लेखक: space4knews

ओमानले जनाएको छ कि होर्मुज जलमार्गमा पानीजहाज आवतजावतको सुरक्षित व्यवस्थापनबारे इरानसँग सकारात्मक वार्ता भइरहेको छ। तर तेहरानले यस्तो कुनै सम्झौताले तुरुन्तै उक्त महत्वपूर्ण जलमार्ग खुल्ने छैन भनी चेतावनी दिएको छ। शनिबार दुवै देशले वार्तामा प्रगति भइरहेको बताएका छन् तर त्यसको समयसीमा अझै अस्पष्ट रहेको छ। ओमानको विदेश मन्त्रालयले पानीजहाजहरूमा आक्रमण भए सो प्रक्रियामा अवरोध आउने पनि बताए।

इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराग्चीले ओमानसँगको वार्ता अन्तिम चरणमा पुगेको बताउँदै पनि जलमार्ग पुनः खोल्न केही “अन्य सर्तहरू” बाँकी रहेको बताएका छन्। विश्वको तेल तथा प्राकृतिक ग्यासको लगभग २० प्रतिशत ढुवानी हुने यो जलमार्गलाई फेब्रुअरीमा अमेरिकी र इजरायली आक्रमणपछि इरानले लगभग ठप्प पारेको छ। पछिल्ला वार्ताहरूमा होर्मुज जलमार्गमा पानीजहाज आवतजावतका लागि नयाँ मार्ग निर्धारण गर्न इरान र ओमानबीच सहमतिको सम्भावना खोजीरहेको छ।

अराग्चीले त्यो व्यस्त जलमार्गलाई पुनः पूर्ण रूपमा खोल्न अन्य सर्तहरू पनि पूरा हुनुपर्ने संकेत गरे। उनका अनुसार अमेरिका द्वारा जुनमा दुई देशले हस्ताक्षर गरेको युद्धविराम सम्झौता उल्लंघन गरेको कारण क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्नेछ। इरानका सुरक्षा प्रमुख मोहम्मद बकेर जोल्कादरले तस्नीम समाचार संस्थासँग बताएका छन् कि अमेरिकाले आफ्नो व्यवहार सुधार नगरेसम्म जलमार्ग खुल्ने छैन।

यसैबीच, जुलाई २० देखि रेड सागरस्थित साउदी अरबका बन्दरगाहहरूलाई लक्षित गर्दै यमनस्थित इरान समर्थित हुथी समूहले नाकाबन्दी जारी राखिरहेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले इरानसँग छिट्टै सहमति हुने बताउनुभएको थियो। तर उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले वार्तामा प्रगति भए पनि धेरै काम बाँकी रहेको बताएका थिए।

युएईले आफ्नो सरकारी तेल कम्पनी एडनकसँग सम्बन्धित एक ट्याङ्करमा इरानले हमला गरेको जनाएको छ। युएईको विदेश मन्त्रालयले “इरानी हमला” मा एडनकको ट्याङ्करमाथि क्षेप्यास्त्र प्रहार भएको बताएको छ, तर कुनै मानवीय क्षति नभएको जनाएको छ। शनिबार बेलायतको समुद्री व्यापार नियमन निकाय (यूकेएमटिओ) ले ओमानको तटपारिबाट “अज्ञात प्रोजेक्टाइलबाट” एक पानीजहाजमा आक्रमण भएको र आगो निभाइएको जानकारी दिएको छ।

सगरमाथाको चुचुरो नजिकै एउटा चट्टानको ओतमा हिउँमा “ग्रीन बुट्स” भनेर चिनिने एक व्यक्तिको शव ३० वर्षदेखि अलपत्र छ। सन् १९९६ मा ज्यान गुमाएका एक भारतीय पर्वतारोहीले लगाएका ती हरियो र पहेँलो (लाइम) रङका बुटहरू त्यसयता विश्वको सर्वोच्च शिखर चढ्ने धेरै पर्वतारोहीहरूका लागि चुचुरो पुग्ने बाटोको एउटा भयावह बिन्दु बनेका छन्। अहिले भारतले निकै माथिल्लो उचाइमा काम गर्ने एक विशेषज्ञ टोलीको खोजी गरिरहेको छ। यस टोलीले दोर्जे मोरूपको भनिएको सो शवलाई तल ल्याउने जटिल र जोखिमपूर्ण अभियान सञ्चालन गर्नेछ। सर्वाधिक चर्चित शवहरूमध्ये उनी सम्भवतः सबैभन्दा चर्चित नाम हुन्। भारतीय अधिकारीहरू मोरूपको पार्थिव शरीरलाई उनका साथीभाइ र परिवारजनसमक्ष फर्काउने आशामा छन्। ती प्रियजनहरूले उनी घर फर्कने आशा कहिल्यै त्यागेका छैनन्।

