै केही आधारभूत नियम अपनाएर आफ्नो लुकलाई आकर्षक बनाउन सकिन्छ।

सही फिटिङलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। सर्वोत्तम स्टाइलका लागि कपडाको सही फिट बुझ्नु अत्यावश्यक छ। महँगो कपडा भए पनि शरीरसँग मेल खाँदैन भने आकर्षक देखिँदैन। त्यस्तै सामान्य मूल्यको कपडा भए पनि शरीरको बनावटअनुसार फिटिङ राम्रो भएमा राम्रो देखिन्छ। कपडा किन्दा धेरै ठूलो वा धेरै टाइट कपडा नभई आरामदायक फिट छनोट गर्नुपर्छ। काँध, छाती, कम्मर र पाइन्टको लम्बाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। आवश्यक परे टेलरसँग मिलाएर फिटिङ सुधार्न सकिन्छ जसले लुकमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। वार्डरोबमा आधारभूत कपडा राख्ने धेरै कपडा जम्मा गर्नुभन्दा एकअर्कासँग सजिलै मिल्ने आधारभूत कपडा भएको राम्ररी हुन्छ। सेतो वा हल्का रङको सर्ट, साधारण टी–सर्ट, नीलो जिन्स, कालो ट्राउजर, साधारण ज्याकेट वा ब्लेजरजस्ता कपडा विभिन्न अवसरमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यस्ता कपडालाई फरक–फरक तरिकाले संयोजन गरेर नयाँ लुक सिर्जना गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि, सेतो सर्टलाई जिन्ससँग लगाउँदा क्याजुअल लुक आउँछ भने ट्राउजर र ब्लेजरसँग लगाउँदा औपचारिक लुक बनाउन सकिन्छ।

धेरै ट्रेन्डको पछाडि नलगिने फेसन ट्रेन्डहरू छिटो परिवर्तन हुन्छन्। आजको लोकप्रिय डिजाइन केही महिनामै पुरानो हुन सक्छ। त्यसैले सबै नयाँ ट्रेन्ड पछ्याउँदै कपडा किन्नेभन्दा आफू र आफ्नो शरीरलाई अनुकूल हुने स्टाइल रोज्नु बुद्धिमानी हुन्छ। आफूलाई सहज र दीगो लगाउन सकिने कपडामा लगानी गर्दा बजेट पनि बचत हुन्छ। रङको सही संयोजनमा ध्यान दिने रङले पनि व्यक्तित्वमा ठूलो प्रभाव पार्छ। धेरै चम्किला रङहरू एकैपटक प्रयोग गर्दा लुक असन्तुलित देखिन सक्छ। त्यसैले दुई वा तीनवटा रङको सन्तुलित संयोजन छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ। सेतो, कालो, बेज, नेभी ब्लु, ब्राउन, ग्रे जस्ता न्यूट्रल रङहरू वार्डरोबमा राख्दा सजिलै विभिन्न कपडासँग मिलाउन सकिन्छ। उदाहरणका लागि सेतो टी–सर्टसँग निलो जिन्स र सेतो स्नीकर्स, वा कालो ट्राउजरसँग हल्का रङको सर्ट लगाउन सकिन्छ।

२४ साउन, काठमाडौं । अमेरिकी दूतावास नेपालको सहयोगमा सञ्चालित ‘उद्यमशीलता सीप विकास कार्यक्रम’ अन्तर्गतको क्यापस्टोन एक्सेलेरेटर कार्यक्रम सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ। देशका सातवटै प्रदेशका विभिन्न सहरहरूमा चलेका क्षेत्रीय कार्यशाला तथा भर्चुअल मास्टरक्लासहरूमा सहभागी २०० भन्दा बढी उद्यमीहरूबीच भएको प्रतिस्पर्धात्मक छनोट प्रक्रियाबाट उत्कृष्ट २० जना नवप्रवर्तक उद्यमीहरू चयन भएका थिए। काठमाडौंमा आयोजित तीन दिने विशेष आवासीय कार्यक्रममा नेपाली उद्यमशीलता क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्दै युवा उद्यमीहरूलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो व्यवसाय विस्तार गर्ने ठूलो अवसर प्रदान गरिएको आयोजकको दाबी छ।

कार्यक्रमको मुख्य आकर्षण ‘लगानी तथा विश्व बजार केन्द्रित पिचिङ सत्र’ रहेको थियो, जहाँ सहभागीहरूले आ-आफ्ना व्यावसायिक सम्भावना, नवप्रवर्तन, विस्तार क्षमता, निर्यात अवसर तथा लगानी आकर्षित गर्ने रणनीतिहरू प्रस्तुत गरेका थिए। उनीहरूले व्यवसायिक क्षेत्रका अग्रगण्य व्यक्तिहरूसँग आफ्ना योजना पिच गरेका थिए। विज्ञहरूबाट प्राप्त व्यावहारिक सुझाव र मार्गदर्शनले उद्यमीहरूलाई आफ्ना व्यावसायिक मोडललाई थप परिष्कृत बनाउन मद्दत गरेको आयोजकले जनाएको छ।

