लेखक: space4knews

३ जेठ, सिरहा । सिरहामा प्रहरीले ठूलो परिमाणमा प्रतिबन्धित लागुऔषध गाँजा बरामद गरेको छ । कर्जन्हा नगरपालिका–११ क्षेत्रबाट प्रहरीले २७६ किलो गाँजा बरामद गरेको हो । इलाका प्रहरी कार्यालय मिर्चैयाबाट प्रहरी निरीक्षक जीवकान्त चौधरीको नेतृत्वमा खटिएको टोलीले शनिबार साँझ कर्जन्हा नगरपालिकाको कार्यालयबाट करिब ३ सय मिटर टाढा रहेको झाडी क्षेत्रमा खोजतलाश गर्ने क्रममा ११ वटा बोरामा प्याक गरी लुकाइ राखिएको अवस्थामा गाँजा फेला पारेको छ । बरामद गरिएको गाँजा इलाका प्रहरी कार्यालय मिर्चैयामा राखिएको छ । घटनाबारे थप अनुसन्धान भइरहेको जिल्ला प्रहरी कार्यालय सिरहाका प्रवक्ता डीएसपी रमेशबहादुर पालले जानकारी दिए । प्रहरीले गाँजा कसले र कहाँबाट ल्याएर लुकाएको हो भन्ने विषयमा अनुसन्धान गरिरहेको बताइएको छ ।

मलेसिया जान लागेका सप्तरीका अजयकुमार यादवसँग ३ लाख रुपैयाँ माग्ने म्यानपावर कम्पनीका कर्मचारी पक्राउ परेका छन्। सरकारले तोकेको १० हजार रुपैयाँको सट्टा ३ लाख रुपैयाँ असुल्ने पुष्टि भएपछि ती कर्मचारीलाई तीनकुने प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको छ। श्रम मन्त्री यादवको सचिवालयले वैदेशिक रोजगारीमा समस्या परेमा सिधै श्रम मन्त्रालयमा सम्पर्क गर्न अपिल गरेको छ र पक्राउ परेका एजेन्टमाथि थप कानुनी कारबाही भइरहेको छ।

३ जेठ, काठमाडौं। मलेसियामा सेक्युरिटी गार्डको रुपमा काम गर्न सप्तरीका अजयकुमार यादवको फ्लाइट गत वैशाख २९ गते तय थियो। सरकारको ‘फ्री भिसा फ्री टिकट’ नीतिअनुसार म्यानपावर कम्पनीलाई प्रोसेस गराइँदा बढीमा केवल १० हजार रुपैयाँ मात्र तिर्नुपर्नेमा यादवले पहिले नै नगद ७० हजार रुपैयाँ तिरेका थिए। तर, कोटेश्वरस्थित ‘ग्रान्ड स्वीट जब’ नामको म्यानपावरले ‘३ लाख रुपैयाँभन्दा कम एक रुपैयाँ पनि लिन्न’ भनेपछि उनी मलेसिया जान सकेनन्।

रोजगारदाता कम्पनीले भिसा र टिकट पहिले नै पठाइसकेको थियो। ३ लाख रुपैयाँ नतिर्दा विदेश जाने अजयको सपना अधुरो रह्यो। म्यानपावर कम्पनीले बाँकी २ लाख २० हजार रुपैयाँ जेठ ३ गते तिरेपछि उड्ने व्यवस्था गरिदिने भनेपछि उनले पैसा जोहो गरे। नाइट बस चढेर शनिबार बिहान काठमाडौं ओर्लिए। कम्पनीका एक कर्मचारीले शनिबार बिहान अजयलाई फोन गरी पासपोर्ट र अन्य कागजात आफूहरुसँग रहेको भन्दै तिनलाई तीनकुने गैरीगाउँस्थित पेट्रोलपम्प अगाडि पैसा लिएर आउन भन्यो। अजयले पहिले नै आफूले भोगेका समस्याहरू युवा, श्रम तथा रोजगार मन्त्री रामजी यादवको सचिवालयमा सुनाइसकेका थिए।

अजयको समस्या समाधान गर्न मन्त्री यादवका स्वकीय उपसचिव सरोज यादव आफैं सक्रिय भए। केही सञ्चारकर्मीको उपस्थितिमा उनीहरूले तीनकुनेस्थित प्रहरी वृत्तमा भेट गरे र त्यहाँ प्रहरी अधिकारीहरूको उपस्थितिमा म्यानपावरका ती कर्मचारी र अजयबीच संवाद भयो। म्यानपावरको भिसा शाखामा काम गर्ने ती कर्मचारीले सुरुमा अजयसँग पैसा मागे। अजयले पासपोर्ट र कागजात दिएपछि मात्र पैसा दिने भनेपछि केही विवाद भयो। तुरुन्तै प्रहरीले ती कर्मचारीहरूलाई नियन्त्रणमा लियो। ‘फ्री भिसा फ्री टिकट’ आधारमा १० हजार रुपैयाँ मात्र लाग्ने भए पनि ३ लाख रुपैयाँ असुल्न खोजेको स्वीकार गरेपछि ती कर्मचारीलाई तीनकुने प्रहरीले काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयमा ल्यायो।

