लेखक: space4knews

११ असार, काठमाडौं । विमानस्थलमा प्रवेश गरी स्वदेश फर्कने जहाज चढ्न पाउनु वैदेशिक रोजगारीमा गएका श्रमिकहरूका लागि खुसीको अवसर नै हो । साउदी अरब पुगेका सप्तरीको सुरुङ्गा नगरपालिका–४ का मृगेन्द्र कुमार मण्डलका लागि पनि त्यो खुसीको दिन नजिकिँदै थियो । दुई वर्षको कडा परिश्रमपछि परिवारसँग भेट हुने आशाले उनलाई धेरै आशा थियो । तर, विमानस्थलको काउन्टरमा जब उनको पासपोर्ट स्क्यान गरियो, कर्मचारीको एउटा भनाइले उनलाई सन्न रोकिदियो। ‘तपाईमाथि यात्रा प्रतिबन्ध छ, नेपाल जान पाउनुभएन,’ विमानस्थलका कर्मचारीले भनेपछि उनका स्वदेश फर्कने र परिवारसँग खुसी साटासाट गर्ने सपना अधुरो रह्यो । अहिले उनको जीवन नै परिवर्तन भइसकेको छ । कतिपय समय उनी सडकमा र कतिपय समय मस्जिदका कुनामा बिताइरहेका छन् ।

त्यो दुर्घटना जसले १५ वर्षपछि जीवन उल्टाइदियो १५ वर्षअघि साउदीमा मृगेन्द्र जेल परेका थिए । गाडी चालकको रूपमा काम थालेका उनी सामान्य जीवन बिताइरहेका थिए । तर, एक दिन उनी एक गाडी दुर्घटनामा परे । दुर्भाग्यवश उक्त दुर्घटनामा एक जोर्डन नागरिकको मृत्यु भयो । साउदीस्थित रफा अदालतले उनलाई दोषी सावित गर्दै ६ वर्षको जेल सजाय सुनायो । ६ वर्ष कारावास भुक्तानी गरेपछि कम्पनीले उनको ‘फाइनल एक्जिट’ (अन्तिम बहिर्गमन) टिकट काटिदियो र उनी सन् २०१८ मा नेपाल फर्किए । नेपाल फर्किएर ५–६ वर्षसम्म गाउँमै मजदुरी गरेर जीवन बिताए । तर गरीबीले फेरि उनलाई पिल्साउँदै लग्यो । ऋण र परिवारको जिम्मेवारीले फेरि विदेश जाने बाध्यता आयो ।

सन् २०२३ मेमा उनले पुनः साउदी उडे । यसपटक नयाँ कम्पनीमा दुई वर्षसम्म इमानदारीपूर्वक गाडी चलाए । कम्पनीसँगको सम्झौता सकिएपछि खुसी हुँदै झोला बोकेर विमानस्थल पुग्दा, पासपोर्ट बुझाउँदा उनी झस्किए । सुरक्षाकर्मीले उनलाई रोकेर भने, ‘तिमीमाथि यात्रा प्रतिबन्ध छ, नेपाल जान नपाउनेछौ ।’ १५ वर्षअघिको दुर्घटनाको सजाय उनी भुक्तानी गरिसकेका थिए । तर अदालतले उक्त मुद्दा पुनर्जीवित गर्दै उनलाई ३ लाख ३० हजार साउदी रियाल (करिब १ करोड ३३ लाख रुपैयाँ) ‘ब्लड मनी’ (क्षतिपूर्ति) जरिवाना तोकेको छ । उक्त रकम नतिर्दासम्म उनी नेपाल फर्कन नपाउने र साउदीबाट बाहिरिन नपाउने फैसला छ ।