अमेरिकी ‘मेन स्ट्रीट’ अवधारणाबाट प्रेरित ‘क्यापस्टोन मेन स्ट्रीट शोकेस’ मार्फत उद्यमीहरूले आफ्ना उत्पादन तथा सेवाहरूको प्रदर्शनी पनि गरेका थिए। उक्त प्रदर्शनीले उद्यमीहरूलाई लगानीकर्ता, उद्योगी, एमच्याम नेपाल तथा अन्य अमेरिकी व्यावसायिक नेतृत्वसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने अवसर प्रदान गर्‍यो र नयाँ व्यावसायिक सम्बन्ध तथा सहकार्यका सम्भावनाहरू विस्तार गर्ने अवसर पनि खोल्‍यो।

कार्यक्रमको समापन समारोहमा सम्बोधन गर्दै अमेरिकी दूतावास नेपालका पब्लिक अफेयर्स प्रमुख माइक हार्करले यो शोकेसले एउटा कार्यक्रमको मात्रै समापन नभई अमेरिका र नेपालबीचको बलियो आर्थिक साझेदारीको महत्वपूर्ण उदाहरण प्रस्तुत गरेको बताए। नवीन सोच भएका नेपाली उद्यमीहरूमा लगानी गर्दै नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने, उद्यमी, उद्योग र लगानीकर्ताबीच सम्बन्ध विस्तार गरेर आर्थिक कूटनीति र निजी क्षेत्रीय सहकार्यलाई थप सुदृढ बनाइरहेको र नेपालको आर्थिक विकासमा सहकार्य गर्न पाउँदा आफूलाई गर्व लागेको उनले व्यक्त गरे।