कीर्तिमानी आरोही कामिरिता शेर्पाले ३२ औं पटक सगरमाथाको सफल आरोहण गरेका छन्। सेभेन समिट ट्रेक्सले जानकारी दिएका अनुसार उनले १७ मे २०२६ बिहान १०:१२ बजे सगरमाथाको शिखर हात पारेका थिए। कामिरिता र उनको टोली हाल आधार शिविरतर्फ अवतरण गरिरहेका छन् र काठमाडौँमा भव्य स्वागतको तयारी भइरहेको छ।

५६ वर्षीय कामिरिता शेर्पा ‘एभरेष्ट म्यान’ को उपनामले परिचित छन्। उनी विश्वकै सबैभन्दा बढी पटक सगरमाथा आरोहण गर्ने कीर्तिमानी आरोही हुन्। फेसबुकमार्फत सेभेन समिट ट्रेक्सले भनेका छन्, “३२ औं पटक सफल आरोहणपछि कामिरिता र उनको टोली अहिले आधार शिविरतर्फ ओरालो लागिरहेका छन्। काठमाडौँमा उनको सुरक्षित अवतरणको कामना गर्दै भव्य स्वागतको तयारी भइरहेको छ।”

कामिरिताले सन् १९९४ देखि सगरमाथा आरोहण सुरु गरेका थिए र सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा पर्वतारोहण क्षेत्रमा अद्वितीय सफलता हासिल गरेका छन्। उनी नेपाल मात्र नभई विश्व पर्वतारोहण समुदायमा पनि एक उत्कृष्ट प्रतीकको रूपमा सम्मानित छन्।

३ जेठ, काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले रसुवामा नयाँ जिल्ला समिति गठन गरेको छ । यसअघि समिति भंग गरेपछि रास्वपाले शनिबार वसन्त भट्टको नेतृत्वमा नयाँ समिति गठन गरेको हो । उपसभापतिमा दावा लामा, सचिवमा रविन्द्र लोप्चन, सह सचिवमा रविन्द्र तामाङलाई चयन गरिएको छ । सदस्यहरुमा निर्मल घले, सानुमाया तामाङ, सुशील खतिवडा, युवराज घले र कृष्णबहादुर घले रहेका छन् । नयाँ नेतृत्व चयनका लागि पार्टीले स्वस्तिका लामिछानेको नेतृत्वमा निर्वाचन समिति गठन गरेको थियो । तीन सदस्यीय निर्वाचन समितिका थप दुई सदस्यमा इन्दिरा गौतम र जानुका सुवेदी थिए । रसुवा जिल्लामा भेला तथा तदर्थ समिति गठन गर्नका लागि केन्द्रीय तहका नेताहरु उपस्थित थिए । महामन्त्री भूपदेव शाहसहित संगठन विभागका सचिव शंकर श्रेष्ठ, सांसद यज्ञमणि न्यौपाने, बागमतीका सभापति डा. अच्यृत्तम लामिछाने, बागमती महामन्त्री सुरेन्द्र भट्ट लगायतका नेताहरु रसुवा पुगेका थिए । भेलामा बोल्दा महामन्त्री शाहले प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको नेतृत्वको सरकारले उत्कृष्ट सुरुवात गरेको दाबी गरे । ‘अहिले हामी काम गरिरहेका छौं । म यो भन्दिन कि, हामी सफल भइसकेका छौं । हामीले जनताका अपेक्षा पुरा गरिसक्यौं म भन्दिन तर त्यसको सुरुवात उत्कृष्ट भएको छ,’ शाहले भने । उनले भने, देश विकासका लागि तीनै तहको सरकारमा रास्वपा हुनुपर्नेछ । ‘त्यही कारणले आसन्न प्रदेश सभामा पनि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले सातै प्रदेशमा सरकार बनाउनु पर्ने आवश्यकता छ’, शाहले थपे, ‘स्थानीय तहमा पनि अधिकांश स्थानीय तहहरु जित्नुपर्ने हाम्रो आवश्यकता र देशको बाध्यता हो । त्यसैले हामीले संघीय निर्वाचन मात्र जितेका छौं, देशले जित्न अझै बाँकी छ ।’