प्रतिबन्ध थाहा पाएपछि मृगेन्द्र न्याय र उद्धारको खोजी गर्दै नेपाली दूतावास पुगे । दूतावासले सहयोग गर्ने आशा थियो तर अपेक्षित सहयोग नपाएपछि उनी निराश छन् । ‘दूतावासमा गएर घर फर्किन नपाउने अवस्थाको खानपान र बसोबासको व्यवस्था गर्न अनुरोध गरेँ, तर कर्मचारीहरूले बस्न ठाउँ नभएको भन्दै ढोका थुने,’ उनले भने। वकिल राखेर मुद्दा लड्न भन्दै दूतावासले सहयोग नगर्दा उनी मर्माहत भए । ‘मुद्दा लड्ने पैसा भए दूतावासको सहयोग आवश्यक हुन्नथ्यो,’ उनी भन्छन्। अदालत वा सम्बन्धित निकायले उक्त जरिवाना सम्बन्धी कुनै आधिकारिक कागजात पनि उपलब्ध गराएको छैन । दूतावासले आवश्यक कानुनी र कूटनीतिक पहल नगर्दा उनी अलपत्र छन् । उनी हाल साउदीको सडकमा माग्दै, मस्जिदको चिसो भुइँमा सुत्दै जीवन विताइरहेका छन् । केही नेपालीहरूले उनीमाथि थप अत्याचार गरिहेको र एम्बेसीसँग काम मिलाइदिने बहानामा केही रकम लिएको पनि उनले बताएका छन् । सप्तरीमा रहेका परिवार मृगेन्द्रको अवस्थाले मर्माहत बनेका छन्। सरकारले, परराष्ट्र मन्त्रालयले र सरोकारवाला निकायहरूले तत्काल उद्धार र जीवन रक्षा गर्ने माग परिवारले गरेका छन् ।

दूतावासले भन्यो: घटनाबारे बुझ्दैछौं साउदीको रियादस्थित नेपाली राजदूतावासले उनको घटनाबारे बुझ्ने काम भइरहेको जनाएको छ । १५ वर्षअघि भएको घटनालाई लिएर साउदीस्थित सम्बन्धित निकायहरूबाट अनुसन्धान भइरहेको दूतावासले जनाएको छ । दूतावासका श्रम काउन्सिलर कविराज उप्रेतीले भने, ‘१५ वर्ष पुरानो मुद्दा रहेछ, ६ वर्ष जेल भोग्नुभएको रहेछ । प्रष्ट जानकारी पाएपछि थप प्रक्रिया अघि बढाइने छ ।’ ‘कामका लागि पुनः साउदी आएर घर फर्किने क्रममा विमानस्थलले रोकेको छ र ब्लड मनी तिर्नुपर्ने छ । हामीले मुद्दा राम्रोसँग बुझेपछि आवश्यक कदम चाल्नेछौं,’ उनले थपे ।

११ असार, काठमाडौं । रास्वपाको महामन्त्री पदमा कडा प्रतिस्पर्धा देखिएको छ। केन्द्रीय सदस्यहरूको नतिजा आउन भन्दा अगाडि नै आधा दर्जनभन्दा बढी नेताले महामन्त्री पदका लागि उम्मेदवारी दिएका छन्। विपिन आचार्य, शिशिर खनाल, कविन्द्र बुर्लाकोटी, गणेश पराजुली, मनिष झा, रञ्जु दर्शना, सागर ढकाल, प्रमोद न्यौपाने, गणेश कार्की लगायतले महामन्त्री पदका लागि दावी जमाएका छन्। बुर्लाकोटी हालको महामन्त्री हुन् भने आचार्य निर्वाचित सहमहामन्त्री र झा पार्टीका प्रवक्ता हुन्।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले स्थापना भएको चार वर्षपछि पहिलो पटक आफ्नो महाधिवेशन सम्पन्न गरेको छ। करिब ४ हजार प्रतिनिधिहरूको सहभागितामा सम्पन्न यस महाधिवेशनबाट पार्टीले केही महत्त्वपूर्ण राजनीतिक दस्तावेजहरू पारित गरेको छ। ती दस्तावेजहरूमा प्रतिनिधिहरूले छलफल र बहस गर्न पाएनन् किनभने पारित प्रक्रिया छलफलविना नै सम्पन्न भयो। तर यसपछि यी तीन दस्तावेजहरूले राष्ट्रिय बहसलाई सृजना गरिसकेका छन्। यसै सन्दर्भमा राजनीतिक विश्लेषक तुलानारायण साहसँग गरिएको संवादमा उनले भने, “रास्वपाले स्थापना भएको चार वर्षपछि पहिलो पटक महाधिवेशन गरेको छ। सत्तारुढ दलले कस्तो राजनीतिक दस्तावेज ल्याउने र यसले देशको राजनीतिक मार्ग कसरी निर्धारण गर्नेछ भन्ने चासो थियो।” महाधिवेशनमा आएका प्रतिवेदनहरूले ‘प्रदेश सभा खारेज गर्ने’ विषय पनि समेटेको छ।