समाचार सारांश समीक्षित सामग्री। जापानले लागू गर्न लागेको नयाँ ईएसडी कार्यक्रमका सेवा शुल्कसम्बन्धी प्रावधानमा नेपालसँग सहमति नहुँदा सम्झौता प्रक्रिया लम्बिएको छ। जापानले दुई महिनाको तलब बराबर सेवा शुल्क प्रस्ताव गर्दा नेपाल सरकारले श्रमिकको आर्थिक भार घटाउनुपर्ने अडान लिएको छ। सम्झौतामा ढिलाइ हुँदा जापान जाने नेपाली श्रमिकलाई प्रभाव पर्न सक्ने भएकाले मन्त्रालयले अध्ययन समिति गठन गरी निर्णय तयारी गरेको छ। २४ साउन, काठमाडौं । जापानले विदेशी श्रमिक लैजान प्रारम्भ गर्न लागेको नयाँ ‘इम्प्लोयमेन्ट फर स्किल डेभलपमेन्ट’ (ईएसडी) कार्यक्रमका लागि नेपालसँग आवश्यक सम्झौता गर्न सकेको छैन। जापानले पठाएको सम्झौताका ड्राफ्टमा रहेको सेवा शुल्कसम्बन्धी प्रावधानमा नेपालले सहमति नजनाएपछि प्रक्रिया लम्बिएको हो। जापानले नयाँ कार्यक्रम लागू गर्नुअघि नेपाललाई तीन महिनाको समय दिएर सम्झौता गर्न भनिसकेको थियो। जुलाईभित्र सम्झौता टुंग्याउनुपर्ने भनिए पनि अगस्टसम्म नेपालले आफ्नो औपचारिक धारणा सार्वजनिक गरेको छैन। सम्झौता नहुँदा जापानमा श्रमिक पठाउने अहिलेको प्रक्रिया समेत प्रभावित हुन सक्ने जोखिम बढेको छ। जापानले पहिले सञ्चालन गर्दै आएको टेक्निकल इन्टर्न ट्रेनिङ प्रोग्राम (टीआईटीपी) लाई सन् २०२७ देखि क्रमशः ईएसडी कार्यक्रमले विस्थापित गर्ने तयारी गरेको छ। नेपाल वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघका अध्यक्ष डिकबहादुर खत्रीका अनुसार, जापानले सम्झौताको मस्यौदामा दुई महिनाको तलब बराबर सेवा शुल्क लिने प्रस्ताव राखेको छ। तर नेपाल सरकारले यसलाई बढी भन्दै सेवा शुल्क एक महिनामा सीमित राख्न चाहेको छ। खत्रीले भने, ‘जापानले दुई महिनाको तलब बराबर सेवा शुल्क प्रस्ताव गरेको छ, तर हाम्रो मन्त्रालयको स्तरीय तर्क अनुसार दुई महिना धेरै छ। त्यसकारण यो प्रस्तावमा लामो समयदेखि छलफल चलिरहेको छ।’ जापानले सिप विकास, तालिम र उपयुक्त श्रमिक छनोटमा हुने खर्चले दुई महिनाको सेवा शुल्क आवश्यक हुने तर्क गरेको छ। रोजगारदाताका साथै श्रमिकबाट लिने शुल्क यसअनुसार निर्धारण गर्न सकिने प्रस्ताव व्यवसायीहरूले बताए। खत्रीले थपे, ‘यदि सेवा शुल्क दुई महिनाभन्दा कम भए जापानले आवश्यक स्तरीय दक्ष श्रमिक उपलब्ध गराउन कठिन हुने तर्क छ। उनीहरूले सिप विकास र तालिममा खर्च लाग्ने भएकाले सही व्यक्तिलाई पठाउन सक्नेमा शंका व्यक्त गरेका छन्।’ नेपालले भने सेवा शुल्क घटाएर श्रमिकको आर्थिक भार कम गर्नुपर्ने अडान बोकेको छ। श्रम मन्त्रालयले वैदेशिक रोजगारमा रोजगारदाताले स्वयं लागत व्यहोर्नुपर्ने ‘इम्प्लोयर पे प्रिन्सिपल’ नीति अघि सारेको छ। युवा, श्रम तथा रोजगार मन्त्रालयका एक अधिकारीका अनुसार सम्झौताको अन्तिम मसौदा तयार पार्ने कार्यमा छ। मन्त्रालयले वैदेशिक रोजगारीमा जानेलाई सेवा शुल्क सम्बन्धी विषयमा अध्ययन गर्न समिति गठन गरिसकेको छ। सहसचिव पिताम्बर घिमिरे संयोजक रहेको उक्त समितिले छिटो रिपोर्ट पेश गर्ने तयारीमा छ। मन्त्रालयले सो प्रतिवेदनमा आधारित भएर जापानले प्रस्ताव गरेको सम्झौतामा सेवा शुल्कको विषय पुनर्विचार गर्ने योजना बनाएको छ। यसैले सम्झौता ढिलाइ भएको भनिएको छ। जापानले प्रस्ताव गरेको दो महिनाभन्दा बढी सेवा शुल्क लिन नपाउने प्रावधान राखेको छ, तर दो महिनाभन्दा कममा कति शुल्क लिने भन्ने विषयमा नेपालले निर्णय गर्न बाँकी छ। अधिकारीले भने, ‘टीआईटीपी अन्तर्गत जापान जानेलाई कम्तीमा ५० हजार रुपैयाँ सेवा शुल्क तोकिएको थियो। अब टीआईटीपी खारेज भएपछि नयाँ सेवा शुल्क कति हुने भन्ने स्पष्टता ल्याउनुपर्ने भएको छ।’ मन्त्रालयले छिटो सेवा शुल्क टुंग्याएर सम्झौताका मस्यौदालाई अन्तिम रूपमा तयार पार्ने तयारीमा रहेको छ र एकदेखि डेढ महिनाभित्र प्रक्रिया पूरा हुने अपेक्षा गरेको छ। व्यवसायीहरूले भने सम्झौता ढिलाइ हुँदा जापान जानेलाई असर पर्ने भन्दै छिटो निर्णय लिन आग्रह गरिरहेका छन्। नेपालबाट जापानमा श्रमिक पठाउने वैदेशिक रोजगार गणतान्त्रिक मञ्चका महासचिव कुञ्छा दोर्जे डिम्दोङका अनुसार, ईएसडी कार्यक्रम जापानले पुरानो टीआईटीपीलाई विकल्पका रूपमा अघि बढाएको हो। उनी भन्छन्, जापानले सन् २०२४ भित्र कानुनी सुधार गरी ईएसडी कार्यक्रम लागू गर्ने आधार तयार गरी सन् २०२७ देखि कार्यान्वयन गर्ने योजना बनाएको छ। डिम्दोङका अनुसार, ईएसडीको मुख्य उद्देश्य विदेशी श्रमिकलाई जापानी भाषा र कौशल विकास गराएर भविष्यमा दक्ष श्रमिकका रूपमा विकास गर्नु हो। करिब तीन वर्षको अवधिमा श्रमिकलाई कामसँगै सिप र भाषा दुवैमा प्रशिक्षित गर्ने व्यवस्था हुनेछ। उनले भने, ‘कार्यक्रमले कामसँगै सिप विकास गर्ने, रोजगारी अवसर दिने र दक्ष श्रमिकमा विकास गर्ने लक्ष्य राखेको छ।’ टीआईटीपीमा प्रशिक्षार्थीको रूपमा जापान जानेहरू भन्दा ईएसडीले श्रमिकको सिप र भाषामा बढी जोड दिनेछ। साथै केही निश्चित अवस्थामा श्रमिकले कम्पनी परिवर्तन गर्ने अधिकार पनि पाउनेछ। डिम्दोङका अनुसार नयाँ प्रणालीको भर्ना प्रक्रियामा शुल्क पारदर्शिता प्राथमिकता दिइनेछ। ‘धेरै शुल्क लिइएको गुनासोका कारण नयाँ प्रणालीमा शुल्कमा पारदर्शिता ल्याउने प्रयास छ र सिप तथा भाषा विकासमा जोड दिइनेछ।’ सम्झौता नहुँदा श्रमिक पठाउने प्रक्रिया प्रभावित हुन सक्ने नेपाल र जापानबीच १२ चैत २०७५ मा दक्ष श्रमिक पठाउने सम्झौता भएको थियो। यसअनुसार स्पेसिफाइड स्किल्ड वर्कर (एसएसडब्ल्यू) प्रणालीमा भाषा र सिप परीक्षणपछि कृषी, नर्सिङ केयर, होटल लगायत १२ क्षेत्रमा श्रमिक पठाउने व्यवस्था गरिएको थियो। त्यसभन्दा पहिले नेपालले सन् २००९ मा जारी गरेको प्राविधिक अभ्यासार्थी कामदार पठाउने निर्देशिका अनुसार जापानलाई श्रमिक पठाउँदै आएको थियो। जिट्कोमार्फत सूचीकृत म्यानपावर कम्पनीहरूले कामदार पठाउने गर्थे। जापानले सन् २०१७ मा जिट्को प्रणाली खारेज गरी टीआईटीपी लागू गरिसकेको थियो। नेपालमा भने पुरानो निर्देशिका लामो समयसम्म प्रयोगमा रहेको थियो। तत्कालीन श्रममन्त्री शरतसिंह भण्डारीले २०८० मा ‘जापानमा सिपयुक्त श्रमिक पठाउने सम्बन्धी कार्यविधि’ जारी गरेपछि पुरानो निर्देशिका खारेज गरिएको थियो। जापानले नयाँ प्रणाली लागू गरिसकेकोले मन्त्रालयले नयाँ कार्यविधि ल्याएको थियो। अब जापानले टीआईटीपी विस्थापित गरी ईएसडी लागू गर्ने योजना बनाएको छ, जसका लागि नेपालसँग नयाँ सम्झौता आवश्यक देखिएको छ। व्यवसायीहरूका अनुसार, नेपालले समयमै सम्झौता नगरे टीआईटीपी मार्फत जापान जाने प्रक्रिया समेत प्रभावित हुन सक्छ र ईएसडी लागू नभएसम्म जापानको रोजगारी बाटो अनिश्चित हुन सक्छ। खत्रीले भने, ‘सम्झौता नगरे टीआईटीपी वा ईएसडी अन्तर्गत जानेलाई समस्या हुनसक्छ। त्यसैले उपयुक्त समझदारी गरेर छिटो सम्झौता गर्न जरुरी छ।’ मन्त्रालयका अधिकारीहरूका अनुसार सेवा शुल्कको विषयमा निर्णय पछि मात्र सम्झौता प्रक्रिया अघि बढ्नेछ। तर जापानले प्रस्ताव गरेको सेवा शुल्क स्वीकार गर्ने वा नेपालले आफ्नै सीमासँग निर्णय गर्ने विषय अझै अन्तिम बनाउन बाँकी छ। नेपाल सरकारले वैदेशिक रोजगारीमा श्रमिकबाट शुल्क नलिई रोजगारदाताले खर्च व्यहोर्ने ‘इम्प्लोयर पे प्रिन्सिपल’ नीति अघि बढाउँदा नयाँ सम्झौतामा जापानले दुई महिनाको सेवा शुल्कसम्बन्धी प्रावधान राखे आलोचना हुन सक्ने सम्भावना मन्त्रालयभित्र देखिएको छ।