इरानी अधिकारीहरूले अमेरिका र खाडी राष्ट्रहरूलाई नयाँ युद्धको सम्भावनाकाबारे सचेत गराएका छन्। इरानका सर्वोच्च नेताका सल्लाहकार मोहम्मद मोखबरले खाडी क्षेत्रका अमेरिकी सैन्य अड्डामाथि इरानी आक्रमणको संदर्भ दिँदै भने, “हाम्रो पछिल्लो युद्धमा अमेरिकी केन्द्रीय कमान्डको अड्डामाथि गरेको प्रतिशोधात्मक आक्रमण अत्यन्त संयमित थियो, तर यो संयम सधैं कायम रहने छैन।” उनले थपे, “इरानले यी राष्ट्रहरूलाई वर्षौंदेखि मित्र र दाजुभाइको रूपमा हेर्दै आएको छ, तर उनीहरूले आफ्नो स्वतन्त्रता बेचिसकेका छन् र आफ्ना देश तथा घरहरू प्यालेस्टाइन र इरानका दुश्मनहरूलाई सौंपिसकेका छन्।”

इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को सचिवालयसँग सम्बद्ध सञ्चारमाध्यम नूर न्यूजले नाम गोप्य राखिएको एक वरिष्ठ सैन्य अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै भनिएको छ कि इरानमाथि फेरि आक्रमण भएमा “४० दिनको युद्धका समयमा केही कारणले निशाना नबनाइएका स्थानहरू यस पटक प्राथमिकतामा हुनेछ”। यसअघि न्यूयोर्क टाइम्सले मध्यपूर्वका दुई गोप्य अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै लेखेको थियो कि अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि पुनः आक्रमण गर्ने सम्भावना र तयारी गरिरहेको बताएका छन्।

अमेरिका र इजरायलले गरेका ती तयारीलाई युद्धविरामको सन्दर्भमा सबैभन्दा व्यापक सैन्य तयारीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। अमेरिकी रक्षा मन्त्रीले पेन्टागनले विभिन्न परिदृश्यको लागि योजना तयार पारेको यसै हप्तामा अमेरिकी कांग्रेस सदस्यहरूलाई बताए। आवश्यक परे फेरि युद्ध सुरु गर्ने र त्यहाँबाट सेना फिर्ता वा तान्ने योजना पनि यसमा समावेश छ। न्यूयोर्क टाइम्सका अनुसार, डोनाल्ड ट्रम्पले आक्रमण गर्ने निर्णय गर्दा एउटा विकल्प इरानका सैन्य अड्डा र पूर्वाधारमा ठूलो बम विस्फोट गराउनु रहेको अमेरिकी अधिकारीहरूले बताएका छन्।

अरू विकल्पका रूपमा इरानको प्रशोधित युरेनियम भण्डार हटाउने स्थलगत कारबाही पनि रहेको उल्लेख छ। बाह्र वर्ष पहिलेको युद्धका दौरान परमाणु केन्द्रहरूमा गरिएका बम विस्फोटबाट ती भण्डारहरू क्षतिग्रस्त भएकाले यसकारण यसमा ध्यान दिइएको छ। ट्रम्पको चीन भ्रमण र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिन्पिङसँगको वार्ताले इरान युद्ध र होर्मुज जलमार्ग खोल्ने विषयमा कुनै ठोस नतिजा नल्याएपछि अमेरिका र इजरायलको सम्भावित सैन्य कारबाहीको अनुमानहरू बढेका छन्।

गत मंगलबार चीन जानुअघि ट्रम्पले अमेरिकासँग इरानले सम्झौता नगरेको खण्डमा “ध्वस्त” हुने चेतावनी दिएका थिए। सोमबार पनि उनले इरानसँगको युद्धविराम कमजोर रहेको बताएका थिए। ट्रम्पका ती अभिव्यक्तिपछि इरानी संसदका सभामुख मोहम्मद बागेर गालिबाफले इरानी सशस्त्र सेनालाई “अर्को तर्फबाट हुने आक्रमणको जवाफ दिन तयार” रहेको बताएका छन्। “गलत रणनीति र निर्णयको परिणाम जहिले पनि नकारात्मक हुन्छ। हामी हरेक विकल्पका लागि तयार छौँ। हामीले उनीहरूलाई चकित पार्ने छौँ,” उनले सामाजिक सञ्जाल एक्समा लेखेका छन्।

पाकिस्तानी गृहमन्त्री इरानको आधिकारिक न्यूज एजेन्सी आईआरएनएले पाकिस्तानका गृहमन्त्री मोहसिन नक्वी “पूर्व सूचना बिना” तेहरान पुगेको जानकारी दिएको छ। बीबीसी पर्सियनका अनुसार, आईआरएनएले स्रोतलाई उद्धृत गर्दै भन्यो कि नक्वी केही घण्टाअघि तेहरान आएका छन् र केही इरानी अधिकारीसँग भेट गर्ने कार्यक्रम रहेको छ। इरान र अमेरिकाबीच जारी युद्धविराममा पाकिस्तानले मध्यस्थता गरेको छ। हालै इस्लामाबादमा वरिष्ठ इरानी र अमेरिकी अधिकारीबीच शान्ति वार्ता भएको थियो। तथापि, अहिलेसम्म वार्ताहरू निष्कर्षमा पुगेका छैनन्।