साहले थपे, “सबैभन्दा पहिला, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) जुन अवस्थामा स्थापना भयो र छोटो अवधिमा ठूलो जनमत प्राप्त गर्यो, त्यसैले यसको महाधिवेशन र पारित दस्तावेजहरू निकै महत्त्वपूर्ण छन्।” डा. स्वर्णिम वाग्लेले प्रस्तुत गरेको प्रस्तावनामामा यस विषयलाई स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ। उनले भने, “त्यस दस्तावेजमा धेरै विषयहरू परिमार्जन वा संशोधन गर्न भनिएको छ, जस्तै प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुख व्यवस्था लगायत अन्य विषयहरू।” तर, उनले भनेका छन् कि प्रदेश सभा खारेजको विषय यस प्रतिवेदनमा छोटकरीमा मात्र समेटिएको छ। रास्वपाको वास्तविक धारणा बुझ्नको लागि उनीहरूको विगत दस्तावेज, अन्तर्वार्ता र आमसभाका भाषणहरू हेर्नुपर्ने हुन्छ।

साहले भने, “रास्वपाले संघीयता खारेज भनेको होइन, तर उनीहरूको मनसाय संघीयताको पक्षमा देखिँदैन जसले जनमानसमा भ्रम सृजना गरेको छ।” उनले रास्वपाको दस्तावेजमा सामाजिक न्याय र समावेशीकरणको हिसाबले स्पष्टता कम रहेको र विरोधाभास रहेको बताएका छन्। उनले भने, “रास्वपाको राजनीतिक धार ‘विशुद्ध विकासवादी’ छ।” यसका साथै, उनले रास्वपाको महाधिवेशनले दललाई संस्थागत रूपमा पार्टी गठन प्रक्रियामा लैजाने प्रक्रिया सुरु गरिदिएको छ।

११ असार, काठमाडौं । रास्वपाका सहमहामन्त्री पदको लागि निशा डाँगीले उम्मेदवारी घोषणा गरेकी छन्। उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत आफूलाई यस पदका लागि प्रस्ताव गरेकी हुन्। ‘अबको यात्रा सहमहामन्त्रीको,’ डाँगीले फेसबुकमा लेखेकी छन्, ‘सबैजनालाई साथ दिन अनुरोध गर्दछु।’ उनलाई पहिले केन्द्रीय सदस्यको रूपमा काम गरिसकेकी छन् र उनी झापा–१ क्षेत्रबाट निर्वाचित प्रतिनिधि सभा सदस्यसमेत हुन्।

११ असार, चितवन । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को चितवनमा जारी पहिलो राष्ट्रिय महाधिवेशनका प्रतिनिधिहरूलाई आज साँझसम्मको खाना पार्टीले व्यवस्थापन गरेको छ। भोलिदेखि प्रतिनिधिहरूले खाना र खाजाको व्यवस्थापन आफैं गर्नुपर्नेछ। असार ७ गतेदेखि सुरु भएको महाधिवेशन असार ९ गते सकिने भनिए पनि दुई दिन पछि सरेको छ। सुरुमा असार ८ र ९ गतेको खाना र खाजाको व्यवस्था गरिएको थियो भने महाधिवेशन लम्बिएपछि असार १० र ११ गतेको पनि व्यवस्था गरिएको थियो।

‘आज साँझको खानासम्मको सम्झौता थियो, भोलिदेखि उहाँहरूले आफैंले खानुहोस्, हामीलाई कुनै सूचना आएको छैन,’ महाधिवेशनमा खानाको व्यवस्था गर्दै आएको दियालो फूडल्याण्डका प्रबन्ध निर्देशक रमेश अधिकारीले बताए। ‘हामीले आफ्ना सामान प्याक गर्न थालेका छौं, भोलिदेखि प्रतिनिधिहरूले के गर्नेछन् हामीलाई जानकारी छैन।’ रास्वपा महाधिवेशनमा खुलातर्फका ९९ जना केन्द्रीय सदस्यहरूको नतिजा सार्वजनिक भइसकेको छ। अब ६ जना पदाधिकारीका लागि प्रतिनिधिहरूले पुनः मत हाल्न बाँकी छ। आज राति नै पदाधिकारीको मतदान गराउने तयारी रास्वपा केन्द्रीय निर्वाचन आयोगले गरेको छ।