“कहिलेकाहीँ सुत्नुअघि म सोच्थेँ कि आज राति ढोकामा कसैले ढकढक्याउनेछ र ढोका खोल्दा उनी त्यहाँ हुनेछन्,” मोरूपकी पत्नीले भनिन्। मोरूप लद्दाखस्थित आफ्नो घरमा श्रीमतीसँग बसेका थिए। उनले आफ्नी श्रीमतीसँग एउटा वाचा गरे: उनी एक नायक बनेर फर्किनेछन् र देशलाई गौरवान्वित पार्नेछन्। मोरूप आईटिबिपीको सगरमाथा चुचुरोमा पुग्ने प्रयासमा जुटेको आरोहण दलका छजना पर्वतारोहीमध्ये एक थिए। सगरमाथा नेपाल र चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको सीमामा अवस्थित छ।

अधिकांश पर्वतारोहीहरू नेपालतर्फबाट आरोहण गर्न रुचाउँछन्। तर मोरूपको आरोहण दल भने चीनतर्फको बाटोबाट आरोहण गर्ने पहिलो भारतीय टोलीका रूपमा इतिहासमा आफ्नो नाम लेखाउन चाहन्थ्यो। सो आरोहण दलमा सहभागी छजनामध्ये तीनजना हिमआँधीका कारण फर्किए। तर मोरूप र अन्य दुईजना त्सेवाङ्ग समनला र त्सेवाङ्ग पालजोरले भने ८,८४९ मिटर अग्लो शिखरसम्म पुग्न निरन्तर सङ्घर्ष गरिरहे।

एक शताब्दीअघि अभिलेख राख्न थालिएयता सगरमाथा क्षेत्रमा ज्यान गुमाउने ३०० भन्दा बढी मानिसहरूमध्ये धेरैजसोको शव पनि हिमालमै रह्यो। तर तेस्रो शव अर्थात् “ग्रीन बुट्स” भने ८,५०० मिटरको उचाइमा तीन दशकदेखि हिउँमा जमेको अवस्थामा छ। हालैका वर्षहरूमा मोरूपका लुगा र पर्वतारोहणका गियरहरूले अधिकारीहरूलाई उनको शव पहिचान गर्न मद्दत गरेको थियो। अधिकारीहरू डीएनए परीक्षणमार्फत् उनको पहिचान पुष्टि गर्न चाहन्छन् र परिवारलाई मानसिक शान्ति प्रदान गर्न सोचिरहेका छन्।

मोरूपको शवलाई ओराल्ने काम निकै खतरनाक र कठिन मानिन्छ। हिमालमा मृत्यु भएका शवहरू प्रायः ‘डेथ जोन’ भन्ने ठाउँमा छन् जहाँ तापक्रम माइनस ४० डिग्री सेल्सिअससम्म पुग्छ। “मौसम र हिउँको अवस्था अहम् हुनेछ,” एक नेपाली पर्वतारोही छिरिङ जाङबु शेर्पाले भने। शवलाई तल झार्नका लागि ठूलो जनशक्ति र विशेष तयारी आवश्यक पर्नेछ।

यदि शव ल्याउने अभियान सफल भएमा, मोरुपका परिवारले लद्दाखको राजधानी लेहको शहीद पार्कनजिकै उनको अन्त्येष्टि गर्ने योजना बनाएका छन्। मोरुपका छोरा पुन्चोक दोर्जाईले भने, “मेरो बुबाले देशको लागि आफ्नो जीवन अर्पण गर्नुभयो र उहाँलाई शहीदको रूपमा सम्झनु पर्छ।” परिवारले मोरुपको सर्वोच्च शिखर पुगेको प्रमाणपत्रसँगै उनको विरासतको प्रतीक पनि गर्वका साथ राख्नेछ।