इरान र अमेरिकाबीच बढ्दो मतभेदका कारण दोस्रो चरणका वार्ताहरू हुन सकेका छैनन्। एक महिनाअघि पाकिस्तानी गृहमन्त्रीले इरानी सेना प्रमुख असिम मुनीरसँग इरान भ्रमण गरेका थिए। युरोपेली देशहरूसँगको वार्तामा इरानी सरकारी टेलिभिजनले रिपोर्ट गरेको छ कि युरोपेली देशहरूले आफ्ना जहाजलाई होर्मुज जलमार्गबाट आउजाउ गर्न अनुमति लिन इरानसँग वार्ता गरिरहेका छन्। बीबीसी पर्सियनका अनुसार, इरानी टेलिभिजन न्यूज नेटवर्कले यसका बारेमा विश्लेषण प्रसारण गरेको छ। “पूर्वी एशियाली देशहरू, विशेष गरी चीन, जापान र पाकिस्तानबाट जहाजहरू आइरहेका पृष्ठभूमिमा युरोपेली देशहरूले पनि आफ्नो जहाज होर्मुज मार्गबाट जान अनुमति लिन आइआरजीसीसँग वार्ता सुरु गरेका छन्,” तर युरोपेली देशहरूको नाम खुलाइएको छैन।

फेब्रुअरी २८ देखि अमेरिका र इजरायलसँग युद्ध सुरु भएयता इरानले यो महत्वपूर्ण जलमार्ग लगभग बन्द गरिसकेको छ। इरानको नियन्त्रणमा रहेको यो जलमार्गले विश्वव्यापी तेल र ग्यास बजारमा गम्भीर असर पारेको छ। तेल र तरलीकृत प्राकृतिक ग्यासको विश्वव्यापी निर्यातको करिब पाँचौं हिस्सा यो मार्गबाट हुने गरेको छ। यसका साथै अन्य आवश्यक सामानहरूको ढुवानी पनि यस मार्गबाट हुने गर्छ।

कंगोको पूर्वी इटुरी प्रान्तमा इबोला भाइरसका कारण ८० जनाको मृत्यु भइसकेको छ भने २४६ शंकास्पद केसहरू पत्ता लागेको छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले इबोलालाई विश्वव्यापी स्वास्थ्य सङ्कटकाल घोषणा गरेको छ, तर महामारी भने औपचारिकरूपमा घोषणा गरिएको छैन। युगान्डामा इबोला संक्रमणको एउटा केस देखिएको छ र केन्याले सबै प्रवेश मार्गहरूमा कडा निगरानी कायम गरेको छ। ३ जेठ, काठमाडौं।

कंगोका स्वास्थ्य मन्त्री स्यामुएल-रोजर कम्बाका अनुसार, यसपटक पहिलो सङ्क्रमण एक नर्समा देखिएको आशंका गरिएको छ, जसको गत अप्रिल २४ मा मृत्यु भएको थियो। परीक्षणमा हालसम्म इबोलाको ‘बुन्डिबुग्यो’ स्ट्रेनका ८ केस पुष्टि भएका छन्। यो रोग इटुरी प्रान्तका बुनिया, र्वाम्पारा र मोंगवालु क्षेत्रमा फैलिरहेको छ। कंगोमा इबोला भाइरस पहिलोपटक सन् १९७६ मा देखिएको थियो र यो देशमा यसको १७औं प्रकोप हो।

विशेषज्ञहरूले बताएका छन् कि यसपटक इबोलाको ‘बुन्डिबुग्यो’ स्ट्रेन देखा परेको छ भने पहिलेका अधिकांश कंगोका केसहरू ‘जायरे’ स्ट्रेनका थिए। अधिकांश खोप र उपचार जायरे स्ट्रेनका लागि विकास भएका कारण नयाँ स्ट्रेनले अधिकारीहरूको चिन्ता बढाएको छ। इटुरी प्रान्तको राजधानी बुनियाका बासिन्दाले त्यहाँ त्रासको माहोल रहेको बताएका छन्।

छिमेकी देशहरूमा फैलन सक्ने जोखिमका कारण कंगोसँग सिमाना जोडिएको युगाण्डामा इबोलाको एक केस देखिएको छ। संक्रमित बिरामी मे १४ मा क्याम्पालास्थित एक अस्पतालमा मृत्यु भएका थिए। युगान्डाले अहिलेसम्म स्थानीय स्तरमा सङ्क्रमण फैलिएको पुष्टि गरेको छैन। अफ्रिकी सार्वजनिक स्वास्थ्य एजेन्सीले युगान्डा र दक्षिण सुडानमा रोग फैलन सक्ने उच्च जोखिम रहेको जनाएको छ।