अधिकांश प्रतिनिधिहरू महाधिवेशन स्थल छाडेर आआफ्नो घर फर्किरहेका छन् भने बाँकी केही प्रतिनिधिहरू आज राति जाने बताएका छन्। केन्द्रीय सदस्यको लागि हिजो राति १२ बजे सुरु भएको मतदान आज दिउँसो १२ बजे सम्पन्न भएको थियो। ४३११ प्रतिनिधिमध्ये २९५९ जनाले मतदानमा भाग लिएका थिए भने १३५२ जनाले मतदान गरेनन्। अब हुने पदाधिकारी निर्वाचनमा ५० प्रतिशतभन्दा कम मत खस्ने अनुमान गरिएको छ।

११ असार, विराटनगर । कोशी प्रदेश लगानी प्राधिकरणले प्रदेशका चारवटा योजनाका लागि लगानी स्वीकृत गरेको छ । केही दिनअघिको प्राधिकरणको ३३औं बैठकले सार्वजनिक निजी साझेदारी मोडलमा २ अर्ब ८ करोड ५३ लाख रुपैयाँ बराबरको लगानी अनुमोदन गरेको हो। कोशी प्रदेश लगानी सम्मेलनमा एक वर्षअघि प्रस्तुत गरिएका प्रस्तावहरूमध्ये सम्भाव्यता आधारमा चारवटा आयोजना अन्तिम स्वरूप दिएको हो, जुन जानकारी प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक सरोज कोइरालाले बिहीबार पत्रकार सम्मेलनमा दिएका थिए।

उनका अनुसार, सुनसरीको दुहवी–४ मा ५५ करोड ९५ लाख रुपैयाँ लागतमा आधुनिक फोहोरमैला व्यवस्थापन परियोजना निर्माण गरिनेछ। यसको जिम्मेवारी रिभाइभ इन्फ्राटेक एन्ड इन्भेस्टमेन्टले पाएको छ। दुहवी–४ र १० मा ३४ करोड रुपैयाँ लगानीमा मल्टी चेम्बर तथा कोल्ड स्टोरेज बनाउने योजना स्वीकृत भएको छ, जसको निर्माण दीर्घायु एग्रो एन्ड इन्भेस्टमेन्टले गर्नेछ।

उदयपुरको बेलका–९ मा रामपुर बहुउद्देशीय कृषि फार्मले २० करोड रुपैयाँ लगानीमा फोहोरमैला व्यवस्थापनसहित मल कारखाना र पशुपालन परियोजना सञ्चालन गर्ने योजना स्वीकृत भएको छ। सुनसरीको रामधुनी–७ स्थित रास ताल क्षेत्रको पर्यटकीय विकास र सञ्चालनका लागि अर्बान एक्सप्लोरर प्रालिलाई ९८ करोड ५८ लाख रुपैयाँ लगानीको अनुमति दिइएको छ। प्राधिकरणले विराटनगरमा रानीदेखि बसपार्कसम्मको क्षेत्रमा पोड–वे निर्माणका लागि प्रक्रिया सुरु गरेको छ। करिब ६ अर्ब रुपैयाँको लागत अनुमान गरिएको यस आयोजनाको विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन तयार पार्न काठमाडौँ पोडवे कम्पनीलाई अनुमति दिइएको छ। कोशी प्रदेशमा ६ वर्षअगाडि लगानी प्राधिकरण स्थापना गरिएको थियो। प्राधिकरणको पहलमा निर्माण भएको भेडेटार स्काइ वाक पनि सञ्चालनमा आएको छ।