कृषि विभागका तथ्यांक अनुसार देशभरि धान रोपाइँ लगभग ९५.५ प्रतिशत पूरा भइसकेको छ। सुदूरपश्चिम प्रदेशमा धान रोपाइँ १०० प्रतिशत सम्पन्न भएको छ भने मधेस प्रदेशमा गत वर्षको तुलनामा उल्लेखनीय प्रगति देखिएको छ। मलको अभावका बाबजुद १३ लाख ८ हजार ३८३ हेक्टर क्षेत्रफलमा रोपाइँ पूरा भएको विभागले जनाएको छ। २४ साउन, काठमाडौं। प्रत्येक वर्ष झैं यस वर्ष पनि किसानहरूले रासायनिक मलको अभाव र विभिन्न समस्याहरू सामना गरेका छन्। सरकारले समयमै मल उपलब्ध गराउन नसक्दा रोपाइँको मुख्य समयमा किसानहरू निराश भएका थिए। तर आवश्यक मल नपाए पनि देशभरि धान रोपाइँ अहिले लगभग अन्तिम चरणमा पुगेको छ। कृषि विभागका अनुसार २२ साउनसम्ममा देशभरि करिब ९६ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको छ। गत वर्ष उस्तै अवधिसम्म धान रोपाइँ ९१.३१ प्रतिशत मात्र थियो। यस वर्ष धानखेती हुने क्षेत्रफलमध्ये ९५.५ प्रतिशतमा रोपाइँ सम्पन्न भइसकेको छ। देशभरि कुल १३ लाख ७० हजार ६२ हेक्टर धान योग्य जमिनमध्ये हालसम्म १३ लाख ८ हजार ३८३ हेक्टरमा रोपाइँ गरिएको छ। प्रदेश अनुसार, सुदूरपश्चिममा १ लाख ५४ हजार १५० हेक्टर अर्थात् १०० प्रतिशत क्षेत्रमा रोपाइँ पूरा भएको छ। त्यस्तै, बागमती प्रदेशमा ९७.८२ प्रतिशत, कर्णाली प्रदेशमा ९६.८२ प्रतिशत, गण्डकी प्रदेशमा ९५.५७ प्रतिशत र लुम्बिनी प्रदेशमा ९४.८३ प्रतिशत रोपाइँ सम्पन्न भएको छ। कोशी प्रदेशमा भने ९३.६९ प्रतिशत क्षेत्रफलमा रोपाइँ भएको छ जुन अन्य प्रदेशहरूको तुलनामा अलि कम हो। मुख्य अन्न भण्डार मानिने मधेस प्रदेशमा यस वर्ष रोपाइँमा स्पष्ट र सकारात्मक सुधार देखिएको छ। सिँचाइ अभाव र मनसुन ढिलाइका कारण गत वर्ष साउन २५ गतेसम्म मधेसमा मात्र ७६.५४ प्रतिशत क्षेत्रफलमा रोपाइँ सकिएको थियो। तर अहिले यस वर्ष उक्त प्रदेशमा ९४.६५ प्रतिशत क्षेत्रफल, अर्थात् ३ लाख ६४ हजार २९१ हेक्टरमा रोपाइँ भइसकेको छ।

नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल एजेन्ट्स (नाट्टा) को ५९ औं वार्षिक साधारणसभा र नयाँ कार्यसमिति निर्वाचन आगामी शुक्रबार हुने भएको छ। नाट्टाको नेतृत्वका लागि जिस्वाँ तुलाधर श्रेष्ठ, युबिका भण्डारी र भरतजंग पाण्डेको नेतृत्‍वमा छुट्टाछुट्टै प्यानलहरू चुनावी प्रतिस्पर्धामा रहेका छन्। तीनै प्यानलले पर्यटन व्यवसायलाई अर्थतन्त्रको मुख्य आधार बनाउने विषयलाई आफ्नो प्राथमिकतामा राख्दै प्रतिबद्धतापत्र सार्वजनिक गरेका छन्। २४ साउन, काठमाडौं।

सन १९६६ मा स्थापना भएको टुर तथा ट्राभल व्यवसायीहरूको छाता संगठन नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल एजेन्ट्स (नाट्टा) को नयाँ नेतृत्वका लागि त्रिपक्षीय प्रतिस्पर्धा हुने भएको छ। आगामी शुक्रवार नाट्टाको ५९ औं वार्षिक साधारणसभा र २५ औं कार्यसमिति निर्वाचन हुने तय गरिएको छ। नाट्टाको आगामी नेतृत्वका लागि जिस्वाँ तुलाधर श्रेष्ठ, युबिका भण्डारी र भरतजंग पाण्डेको नेतृत्वमा छुट्टाछुट्टै प्यानल चुनावी मैदानमा छन्। यसपटक प्रतिस्पर्धीहरूले पर्यटन व्यवसायलाई नेपालको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार बनाउने विषयलाई आफ्नो एजेन्डामा सर्वोच्च प्राथमिकता दिएका छन्। हाल नाट्टाको अध्यक्ष Kumar Mani Thapaliya रहेका छन्। यो निर्वाचन सन् २०२६ देखि २०२८ कार्यकालकालागि नयाँ कार्यसमिति चयनसमेत हुनेछ।

नाट्टाको आगामी नेतृत्वका लागि वरिष्ठ उपाध्यक्ष जिस्वाँ तुलाधर श्रेष्ठको नेतृत्वमा प्यानल घोषणा गरिएको छ। ‘सबल नेतृत्व, सुरक्षित व्यवसाय र समृद्ध पर्यटन’ भन्ने नारासाथ यो समूह चुनावी प्रतिस्पर्धामा छ। शनिबार यस समूहले १२ बुँदे निर्वाचन प्रतिबद्धतापत्र सार्वजनिक गरेको छ। यो समूहले नाट्टालाई सबल, समावेशी, पारदर्शी, प्रविधिमैत्री र व्यवसायमुखी संस्था बनाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ। नयाँ पुस्ताका पर्यटन उद्यमीलाई प्रोत्साहन गर्ने विषय पनि यस समूहको प्राथमिकतामा छ।

नाट्टाको वर्तमान कार्यसमितिमा महासचिवको जिम्मेवारीमा रहेकी युबिका भण्डारी आगामी नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। शशिज होलिडेज इन्टरनेसनल ट्राभल एन्ड टुर्स प्रालिका प्रबन्ध निर्देशक युबिकाको प्यानल ‘पर्यटन उठे, नेपाल उठ्छ’ नारासहित चुनावी मैदानमा छ। भण्डारीसँग दुई दशकभन्दा बढी पर्यटन अनुभव छ। उनले नाट्टा कार्यसमितीमा पटक–पटक काम गरिसकेकी छन्। यस समूहले उपत्यका बाहिरका व्यवसायीलाई पनि समान प्राथमिकता दिने प्रतिबद्धता जनाएको छ।

भरतजंग पाण्डे नेतृत्वको प्यानलले चुनावी प्रतिस्पर्धा गरिरहेको छ। पाण्डे एभरेस्ट मिराकल ट्राभल एन्ड टुर्सका प्रबन्ध निर्देशक हुन्। उनले ‘नाट्टा रूपान्तरण’ भन्ने नारा लिएको प्यानलमा ‘सशक्त नाट्टा, समृद्ध पर्यटन सदस्यसँगै सदस्यका लागि’ भन्ने मूलमन्त्र छ। यस प्यानलले सुशासन, पारदर्शिता र सदस्य सहभागितामा जोड दिएको छ।

अध्यागमन विभागका तथ्यांकअनुसार पछिल्लो पाँच वर्षमा प्रत्येक वर्ष करिब दुई लाख नेपाली पर्यटन र तीर्थयात्राको उद्देश्यले विदेश जान्छन्। विभागका अनुसार, पछिल्ला पाँच वर्षमा सात लाखभन्दा बढी नेपाली विभिन्न प्रयोजनका लागि विदेशिएका छन्, जसमा ५२ प्रतिशतले वैदेशिक रोजगारी रोजेको देखिन्छ। शिक्षाका लागि विदेशिने नेपालीको संख्या सन् २०२१ मा २६ हजार थियो, जुन सन् २०२५ सम्ममा पाँच गुणाले बढेर एक लाख ३३ हजार पुगेको छ।