छ वर्षकी हुँदा ग्याबीको शरीरका विभिन्न भागमा रौँहरूको विकास हुन थाल्यो। सोही वर्ष उनको महिनावारी पनि सुरु भयो। आफ्नी छोरीलाई के भएको हो भनेर झस्किएकी उनकी आमाले उनलाई डाक्टरकहाँ लगे। “बालबालिका स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूको टोलीले यस्तो विषय पहिल्यै कहिल्यै सुनेको थिएन, त्यसैले थप अनुसन्धान गर्नुपरेको थियो,” इङ्ग्ल्यान्डकी ग्याबीले विश्वसंगठनसँग कुरा गर्दै भने। “यसको उपचारका लागि उनीहरूलाई अन्य अस्पतालहरूमा पुग्न समेत पर्‍यो।” हाल २६ वर्षीया ग्याबीलाई ‘सेन्ट्रल प्रिकोशस प्यूबर्टी’ अर्थात् सामान्यको तुलनामा धेरै अगावै यौवनावस्था सुरु हुने अवस्था छ। यस्तो अवस्थामा बालबालिकामा सामान्यमा ९ वर्ष र ८ वर्षको उमेरभन्दा अगावै यौनावस्थाको संकेतहरू देखिन्छन्। अवस्था देखिने दर राष्ट्र अनुसार फरक हुन्छ, तर सबैभन्दा बढी बालिकाहरू प्रभावित हुन्छन्। प्रत्येक वर्ष विश्वभर १० हजार बालिकामध्ये ०.२ देखि २६ बीच र बालकहरूमा ०.०२ देखि ०.९ प्रतिशतले यस समस्याको सामना गर्छन्। समयअगावै यौवनावस्था सुरु हुँदा तत्कालीन मात्र नभई दीर्घकालीन रूपमा क्यान्सर र मुटुसम्बन्धी रोगहरूको खतरा बढ्नसक्छ।

सानै उमेरमा यौवनावस्था सुरु भएका कारण ग्याबीलाई त्यो समय सम्झना छैन, तर त्यो पीडादायी क्षण थियो भन्ने कुरा उनलाई स्मरण छ। “पीडाका कारण म भुईँमा बसेर पेट थिच्दै थिएँ,” उनले भने। लगभग एक वर्षको परीक्षणपछि उनको मस्तिष्कको एमआरआई स्क्यानमा कुनै स्पष्ट संकेत नदेखिए पनि ‘सेन्ट्रल प्रिकोशस प्यूबर्टी’ पत्ता लाग्यो। त्यसपछि उनलाई होर्मोन रोक्ने औषधि ‘गोनाडट्रोपिन-रिलिजिङ होर्मोन एगनिस्ट’ (जीएनआरएच) दिइयो। “म आफूलाई एकदमै अलग ग्रहको जस्तो महसुस गर्थेँ, किनभने म निरन्तर परीक्षण गराइरहेकी थिएँ र प्रत्येक तीन हप्तामा एउटा सुई पनि लगाइन्थ्यो,” उनले भनिन्। जीएनआरएच सुईले यौवनावस्थालाई रोक्दछ र बालबालिकालाई उनीहरूको उमेर अनुसार विकास हुन मद्दत गर्छ।

समयअगावै यौवनावस्था सुरु हुनुका दुई प्रकार छन्: पेरिफेरल प्रिकोशस प्यूबर्टी (पीपीपी) र सेन्ट्रल प्रिकोशस प्यूबर्टी (सीपीपी)। पीपीपी तब हुन्छ जब डिम्बाशय वा अण्डकोषले मस्तिष्कको हाइपोथ्यालमसको संकेत नपाउँदै यौनसम्बन्धी होर्मोन उत्पादन गर्छन्। यो सामान्यतया कुनै अन्तर्निहित रोगले निम्त्याएको हुन्छ, जस्तै अण्डाशय वा अण्डकोषको ट्यूमर, एड्रीनल ग्रन्थिको समस्या, वा बाह्य स्रोतबाट यौन होर्मोनको सम्पर्क। सीपीपी भनेको शरीरमा यौवनावस्था सामान्य उमेरभन्दा धेरै छिटो सुरु हुनालाई जनाउँछ। यसको विकास पछि सामान्य जस्तै क्रमशः हुन्छ। यो समयअगावै देखिने यौवनावस्थाको सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो र प्रायः यसको कुनै स्पष्ट कारण पहिचान हुँदैन।

डेन्मार्कमा १९९८ देखि २०१७ सम्म ८,५९६ बालबालिकामा गरिएको अध्ययनले देखायो कि १० हजार बालिकामध्ये ९.२ र समान सङ्ख्याका बालकमध्ये ०.९ मा प्रत्येक वर्ष सीपीपी रिपोर्ट गरिएको छ। २० वर्षको अवधिमा बालिकाहरूमा यस्तो समस्या तीन गुणाले र बालकहरूमा दुई गुणाले बढेको पाइएको छ। कोरियामा २००८ देखि २०१४ बीच बीमा दाबीका विवरण विश्लेषण गर्दा प्रति १० हजारमा २६.२८ बालिकाहरू र ०.७ बालकहरूमा सीपीपी देखिएको थियो, जुन सामान्य जनसंख्यामा यौवनावस्था कम उमेरमै सुरु हुनुको संकेत हुन सक्छ।