११ असार, काठमाडौं । सरकारले ९० प्रतिशत स्वामित्व राख्ने राष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी नेपाल टेलिकमले आफूलाई आधुनिक, डिजिटल र ग्राहक-केंद्रित बनाउनका लागि आवश्यक पर्ने सफ्टवेयरहरू आफैं विकास गर्ने अभियान थालेको छ । पहिले कम्पनीले यस्ता सफ्टवेयरहरू बाह्य स्रोतबाट ल्याउँदै आएको थियो, तर अब आफ्नै प्राविधिक जनशक्ति परिचालन गरेर विभिन्न आन्तरिक (इन-हाउस) सफ्टवेयर प्रणालीहरू विकास र कार्यान्वयनलाई प्राथमिकता दिएको छ, कम्पनीका प्रवक्ता कमल लामिछानेले जानकारी दिए ।

आफ्ना आन्तरिक कार्यप्रणालीहरू स्वचालित, पारदर्शी र जवाफदेही बनाउन आरम्भ गरिएको यस प्रयासले कम्पनीको सुशासन र सेवा प्रवाहमा ठूलो सुधार ल्याउने विश्वास लिइएको छ । जस्तै, टेलिकमले केन्द्रीय कार्यालयदेखि क्षेत्रीय निर्देशनालय र मातहतका सबै कार्यालयहरूमा ‘प्रोक्योरमेन्ट म्यानेजमेन्ट सिस्टम’ अर्थात् खरिद व्यवस्थापन प्रणाली लागू गरेको छ । नेपालको सार्वजनिक खरिद ऐनका प्रावधान र व्यावहारिक आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर विकास गरिएको यो सफ्टवेयरले खरिद प्रक्रियालाई प्रविधिमैत्री, पारदर्शी र व्यवस्थित बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ, प्रवक्ता लामिछानेले बताए ।

खरिद योजना निर्माणदेखि बोलपत्र आह्वान, सम्झौता र अनुगमनसमेत सबै प्रक्रिया डिजिटल माध्यमबाट गरिने भएकाले प्रशासनिक ढिलाइ कम हुनेछ र यसले समयको बचत हुनेछ भनी कम्पनीले जनाएको छ । साथै, देशभर रहेका टेलिकम कार्यालयहरूको मर्मत–सम्भार व्यवस्थापनका लागि ‘ड्युटी चार्ट म्यानेजमेन्ट सिस्टम’ नामक नयाँ सफ्टवेयर पनि विकास गरिएको छ । यसले कुन कार्यालयमा कुन प्राविधिक कस्तो शिफ्टमा काम गर्दैछन् र उनीहरूको जिम्मेवारी के छ भन्ने कुरा तुरुन्तै थाहा पाउन सहज बनाउँछ । विशेष गरेर दूरसञ्चार सेवामा अवरोध आउँदा ड्युटिमा रहेका कर्मचारीलाई सिधै सम्पर्क गर्न फोन नम्बर सहित आवश्यक विवरण उपलब्ध गराइएकोले समस्या समाधान छिटो हुने प्रवक्ता लामिछानेले बताए ।

११ असार, काठमाडौं । च्याटजीपीटी निर्माता कम्पनी ओपनएआईले आफैले डिजाइन गरेको पहिलो एआई चिप ‘जलापेनो’ सार्वजनिक गरेको छ। कम्पनीले सेमिकन्डक्टर निर्माता ‘ब्रोडकम’सँग सहकार्यमा यो चिप उत्पादन गरेको जनाएको छ। यो नयाँ चिप च्याटजीपीटी, कोडेक्स, र भविष्यमा आउने अत्याधुनिक एआई एजेन्टहरूलाई सुरक्षित, भरपर्दो र तीव्र गतिमा चलाउनका लागि तयार पारिएको कम्पनीले बताएको छ।
अहिलेसम्म ओपनएआई आफ्ना मोडेलहरू चलाउन एनभिडिया जस्ता अन्य कम्पनीका चिपहरूमा निर्भर हुन्थ्यो। ओपनएआईका अनुसार, एआईको विकासमा चिपहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण आधार हुन्। आफ्नै चिप भएपछि कम्पनीले कम लागतमा व्यापक मान्छेहरूका लागि एआई सेवाहरू उपलब्ध गराउन सक्षम हुनेछ। यस कदमले विश्वव्यापी एआई बजारमा ठूलो परिवर्तन ल्याउने र एआई प्रविधिको पहुँचलाई अझ विस्तार गर्ने विश्वास कम्पनीले व्यक्त गरेको छ।