अध्यागमन विभागका तथ्यांक अनुसार, सन् २०२१ देखि २०२५ सम्म वार्षिक औसत १ लाख ९९ हजार ९ सय ७६ नेपाली पर्यटन र तीर्थयात्राका लागि विदेशिएका छन्। यस तथ्यांकमा अध्ययन, परिवार भेटघाट, अस्थायी र स्थायी बसोबासका लागि विदेशिने नेपालीहरू समावेश छैनन्। २०२५ मा मात्र पर्यटन र तीर्थयात्राका लागि २ लाख ३३ हजार १ सय ८ नेपाली विदेशिएका छन्।

पछिल्लो समयमा नेपाली आप्रवासन दर निरन्तर बढ्दै आएको छ। विगत ५ वर्षमा कुल ७१ लाख २६ हजार ४ सय ५९ नेपाली विभिन्न प्रयोजनका लागि विदेशिएका छन्, जसमा ५२ प्रतिशत वैदेशिक रोजगारीमा पुगेका छन्। विभागले भनेको छ, ‘यो तथ्यांकले नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारीमा आधारित संरचनात्मक निर्भरता देखाउँछ।’

अध्यागमन विभागका पछिल्ला तथ्यांकले देखाउँछन् कि सबैभन्दा बढी नेपाली यूएई जान रुचाउँछन्। विगत ५ वर्षमा विदेशी प्रस्थान गर्नेहरूमा यूएई जानेहरूको संख्या सबैभन्दा धेरै छ। यूएईमा वार्षिक औसत २ लाख ७१ हजार ८ सय ९३ जना नेपाली पुग्छन्।

देशभर खाना पकाउने एलपी ग्यासको चरम अभाव भएपछि उपभोक्ताहरू कष्टमा छन्। उपत्यकामा कालोबजारी रोक्न प्रहरी परिचालन गरिएको छ, तर ग्यास वितरण प्रणालीमा सरकारी संयन्त्र पूर्णरूपमा असफल छ। उद्योगमन्त्री गौरीकुमारी यादवको बजार अनुगमन र फोन सेवा अधिकारकर्मीहरूले सस्तो लोकप्रियताका लागि गरिएको स्टन्ट मात्र भएको बताएका छन्। २४ साउन, काठमाडौं। साउनको करिब अन्त्यतिर देशभर उपभोक्ताहरू खाना पकाउन एलपी ग्यासको अभावमा त्रसित छन्। सहरका ठूला चोकहरूमा सिलिन्डरको लामो लाइन अझै पनि जारी छ। उपभोक्ताहरूले ग्यास नपाएर भान्सामा खाना बनाउन पाएका छैनन्। कतिपय विक्रेताहरूले एउटै सिलिन्डरको मूल्य ७ देखि ८ हजार रुपैयाँसम्म उचालेर उपभोक्तालाई थप पीडा दिएका छन्।

यो समस्याको वास्तविकता बुझ्न काठमाडौं जिल्लामा प्रहरी परिचालन गरी ग्यास वितरण गराउन थालिएको देख्दा ग्यास वितरण प्रणालीमा भएको विफलता स्पष्ट हुन्छ। कालोबजारी रोक्न प्रहरीले उपत्यकामा सादा पोसाकमा टोली परिचालन गरेको छ। शनिबार मात्रै प्रहरीले काठमाडौंका ५५ ठाउँबाट करिब ८ हजार सिलिन्डर वितरण गरेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ। तर ग्यास वितरण गर्ने काम प्रहरीको होइन। डिलरहरूले सहज ग्यास आपूर्ति गर्न नसकेको र कालोबजारी बढेपछि प्रहरीलाई अगाडि ल्याउनुपर्ने अवस्था आएको हो।

यो देखाउँछ कि सरकारको वाणिज्य तथा आपूर्ति संयन्त्र पूर्णरूपमा कमजोर छ।

उपभोक्तालाई मन्त्रीको फोन: स्टन्ट कि सुधार?

यसै अभावको बीचमा शनिबार उद्योग मन्त्रालयमा एउटा अनौठो दृश्य देखियो। केही युट्युब च्यानलले भिडियो शूट गरिरहेका थिए। उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्तिमन्त्री गौरीकुमारी यादव मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको टोल-फ्री नम्बरमा आएको फोन आफैं उठाइरहेकी थिइन्। गुनासो गर्ने एक उपभोक्तालाई उनले ‘भोलिसम्म ग्यास पाइनेछ’ आश्वासन दिइन्। अर्का उपभोक्तालाई भने ‘साल्ट ट्रेडिङमा ग्यास उपलब्ध छ, त्यहाँ गएर लिनहोस्, ग्यास पर्याप्त छ, जरूरत अनुसार लैजान सक्नुहुन्छ’ भन्दै सल्लाह दिइन्।