अनुसन्धानकर्ताहरू अझै पनि बालिकाहरूमामा यो दर किन बालकहरूको तुलनामा बढी छ भन्ने पूर्ण रूपमा बुझ्न सकेका छैनन्। उनीहरू वातावरणीय र जैविक कारण महत्वपूर्ण हुन सक्ने अनुमान लगाउँछन्। २०२५ मा प्रकाशित ४४ अध्ययनहरूको विश्लेषणले देखाउँछ कि १९७७ देखि २०१३ सम्मको अवधिमा बालिकाहरूमा स्तनको विकास सुरु हुने औसत उमेर प्रत्येक दशकमा लगभग तीन महिनाले घटेको छ। बालकहरूमा पनि यौवनावस्था पहिलेभन्दा केही छिटो सुरु हुन थालेको देखिएको छ, यद्यपि त्यो परिवर्तन बालिकाहरूको तुलनामा कम स्पष्ट र कम तीव्र छ।

ब्राजिलको यूनिभर्सिटी अफ साओ पाउलोकी एन्डोक्रिनोलजिस्ट डा. याना पिनिएरू माचाडोले यस्ता साना बालबालिकाको उपचार गरेको बताइन्। यस्तो अवस्थामा मस्तिष्कको हाइपोथ्यालमसमा घाउ वा ब्रेन ट्यूमर हुने सम्भावना हुन्छ। अनुसन्धानकर्ता क्यान्टन र उनको टोलीले वातावरण र खानपानसँगै अन्य कारकहरू पनि समस्या हुने अनुमान गरेका छन्। “बालबालिकामा मोटोपनाको उच्च दरले पनि सचेत रहनुपर्छ किनभने मोटोपना हुँदा यौवनावस्थाको विकास तीव्र हुन्छ,” उनले भनिन्।

अनुसन्धानले देखाउँछन् कि शरीरमा बढी बोसो हुने हो भने इस्ट्रोजनजस्ता यौन होर्मोनहरू बढ्न सक्छन्। साथै लेप्टिन नामक होर्मोनको स्तर पनि बढ्छ, जसले हड्डीहरूको वृद्धिमा भूमिका खेल्छ। यी हर्मोनजन्य परिवर्तनहरूले समयअगावै यौवनावस्था सुरु गर्न सक्ने विश्वास गरिन्छ। वंशाणुले पनि भूमिका खेल्छ। हार्वर्ड र प्राध्यापक अन्ना क्लाउडिया ल्याट्रोनिकको टोलीले २०१३ मा गरेको अध्ययनले एमकेआरएनथ्री नामक जीनको उत्परिवर्तनले सेन्ट्रल प्रिकोशस प्यूबर्टी हुन सक्ने कुरा पत्ता लगाए। आठ र दस वर्षीय दिदीबहिनी लारा र बीट्रिजमा यो उत्परिवर्तन भएकोले कम उमेरमा स्तन विकास देखिएको थियो।

“म यस अवस्थाबाट निकै डराएकी थिएँ, किनभने उनी मात्र पाँच वर्ष १० महिनाकी थिईन् र त्यो उमेरका लागि यौवनावस्था सुरु हुनु धेरै कम उमेर हो,” उनीहरूको आमाले भनिन्। क्यान्टनको टोलीले यो उत्परिवर्तन बुवाको परिवारबाट आएको पत्ता लगायो। कान्छी छोरी बीट्रिजमा पनि ‘सीपीपी’ देखिनसक्ने प्रवल सम्भावना छ। त्यसैले सात वर्षमा संकेत देखिएर तुरुन्त उपचार सुरु गर्नुपर्छ। “म निकै डराएकी थिएँ किनभने हामीले बाल्यकाल गुमाएका थियौं,” लियाले भनिन्।