३ जेठ, रोल्पा । रोल्पामा दुर्लभ रेड पाण्डा भेटिएको छ । जलजला क्षेत्रअन्तर्गत जेलबाङको जंगलमा विश्वमै दुर्लभ रेड पाण्डा (रातो हाब्रे) फेला परेको हो । रेड पाण्डा विश्वका दुर्लभ वन्यजन्तुहरुमा सामेल हुन्छ । पर्यटन व्यवसायी तथा फोटोपत्रकार बाल्कुराम पुनले जेलबाङको जंगलमा रेड पाण्डा खेलिरहेको क्षण क्यामेरामा कैद गरेका छन् । ‘मेरो र रेड पाण्डाको अनौठो भेट भयो र मैले रेड पाण्डा खेलिरहेको फोटो र भिडियो बनाउन सफल भएँ’, उनले बताए।

शुक्रबार जंगलमा रेड पाण्डा देखेपछिमात्र नजीकबाट अवलोकन पनि गरेका पुनले बताए, ‘यो क्षेत्रमा रेड पाण्डा छ भन्ने कुरा पहिलेदेखि थाहा थियो, मेरो र पाण्डाको करिब ३८ सेकेन्ड स्थिर भेट भयो।’ रेड पाण्डा फेला परेको उक्त क्षेत्र समुद्री सतहदेखि करिब ३ हजार मिटर उचाइमा अवस्थित छ जहाँ हिमाली बाँस र चुयाँ पाइन्छन्, जुन रेड पाण्डाको मुख्य आहार मानिन्छ।

लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत रोल्पाको जलजला लगायत क्षेत्रमा रेड पाण्डा बसोबास गर्ने अनुकूल वातावरण पाइन्छ। रोल्पामा पहिलोपटक २०७२ सालमा रेड पाण्डा फेला परेको थियो। रेड पाण्डा नेटवर्कले रोल्पाको जलजला क्षेत्र गाम, जेलबाङ, थबाङ, उवा र रुकुम पूर्वका उच्च पहाडी क्षेत्रमा रेड पाण्डाको खोजी गर्दै आएको छ। स्थानीयहरूले रेड पाण्डाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा विशेष ध्यान दिन सरकारसँग अनुरोध गरेका छन्।