मन्त्री यादव दिउँसो टेकुस्थित नेपाल आयल निगम पुरानो भवन, कालीमाटीस्थित साल्ट ट्रेडिङ कार्यालय र बालाजुस्थित नेपाल ग्यास उद्योगमा पुगेर अनुगमनको औपचारिकता समेत पुरा गरिन्। सामान्यतया हेर्दा मन्त्रीको यो सक्रियता उपभोक्ताप्रति उत्तरदायी देखिन सक्छ, सामाजिक सञ्जालमा पनि यस्ता दृश्यले ‘वाहवाही’ पाउँछन्। तर प्रश्न छ— के मन्त्रीको काम केही उपभोक्ताको फोन मात्र उठाउनु हो? समस्या त देशव्यापी छ। मन्त्रीको जिम्मेवारी उपभोक्तालाई ग्यास पाउन साल्ट ट्रेडिङ वा ग्यास उद्योगसम्म धाउनु मात्र हो? उपभोक्ताले सिलिन्डर बोकेर टेकु, साल्ट ट्रेडिङ वा बालाजुसम्म जानु नै सिस्टमको असफलता हो।

सुशासनको कुरा गर्ने सरकारले यस्तो अवस्था सिर्जना गर्नु उपहास हो जसले सिलिन्डर बोकेर उद्योग, चोक गल्लीमा जानुपर्ने बाध्यता सिर्जना गरेको छ। यो समस्याको समाधान केवल काठमाडौं उपत्यकामा सीमित नभई देशव्यापी हुनुपर्छ, जसकारण उपभोक्ताले खाली सिलिन्डर लिएर सडकमा प्रदर्शन गर्नुपरेको छ।

उद्योगमन्त्री यादवको बजार दौडधुपलाई उपभोक्ता अधिकारकर्मी माधव तिमल्सिनाले सस्तो स्टन्टको संज्ञा दिएका छन्। ‘मन्त्रीले एक दुई उपभोक्ताको फोन उठाएर ग्यास लिन निर्देशन दिनु मात्रै स्टन्ट हो, जसले दीर्घकालीन रूपमा आपूर्ति सहज पार्दैन,’ तिमल्सिनाले भने, ‘अनुगमन जिल्ला प्रशासन कार्यालय, वाणिज्य विभाग र आयल निगमका कर्मचारीहरूले गर्ने कार्य हो। मन्त्रीले नीति निर्माण र संकट व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हो।’

वर्तमान संकटको मुख्य कारण माग–आपूर्तिमा असन्तुलन र आयल निगमको गैरजिम्मेवारीपना रहेको उनले बताउँछन्। नाकाबन्दी, भूकम्प, कोरोनाकाल जस्ता संकटबाट सिकेर आपतकालिन अवस्थामा ‘बफर स्टक’ राख्ने र ‘अर्ली वार्निङ सिस्टम’ लागू गर्ने काममा सरकार असफल भएको आरोप छ। ‘निगमले डेढ लाखभन्दा बढी सिलिन्डर उपलब्ध देखाउँछ, तर बजारमा दैनिक माग करिब १ लाख छ, तर आपूर्ति २० हजार मात्र छ,’ उनले भने, ‘ग्यास उपभोक्ताको नजिकको डिलरबाट वितरण हुनुपर्ने हो, तर आत्तिएको अवस्था भएकाले उद्योगबाटै वितरण गरिएको छ, जसले उद्योगीलाई ढुवानी भाडा र कमीशनका रूपमा सिलिन्डर प्रति ९० देखि १०० रुपैयाँसम्म मुनाफा पुर्‍याउँछ। यो सम्पूर्ण प्रणाली पूर्णरूपमा गलत छ।’

तथ्यांक अनुसार ग्यास पर्याप्त नेपाल एलपी ग्यास उद्योग संघले एलपी ग्यास अभाव पूर्ण रूपमा हट्न अझै १०–१५ दिन लाग्ने जनाएको छ। सरकार र आयल निगमले भने उपभोक्ताको ‘प्यानिक बाइङ’ र आवश्यकताभन्दा बढी सिलिन्डर थुपार्ने प्रवृत्तिलाई दोष दिँदै आएका छन्। भारतीयबाट आउने ग्यास आयात कोटा वृद्धिको तथ्यांक निगमले पेश गरिरहेको छ। निगम प्रवक्ता मनोज ठाकुरका अनुसार नियमित कोटा ४९ हजार ५ सय टनबाट हाल ५४ हजारदेखि ५५ हजार टनसम्म पुर्‍याइएको छ। ‘पहिले ४६–४७ हजार टन आइरहेको थियो, तर पछिल्ला तीन महिनामा आयात कम भयो, अहिले माग बढेपछि करिब ५५ हजार टनको एलोकेसन पठाउने काम गरिएको छ,’ ठाकुरले बताए।

नेपाल आयल निगमले भारततर्फबाट ग्यास आपूर्तिमा कुनै समस्या नभएको दाबी गरेको छ। निगमको तथ्यांक अनुसार साउन १० देखि २१ सम्म १२ दिनमा १७ लाख ५४ हजार १५४ सिलिन्डर बराबर ग्यास आयात तथा बिक्री भएको छ। दैनिक बजारमा बिक्री हुने सिलिन्डर औसत १ लाख १० हजार छ। सरकारले दैनिक खपतभन्दा बढी ग्यास आइरहेको दाबी गर्दै पनि उपभोक्ताको लाइन कम हुन सकेको छैन। चार महिनादेखि आधा सिलिन्डर मात्रै पठाउने अवस्था छ। यस्तो अवस्थामा नियमितभन्दा बढी आयात व्यवस्था गर्न, वितरण प्रणाली चुस्त बनाउन सरकार र निगम दुवै असफल देखिन्छन्।