क्यान्टनले चेतावनी दिँदै भनिन् कि सीपीपीको उपचार नगर्दा शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा धेरै जोखिम हुन्छ। “बालिकाको स्तन विकास सात वर्षमै सुरु भयो भने के हुन्छ, तपाईँ कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ। उनीहरू सहपाठीमध्ये फरक देखिन्छन् र त्यो चुनौतीपूर्ण हुन्छ,” उनले भनिन्। यौन होर्मोनहरूले हड्डी परिपक्वतामा भूमिका खेल्दछन्। यदि यौवनावस्था धेरै छिटो सुरु भयो भने हड्डी परिपक्वता पनि छिटो हुन्छ र वृद्धि रोकिन्छ, जसले उचाइ कम रहन सक्छ।

ठूला जनसङ्ख्यामा गरिएका अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि कम उमेरमै यौवनावस्था सुरु हुनु मुटुरोग, स्तन क्यान्सर र गर्भाशयको भित्री तहको क्यान्सर जोखिम वृद्धि गर्न सक्छ। तर समयमै पत्ता लगाएर औषधोपचार गर्दा यी जोखिमहरू कम गर्न सकिन्छ। “हामीले प्रयोग गरिरहेको उपचार विगत तीनदेखि चार दशकदेखि गर्दथ्यौं र यो प्रभावकारी छ,” उनले भनिन्।

शुरुमा डर भए पनि लिया र ब्रुनो नामक आमाबुवाले छोरीहरूलाई बाल्यकालमा रमाउन पाएकोमा सहज महसुस गरेको बताउँछन्। “लारामा समयअगावै यौवनावस्था देखिएपछि उनले किन एक्लै यस्तो भयो भनेर आश्चर्य मानिन्। किन उनी फरक छिन्? त्यो औषधि किन उनलाई लिनु पर्छ?” लियाले भने। उनीहरू आफ्ना अनुभव बाँडेर अन्य आमाबुवामा सचेतना फैलाउन र सजिलै मद्दत लिन प्रोत्साहित गर्न चाहन्छन्। ग्याबी पनि यसबारे खुलस्तै कुरा गर्न चाहन्छिन् र सामाजिक सञ्जालमा अन्यलाई समर्थन गर्न चाहन्छिन्। “यस विषयमा कम जानकारी भएकाले म रिसाउँथेँ,” उनले भनिन्। “धेरै मानिसले मसँग प्रश्न गर्न आएको देख्दा मैले आफ्नो अनुभव बाँड्नु सही ठानेँ।”

अध्यागमन विभागले हालै सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार नेपालीहरू विश्वका लगभग सबै देशहरू पुगिसकेका छन्। विभागको “वार्षिक पुस्तिका”मा सन् २०२५ मा नेपाली नागरिकहरू विश्वका २३१ देशहरूमा पुगेको जानकारी छ। नेपालीहरूको विदेश यात्रा सम्बन्धी विस्तृत तथ्याङ्क समेटिएको विभागको “वार्षिक पुस्तिका २०८३ श्रावण” साउन १९ गते वेबसाइटमा प्रकाशित गरिएको छ।

“श्रम, पुँजी र प्रविधिको विकास र विस्तारले नेपालीहरू सबै मुलुकसम्म पुग्न सक्षम भएका छन्,” विभागका प्रवक्ता टीकाराम ढकालले भने। “त्यो यथार्थ तथ्याङ्क हो, जहाँ कुनै देशमा १० जना नेपाली पुगेका छन् भने उनीहरूको विवरण विभागमा सुरक्षित हुन्छ।” अधिकारीहरूले चीन प्रशासनमा रहेका हङकङ वा मकाउ र संयुक्त राष्ट्रसंघमा गएकाहरूको विवरण पनि देशको श्रेणीमा राखिएकोले मुलुकहरूको संख्या धेरै देखिएको बताए।

सन् २०२५ मा करिब १७ लाख नेपाली विदेश गएका र १४ लाख ८८ हजार फर्केका छन्। विभागका अनुसार ५० प्रतिशत नेपाली वैदेशिक रोजगारका लागि गएका हुन्। त्यसपछि पर्यटन वा तीर्थयात्राका लागि साढे १३ प्रतिशत र अध्ययनका लागि करिब ८ प्रतिशत गएका बताएका छन्। “परिवार भेटघाट र व्यापारजस्ता अन्य प्रयोजनका लागि पनि विदेश जाने नेपालीहरू छन्,” विभागका प्रवक्ता ढकालले बताए।

विदेशका लगभग डेढ सय देशमा जान नेपालीहरूले पूर्व प्रवेश अनुमति लिनुपर्दछ, धेरैले अनअराइभल भिसा पाउँछन् र केहीले फ्रि भिसा पाउने प्रणाली छ।