समाचार समीक्षा पश्चात तयार गरिएको। चैतदेखि वैशाखसम्म नेपालको प्रि-मनसुन अवधिमा असाधारण रूपमा पटक-पटक वर्षा, असिना र हिउँ परेको छ जसले असामान्य चिसोपन अनुभव गराएको छ। पश्चिमी वायु प्रणालीको सक्रियताले प्रि-मनसुनमा सामान्यभन्दा तीन गुणा बढी वर्षा भएको छ र वैशाख अन्त्यसम्म २३० मिलिमिटर पानी खसेको छ। मौसम विज्ञहरूले एल निनो प्रभावका कारण मनसुन अवधिमा कम वर्षा र बढी गर्मी हुने पूर्वानुमान गरेका छन् र सतर्क रहन सुझाव दिएका छन्। ३ जेठ, काठमाडौं। सामान्यतया चैत–वैशाखलाई नेपालमा अत्यधिक गर्मी पर्ने समय मानिन्छ, तर यस वर्ष अवस्था फरक देखिएको छ। वर्षायाम सुरु भइसकेको झल्को दिने गरी लगातार पानी परेको र जाडो महसुस भएको छ। गर्मी भए पनि ज्याकेट लगाउनु परेको असामान्य अनुभवको कारण लगातार पानी परिरहनु हो। निरन्तर पानी किन परेको थियो भन्न बुझ्न समुद्रसम्म पुग्नुपर्छ। मौसमविद्हरूका अनुसार यस वर्ष भएको वर्षा प्रि-मनसुन अर्थात् मनसुनअघिको मौसमी प्रणालीको सक्रियताका कारण हो। प्रि-मनसुनलाई मध्य फागुनदेखि मध्य जेठसम्मका महिनामा बुझिन्छ, सामान्यतया यो समय गर्मी हुने गर्दछ, तर यस वर्ष वैशाखसम्म पटक-पटक पानी, असिना र हिउँ परेको छ। केही स्थानमा हावाहुरी र चट्याङले पनि समस्या ल्याएको छ। यस्तो स्थिति यो जेठ महिनासम्म पनि रहन सक्ने सम्भावना रहेको मौसमविद्हरू बताउँछन्। वर्षा मुख्य रूपमा तीन कारणले हुन्छ: सक्रिय पश्चिमी वायु, स्थानीय वायु र बंगालको खाडीबाट आएको जलवाष्पयुक्त हावाको प्रभाव। पश्चिमी वायु (वेस्टर्न डिस्टर्बेन्स) पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सर्ने हावाको प्रणाली हो जसले प्रि-मनसुन र जाडोयाममा नेपालमा वर्षा र हिमपात गराउँछ। यो भूमध्यसागर क्षेत्र हुँदै टर्की, इरान, अफगानिस्तान, पाकिस्तान हुँदै दक्षिण एसियामा फैलिने जलवाष्पयुक्त चिसो हावाले हिमालय क्षेत्रमा पुगेर बादल र वर्षाको कारण बनाउँछ, कहिलेकाहीं असिना र आँधी पनि आउँछ। यस वर्ष हिउँद सकिएका केही समयपछि सुरु भएको प्रि-मनसुन अवधिमा पनि पश्चिमी वायु सक्रिय भएकोले हिमपात र असिना परेको त्रिभुवन विश्वविद्यालय जल तथा मौसम केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक मदन सिग्देलले बताएका छन्। चैत–वैशाखमा पटक–पटक वर्षा र जाडो महसुस हुनुको कारण व्याख्या गर्दै सिग्देलले भने, ‘हिउँदपछि पश्चिमी वायु बढी सक्रिय भएकाले साथै स्थानीय वायु र जलवाष्पको पुनःचक्र प्रक्रिया पनि सक्रिय भयो जसले गर्दा वर्षाको मात्रा बढ्यो।’ मौसमविद् उज्ज्वल उपाध्यायका अनुसार फिलिपिन्स सागरमा आएको ठूलो आँधी (हरिकेन) द्वारा सिर्जित वायुमण्डलीय प्रणालीले नेपालसहित इन्डोनेसिया, श्रीलंका, थाइल्याण्ड, लाओस र भियतनामसम्म ठूलो क्षेत्रमा वर्षा गराएको छ। जेठसम्म पश्चिमी वायुको प्रभावले नेपालमा वर्षा हुने पूर्वानुमान गरिएको छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालय जल तथा मौसम केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक डा. विनोद पोखरेलले पनि जेठ महिनाको केही दिन अझै पानी पर्न सक्ने बताएका छन्। बादल लागेको र वर्षा हुने कारणले सूर्यको किरण छेकिएर पृथ्वी छिटो तत्न नपाएपछि जाडो महसुस भएको छ। नेपालमा यस्तै अवस्था देखिएको छ। केही दिनअघि दिउँसो घाम लाग्ने बेला पनि बादल लागेर पानी परेको र राति आकाश खुल्ने क्रम जारी थियो। दिनमा घामले ताप दिन नसकेपछि बादलले ढाक्ने र राति तापक्रम छिटो घट्ने भएकाले चैत–वैशाखमै पनि चिसो महसुस भएको मौसमविद्हरू बताउँछन्। ‘सबैभन्दा बढी घाम लागेर तापक्रम बढ्नुपर्ने समयमा बाक्लो बादल र हवाहुरीका कारण सूर्यको ताप जमिनसम्म नपुगेकोले दिउँसोको तापक्रम कम भएको छ,’ उपाध्याय भन्छन्, ‘राति आकाश खुला भएकाले जमिन र वातावरणको तापक्रम छिटो घटे पछि बिहान र राति बढी चिसोपना महसुस भएको हो।’ यस वर्षको प्रि-मनसुनमा कति वर्षा भयो? प्रि-मनसुनलाई हिउँद सकिएपछि र मनसुन सुरु हुनुअघि संक्रमणकाल मानिन्छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार मध्य फागुनदेखि मध्य जेठसम्म नेपालभर औसत २०० देखि २३० मिलिमिटर वर्षा हुन्छ। स्थान अनुसार भिन्नता रहन्छ। काठमाडौंमा प्रि-मनसुनको औसत वर्षा करिब १०० मिलिमिटर जलयस्तो हुन्छ, तर यस वर्ष वैशाख अन्त्यसम्म २३० मिलिमिटर पानी परेको छ जुन सामान्य वर्षको करिब तीन गुणा बढी हो। जेठ महिनामा पनि पानी पर्ने सम्भावना भएकाले यस वर्षको प्रि-मनसुन अवधिमा वर्षाको मात्रा अझ बढ्ने निश्चित छ। उपाध्यायले काठमाडौंको तथ्यांक प्रस्तुत गर्दै भने, ‘विगत ४५ वर्षको तथ्यांक अनुसार वैशाख र जेठ महिनामा औसत १०० मिलिमिटर पानी पर्नुपर्नेमा यस वर्ष वैशाख २५ गतेसम्म २३० मिलिमिटर पानी परेका छन्। वैशाख भइसक्न अझ केही दिन बाँकी भएकाले वर्षा तीन गुणासम्म पुग्न सक्छ।’ १९८१ देखि २०२५ सम्मको तथ्यांकमा प्रि-मनसुनमा वर्षाको उतार-चढाव स्पष्ट देखिएको छ। मौसमविद् अशोक बख्रेलका अनुसार सन् १९९० मा सबैभन्दा धेरै ३३२.३१ मिलिमिटर वर्षा प्रि-मनसुनमा भएको थियो। त्यसपछि सन् २००० मा ३२२.८५ मिलिमिटर, २०२१ मा ३१७.९ मिलिमिटर र २०२० मा ३१५.५९ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। सन् २०२५ मा पनि २७४.२१ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड गरिएको छ। भिन्नता अनुसार, सन् १९९२ मा सबैभन्दा कम १३८.०१ मिलिमिटर वर्षा भएको थियो, साथै १९९६ मा १४१.५६, २०१४ मा १५४.९१ र १९९५ मा १६२.४२ मिलिमिटर मात्रै वर्षा भएको देखिएको छ। ‘यी तथ्यांकहरूले प्रि-मनसुन वर्षामा तीव्र उतार-चढावको सङ्केत गर्छन्,’ बख्रेल भन्छन्। उनले भन्छन् कि प्रि-मनसुनमा पूर्वी नेपाल पश्चिमको तुलनामा दुई गुणाभन्दा बढी भिज्ने गरेको छ। तथ्यांक अनुसार पश्चिम नेपालमा औसत १३३.७ मिलिमिटर, मध्य नेपालमा २५०.९ र पूर्वी नेपालमा २९१.३ मिलिमिटर वर्षा भएको छ। यसको मुख्य कारण बंगालको खाडीबाट आउने जलवाष्पयुक्त हावा र हिमाली भू-सरचनालाई मौसमविद्हरू मान्छन्। फाइदा-बेफाइदा चैत–वैशाखमा सामान्यतया पश्चिमी वायु प्रणालीले हिमालय र पहाडी क्षेत्रमा वर्षा र हिमपात गराउँछ। प्रि-मनसुन अवधिको वर्षाले कृषिमा, खानेपानी उपलब्धतामा, वन डढेलो र विपद जोखिमलाई सिधा असर गर्छ। विशेषगरी मकै खेती र धान रोपाइँको तयारी हुने समय भएकाले प्रि-मनसुन वर्षालाई कृषिका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। मौसमविद्हरूका अनुसार लगातार वर्षा र तापक्रम गिरावटले तत्काल शीतलता दिएको छ र वन डढेलो पनि कम भएको छ। तर यसलाई पूर्ण सकारात्मक मात्र भन्न सकिँदैन। लगातार वर्षाले गहुँ, मसुरो लगायत बाली भित्र्याउन किसानहरूलाई समस्या भएको छ। नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) राष्ट्रिय कृषि वातावरण अनुसन्धान केन्द्रका प्राविधिक अधिकृत रामेश्वर रिमालका अनुसार लगातार वर्षाले पूर्वी तराईंका केही जिल्लाका कृषकहरूले मुग र जुट खेतीका लागि पनि जग्गा तयार गर्न सकेका छैनन्। असिना र आँधीले मकै र केरा लगायत फलफूल र तरकारी खेतिमा पनि क्षति पुऱ्याएको छ। विशेषगरी वैशाख–जेठमा अत्यधिक वर्षाले माटो चाँडै भिज्ने भएकाले आगामी मनसुनमा पहिरो र बाढीको जोखिम बढी हुने अनुमान गरिएको छ। यद्यपि मौसमविद्हरू प्रि-मनसुन सक्रिय वा निष्क्रिय भएको आधारमा मनसुनी वर्षा घट्ने वा बढ्ने निश्चित छैन भन्छन्। प्रशान्त महासागरको तापक्रम स्थिति, हिन्द महासागरको तापक्रम स्थिति तथा जेट स्ट्रिम जस्ता विश्वव्यापी प्रणालीले नेपालका मनसुन अवस्थाको संभावित दिशा निर्धारण गर्छन्। हाल प्रशान्त महासागरको तापक्रम औसतभन्दा बढी अर्थात् एल निनो अवस्थामा रहेको छ भने हिन्द महासागरको तापक्रम तटस्थ छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागले यस वर्षको मनसुन अवधिमा सामान्यतया कम वर्षा र बढी गर्मी पर्ने भविष्यवाणी गरेको छ। नेपालका कतिपय स्थानमा सामान्य वर्षा हुने भए पनि अधिकांश ठाउँमा औसतभन्दा कम वर्षा हुने देखिएको मौसमविद् सुदर्शन हुमागाईंले बताएका छन्। अनिश्चित र संवेदनशील मौसमका कारण मौसमको चरित्रमा परिवर्तन हुँदै आएको छ। वर्षा हुने समयमा नपर्ने, कतिपय ठाउँमा अत्यधिक वर्षा र कतै सुक्खा हुने अवस्था देखिन्छ। गत वर्ष मधेशमा मनसुनमै खडेरी हुँदा सुक्खाग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरिएको थियो। पूर्वी नेपालमा मनसुन बाहिरिने समयभन्दा ढिला भारी वर्षा र पहिराले ठूलो विपत्तिको सामना गर्नु परेको थियो। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका वरिष्ठ विशेषज्ञ मीनकुमार अर्यालले यस वर्ष पनि यस्तै अवस्था नआउने निश्चित नभएकाले सतर्क रहन आवश्यक रहेको बताएका छन्। अर्थात्, ‘मनसुन सुरु भए तापनि केही दिन सुक्खा हुन सक्छ र केही ठाउँमा ठूलो वर्षा पनि हुन सक्छ। यस्तो वर्षाले क्षति पुऱ्याउन सक्छ त्यसैले सँधै सतर्क रहनुपर्ने हुन्छ।’ मौसमविद् डा. विनोद पोखरेलले यस वर्षको एल निनो अवस्था निकै ‘डरलाग्दो’ रहेको र यसको प्रभावले दक्षिण एसियामा अनिकालको सम्भावना रहेको बताएका छन्। उनले फेसबुकमा लेखेका छन्, ‘आउँदो ६ महिनाको सिजनल पूर्वानुमान हेर्दा यो अवस्था निकै समस्या बढाउने देखिन्छ। एल निनोले दक्षिण एसियामा अनिकाल ल्याउन सक्छ।’ विज्ञहरूले वर्षाको अनिश्चितता र अस्थिरता जलवायु परिवर्तनसँग सम्बन्धित देखिएको बताएका छन्। त्यसैले जलवायु अनुकूलन योजना बनाउन सुझाव दिएका छन्। मौसमविद् मदन सिग्देलले पछिल्ला मौसमी घटनाहरूले नेपालका मौसम प्रणाली अझै अनिश्चित र संवेदनशील हुँदै गएको बताए। कतिपयले यसलाई जलवायु परिवर्तनको प्रभाव मानिरहेका छन्, तर सिग्देल भन्छन्, ‘सबैभन्दा पहिले जलवायु परिवर्तनको प्रभाव पुष्टि गरी हाम्रो परम्परागत धारणा र योजना परिमार्जन गर्दै सोअनुसारको कार्यक्रम बनाउन आवश्यक छ।