निगमका कार्यकारी निर्देशक नागेन्द्र साहले आगामी एक साताभित्र ग्यास वितरण प्रणाली सामान्य हुने दाबी गरेका छन्। भारतको इन्डियन आयल कर्पोरेसनसँग पनि कुराकानी भइसकेको र माग अनुसार ग्यास आइरहेको बताएको छ। ‘इन्डियन आयलले माग अनुसार दिएको छ, जति ल्याउन सक्छौं त्यति नै ल्याइरहेका छौं,’ उनले भने, ‘एक साताभित्र परिस्थितिलाई सामान्य बनाउने प्रयासमा छौं।’

स्टन्ट होइन, प्रणाली चाहिन्छ

मन्त्रीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने आफैंले एक दुई जनालाई ग्यास दिलाएपछि लाखौंको समस्या समाधान हुँदैन। उद्योग मन्त्रालय पुगेर अनुगमनको नाटक गर्नुभन्दा जिम्मेवार निकायलाई परिचालन गरी वितरण प्रणालीलाई सुधार गर्नुपर्छ। यसअघि पनि यस्ता अनुगमन गरिए तर कुनै ठोस उपलब्धि भएका छैनन्। ग्यास अभाव समाधानका लागि आपूर्तिमा वृद्धि गर्दै नीति बनाउनु सरकारको प्राथमिकता हुनुपर्छ। यदि ग्यास पर्याप्त छ तर कालोबजारी हुन थालेको छ भने दोषी डिलर वा उद्योगीलाई कडा कारबाही गर्नै पर्छ। उपभोक्ताको समस्या मन्त्रीको फोन उठाउनु वा निर्देशन दिनु मात्रले समाधान हुँदैन, किनकि समस्याको जरो नीतिगत तहमा छ। मन्त्रीले संयन्त्रलाई राम्रोसँग परिचालन गर्नुपर्छ जसले उपभोक्तालाई सहज ग्यास उपलब्ध गराउनेछ। सरकारले वितरण प्रणाली पारदर्शी र सरल बनाउन नजिकको डिलरबाट ग्यास उपलब्ध गराउनुपर्नेछ। विपरीत खण्डमा मन्त्रीको लोकप्रियता भन्दा माथि केहि हुनेछैन। ग्यास अभावमा नागरिकलाई मन्त्रीको ‘स्टन्ट’ होइन, काम गर्ने ‘प्रणाली’ चाहिएको छ।

२३ साउन, रुकुमपूर्व। हरियाली पहाडले घेरिएको शान्त दहमा पानीमाथि फक्रिएका गुलाबी कमल र चिराचुरुंगीको चिरबिरले पर्यटकहरूलाई मोहित तुल्याएको छ। सिस्ने गाउँपालिका–५, रुकुमकोटमा अवस्थित कमलदहमा कमल फुल्ने मौसम सुरु भएसँगै यहाँ आउने पर्यटकहरूको संख्या बढ्न थालेको छ। स्थानीय र बाहिरका मानिसहरूले कमलका फूल हेर्न, तस्वीर खिच्न र प्राकृतिक सौन्दर्यमा रमाउन कमलदहको यात्रा गरिरहेका छन्।

कमलका पातबीच फक्रिएका गुलाबी फूलहरूले दहको सुन्दरता अझ मनमोहक बनाएको छ। दहमा देखिने फूलहरू, पानीमा परेको प्रतिबिम्ब र वरिपरिका हरियालीले कमलदहलाई फोटो खिच्ने र घुम्न आउनेहरूको लागि आकर्षक गन्तव्य बनाएको छ। पछिल्लो समय कमलदहका तस्वीर र भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा चर्चामा आउन थालेका छन्, जसले यसको परिचय जिल्लाबाहिर फैलाउँदैछ।

कमल फुलेको समयमा यहाँ आउनेहरूको संख्या अझ धेरै हुने गरेको स्थानीयहरूले बताएका छन्। कमलदहको बढ्दो आकर्षणलाई ध्यानमा राखेर यसलाई व्यवस्थित पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना देखिएको छ। दहसम्म सहज पहुँच, पैदलमार्ग, विश्रामस्थल, खानेपानी, शौचालय र फोहोर व्यवस्थापन जस्ता आधारभूत पूर्वाधार थप व्यवस्थित गर्न स्थानीय तह सक्रिय भएका छन्।

पर्यटकहरूको सङ्ख्या बढेसँगै दहको प्राकृतिक स्वरूप जोगाउनु चुनौतीपूर्ण रहेको छ। कमलका फूल तथा जलक्षेत्रको संरक्षण गर्दै पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिएमा कमलदह स्थानीय आय आर्जन र रोजगारको स्रोत बन्न सक्छ। स्थानीयहरूको विश्वास छ कि प्रकृतिले दिएका यी सुन्दरतालाई संरक्षण र प्रचारसँग जोड्न सकेमा रुकुमपूर्वको कमलदह अझै चर्चित पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा स्थापित हुनेछ।