११ असार, वासिङ्टन। नासाको ‘लुसी’ स्पेसक्राफ्टले ब्रह्माण्डको इतिहास खोतल्ने क्रममा एउटा अनौठो र डगमगाउँदै हिँड्ने बदाम आकारको छुद्रग्रह फेला पारेको छ। ‘डोनाल्डजोहान्सन’ नाम दिइएको यो छुद्रग्रह प्राचीन पानी, आकाशीय टकराव र सौर्यमण्डलको उत्पत्तिबारे लुकेका रहस्यहरू उजागर गर्न महत्त्वपूर्ण कडी सावित भएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार करिब १५ करोड ५० लाख वर्षअघि अन्तरिक्षमा भएको एक भयानक टकरावका टुक्राहरू बिस्तारै गुरुत्वाकर्षणका कारण आपसमा जोडिएर यो छुद्रग्रह बनेको थियो।

लुसी स्पेसक्राफ्टले सन् २०२५ अप्रिल २० मा यस छुद्रग्रहको ६५० माइल नजिकैबाट यात्रा गर्दा खिचेका तस्बिर र वैज्ञानिक मापनहरू गत जुन १८ को ‘साइन्स’ जर्नलमा प्रकाशित गरिएका छन्। पृथ्वीबाट हेर्दा यो सामान्य रूपमा घुमिरहेको जस्तो देखिए पनि लुसीको तथ्याङ्कले यो ‘स्पिनिंग टप’ जस्तै अनौठो तरिकाले घुमिरहेको देखाएको छ। यसले हरेक १०.५ दिनमा एक फन्को मार्छ भने यसको लामो अक्षमा हरेक २६.५ दिनमा अघि-पछि गर्दै हल्लिने गर्दछ।

दुईवटा ठूला हिस्साहरू (लोब्स) एउटा साँघुरो गर्धन जस्तो भागले जोडिएर बनेको यो बदाम आकारको स्वरूप सूर्यको प्रकाशको सुक्ष्म बलका कारण समयक्रमसँगै परिमार्जित भएको हो। सूर्यको प्रकाशले छुद्रग्रहलाई तताउँदै त्यसको सतहबाट इन्फ्रारेड विकिरण निस्कन्छ, जसले सिर्जना गर्ने हल्का धक्काले लाखौँ वर्षको अन्तरालमा यसको घुम्ने गतिलाई सुस्त बनाइदिएको छ। गति सुस्त हुँदा यसमा रहेका खुकुला चट्टान र भग्नावशेषहरू ओरालोतिर सरेका छन्, जसले गर्दा यसका क्रेटरको किनारा नरम देखिएका छन्।

यस मिसनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको डोनाल्डजोहान्सनको सतहमा फलामयुक्त माटोका खनिजहरू फेला पर्नु हो। यस्ता खनिजहरू तरल पानीको उपस्थितिमा मात्र बन्न सक्छन्, जसले यहाँ कुनै समय छोटो अवधिको लागि पानी रहेको पुष्टि गर्छ। यो खोज ‘बेन्नु’ र ‘र्युगु’ जस्ता अन्य छुद्रग्रहहरू भन्दा फरक छ, जहाँ म्याग्नेसियमयुक्त माटो भेटिएकाले त्यहाँ लाखौँ वर्षसम्म पानीको उपस्थिति रहेको मानिन्छ।

मानव पुर्खाको प्रख्यात जीवाश्म ‘लुसी’ को नामबाट नामकरण गरिएको यो अन्तरिक्ष मिसन जुपिटरको ‘ट्रोजन छुद्रग्रह’ हरूको अध्ययनका लागि अघि बढिरहेको छ। डोनाल्डजोहान्सनको यो सफल अध्ययन लुसी मिसनका लागि एउटा महत्वपूर्ण अभ्यास खेल जस्तै भएको छ, जसले आगामी दिनमा सौर्यमण्डलका ग्रहहरूको निर्माण र विकासक्रम बुझ्न थप मद्दत पुर्‍याउनेछ।