३ जेठ, धनगढी । कैलालीमा एक बालक नदीमा डुबेर मृत्यु भएका छन् । घोडाघोडी नगरपालिका–१० भाकलस्थित कान्द्रा नदीमा डुबेर एक बालकको मृत्यु भएको प्रहरीले जनाएको छ । मृत्यु हुनेमा स्थानीय भद्र बमका ९ वर्षे छोरा शुसिल बम रहेका छन् । शनिबार दिउँसो नुहाउने क्रममा नदीमा डुबेर बेपत्ता भएका उनीबारे खोजीका लागि नेपाल प्रहरीले प्रहरी चौकी पहलमानपुरबाट टोली खटाएको थियो । प्रहरीले डुबेको स्थानबाट उद्दार गरी धनगढीको निसर्ग अस्पतालमा उपचारका लागि लगिएको थियो । अस्पतालमा चिकित्सकले जाँच गर्दा उनको मृत्युलाई घोषणा गरेका छन् । यस घटनासम्बन्धी प्रहरीले आवश्यक अनुसन्धान गरिरहेको जनाएको छ ।

चीनमा सांस्कृतिक क्रान्तिको ६० औँ वार्षिकोत्सव मनाइँदैछ – त्यो समय जब चीनले उथलपुथलयुक्त दशकहरू भोगेको थियो। १६ मे १९६६ मा कम्युनिस्ट नेता माओले देशलाई पुँजीवादी प्रभाव र सोचबाट मुक्त गर्न र आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीलाई समाप्त गर्न एक अभियान सुरु गरे। माओका विचारहरू प्रचार गर्न देशभरि युवाहरूको ‘रेड गार्ड’ समूह अगाडि सारियो। उनीहरूले सांस्कृतिक सम्पदा ध्वस्त पारे, धरपकड गरे र शिक्षक, बुद्धिजीवी तथा राज्यका ‘परम्परागत शत्रु’सँग सोधपुछ गरियो तथा उनीहरूलाई अपमानित गर्दै कुटपिट गरियो।

क्रान्तिमा दसौँ लाख मानिस विस्थापित भए र करिब पाँच लाखदेखि २० लाखको ज्यान गयो। यो उथलपुथल र रक्तपातयुक्त युग माओको १९७६ मा मृत्यु भएपछि अन्त्य भयो। त्यो समयको विवादास्पद विरासतलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने प्रश्न चीनका कम्युनिस्ट शासकहरूका लागि अहिलेसम्म पनि चुनौतीकै विषय बनिरहेको छ।