नेपालका अदालतहरूमा दर्ता भएका मुद्दामध्ये सबैभन्दा धेरै समस्या सम्बन्धविच्छेदसम्बन्धि छन्। नेपाली समाजमा पारिवारिक विखण्डन र दाम्पत्य सम्बन्धमा गम्भीर असर परेको छ। दम्पतीहरूबीचको आत्मीयता घट्दै जाँदा वैवाहिक संस्थाहरूको भावनात्मक आधार कमजोर हुँदै गएको छ। प्रख्यात भारतीय लेखिका अरुन्धती रोयले आफ्नो उपन्यास ‘द गड अफ स्मल थिंग्स’ मा पूर्वाग्रहहरूले मानिसका अन्तर्मनका भावनाहरूलाई कसरी सीमाबद्ध गरिरहेको छ भन्ने मार्मिक कथा प्रस्तुत गरेकी छिन्। यो सन् १९९७ को विश्वप्रसिद्ध बुकर पुरस्कार विजेता उपन्यास हो।
‘प्रेमका नियमहरू’ व्याख्या गर्दै उनले भनिन्– जातीय, धार्मिक र वर्गीय अवधारणाहरूले मानिसलाई शताब्दीयौँदेखि आत्मिक अनुभूतिका आधारमा स्वतन्त्र प्रेमी वा जीवनसाथी चयन गर्ने अधिकारबाट वञ्चित गर्दै आएका छन्। जात, धर्म र वर्ग अनुसार प्रेम गर्न पाउने वा नपाउने विषयमा सीमाना कोरिएका छन्। अन्तरजातीय, धार्मिक र असमान प्रतिष्ठाका सम्बन्धहरूलाई समाजले अस्वीकार गर्छ र आफ्ना परम्परागत नियमहरूद्वारा प्रतिबन्ध लगाउँछ। फलस्वरूप, सम्बन्धहरू आत्मीय नबनी सम्झौतामा सीमित हुन्छन्, जहाँ मानिसहरू जोडिए पनि मनहरू जोडिँदैनन्।
‘द गड अफ स्मल थिंग्स’ तत्कालीन दक्षिण भारतीय सामाजिक पृष्ठभूमिमा लेखिएको भए पनि यसले भारतभरिका कठोर परम्परागत मान्यताहरूको कोपभाजनमा परे समाजका धेरै मानिसहरू कसरी अभिशप्त जीवन बिताउँछन् भन्ने चित्रण गरेको छ। यसलाई हेर्दा, हामी नेपाली समाजमा पनि त्यस्तो फरक देखिँदैन। हाम्रो चेतना पनि लगभग त्यसै भूगोलमै सीमित छ र त्यति धेरै परिवर्तन आउन सकेको छैन। उक्त पुस्तक प्रकाशित भएको तीन दशक बितिसक्दा पनि सामाजिक मान्यताहरू समयसंग मेल खाँदैनन्। प्रेमका स्वतःस्फूर्त आकांक्षाहरू अझै पुरै पूरा हुन सकेका छैनन् र सामाजिक नियमहरूमा सीमित छन्।
सफल दाम्पत्य जीवन केवल दम्पतीका लागि मात्रै नभई उनीहरूसँग जोडिएका अन्य जीवनहरूका लागि पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। सम्बन्धहरू टुट्नुको सट्टा जोडिएको राम्रो हुन्छ। यस लेखमा त्यस्ता प्रतिबन्धित वर्गहरूप्रति सम्मान राख्दै, नेपाली समकालीन समाजका दाम्पत्य सम्बन्धका केही संकट र कारणहरूको विश्लेषण गरिएको छ। नेपालको वैवाहिक संस्कृति परापूर्वकालदेखि एउटा मुख्य माध्यम मागी विवाह नै रहेकाले अहिले प्रेम वा आफूखुसी विवाह र ‘लिभिङ टुगेदर’को अवधारणाले पनि स्थान पाउन थालेको छ। यस्ता परिवर्तनहरू गतिशील समाजमा अस्वाभाविक होइनन् र ती सबैलाई ग्रहण गर्न आवश्यक छ।
वैवाहिक सम्बन्धमा जोडिनु धेरै मानिसका लागि महत्वपूर्ण भए तापनि, त्यस सम्बन्धमा जीवन कति सुखद छ र सहयात्रा कति आत्मीयता पूर्ण छ भन्ने अझ बढी महत्वपूर्ण हुन्छ। यो गहिरो स्तरमा मात्र बुझ्न सकिन्छ। कुनै पनि दम्पती जीवन हाँस्दै जिउँदा पनि धेरै समय आफ्नो सम्बन्धका समस्याहरू लुकाउन बाध्य हुन्छन्। किन पछिल्ला वैवाहिक सम्बन्धहरू कर्मकाण्डी हुँदै गइरहेका छन् र दाम्पत्य जीवनमा दरारहरु बढिरहेका छन् भन्ने विषयमा लेख केन्द्रित छ।
मानवीय सुख अनुभूतिको विषय हो। यसलाई बुझ्न सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक परिवेश बुझ्न जरूरी हुन्छ। नेपालमा सहरी र ग्रामीण समाज बीचका फरक परिस्थितिहरूले जीवनका अनुभवहरू फरक बनाएका छन्। सहरी समाज आर्थिक रूपमा सबल र तुलनात्मक रूपमा उदार छ भने ग्रामीण समाज अझै अन्धविश्वास, विभेद र विपन्नतासँग संघर्षरत छ। यसै कारण मानिसहरूको जीवन अनुभवमा भिन्नता छ। तर माया, प्रेम र आत्मीयताको दाम्पत्य जीवनका आधारभूत चाहनाहरूमा भिन्नता धेरै छैन।
पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा वैदेशिक रोजगारी प्रमुख चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। यसले धेरै परिवार फाट्दा पनि उनीहरूलाई बाँच्ने आधार दिएको छ। तर यसले पीडा र तनाव गहिरो बनाएको छ। धेरै दम्पतीहरूले महिना दिन पनि सँगै बस्न पाउँदैनन् र कुनै आत्मीयताबिना परदेशमा जान बाध्य हुन्छन्। परिणामस्वरूपसम्बन्धहरू कमजोर हुन्छन् र परिवारमा विवाद उत्पन्न हुँदै छन्।
थप रूपमा, विपन्न समाजका कथा-व्यथाहरू अझ गम्भीर छन् भने, तुलनात्मक रूपमा चेतनशील समाज पनि लैङ्गिक सन्तुलनको सङ्कटबाट गुज्रिरहेको छ। नारी जागरणले पहिचान खोज्ने क्रममा छ, तर पितृसत्ताले स्विकार्न सकिरहेको छैन। यस द्वन्द्वले वैवाहिक सम्बन्धहरूमा तनाव उत्पन्न गरेको छ। पति-पत्नीबीच आत्मसम्मान र भूमिका झम्ेलो हुँदै गएका छन्, जसले आपसी संवाद र समझदारीलाई कम्जोर बनाएको छ।
डिजिटल प्रविधि र सामाजिक सञ्चार माध्यमहरूको विकासले विश्वव्यापी मानवीय सम्बन्धहरू फेरिदिएको छ, तर यसको केही नकारात्मक प्रभावहरू पनि देखिएका छन्, जस्तै अधिक व्यक्तिवाद र उपभोक्तावाद जसले आर्थिक तनाव बढाएको छ। सामाजिक र नैतिक मूल्य कमजोर भइसकेका छन्। मानिसहरू ‘विशेष’ देखिन, ‘ब्रान्ड’ बन्न चाहन्छन् र मूल्य लिएर पनि पछि नझुक्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। दाम्पत्य मिलनको रुचि घट्दै गएको छ, विवाहबाहेकका सम्बन्धहरू बढ्दैछन् र दाम्पत्य सम्बन्ध बोझजस्तो हुँदै गएको छ।
यसै गरी सामाजिक सञ्जालको अति प्रयोगले दाम्पत्य संस्थाका भावनात्मक आधारहरू कमजोर तुल्याउँदै छन्। जीवनसाथीसँगको आत्मीयता, संवाद र भविष्यका सपनाहरू हराउँदै छन्। धेरै दम्पतीले सामाजिक सञ्जालमा ‘ब्लक’ गर्ने, गलत प्रशंसा लिने लगायतका विकृतिहरू पनि देखिएका छन् जसले वास्तविक सम्बन्धहरू औपचारिकतामा मात्र सीमित बनाएका छन्।
यो समस्या केवल भावनात्मक होइन, नेपाल सर्वोच्च अदालतको आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ को वार्षिक प्रतिवेदनले पनि पुष्टि गरेको छ कि सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा सबैभन्दा बढी छन्। ४ हजार ७३९ मुद्दामध्ये ३३ हजार ५० वटा फर्स्यौट भइसकेका छन्। यी तथ्यांकहरूले हाम्रो समाजका गम्भीर अवस्थाहरू प्रतिबिम्बित गर्छन्।
दाम्पत्य सम्बन्ध जीवनको अति महत्वपूर्ण विषय हो। जोडिन सजिलो भए पनि जोगाउन कठिन छ। खराब परिस्थिति देखिए पनि सबै दोष केवल दम्पतीहरूमा मात्र पर्ने छैन। देश र समाजले समयनुकूल नीति र प्रविधि लागू गरी न्यायोचित राज्य निर्माणको जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ। तर हामीले आफ्नै सम्बन्धका मधुरता जोगाउने दायित्व पनि बहन गर्नैपर्छ। सुखद दाम्पत्य जीवनका लागि संयम, विवेक र चेतना आवश्यक छ। अधिकार मात्र नभई सम्बन्धका जिम्मेवारी र सीमाबारे सजग हुनुपर्छ। सम्बन्धप्रति निष्ठा र जीवनका सत्यहरूको पालनाले मात्र अँध्यारोलाई हटाउन सकिन्छ।
हामीले ‘भर्चुअल’ संसारको चमकबाट बाहिर आएर आफ्नै परिवारमा संवाद बढाउनुपर्छ, पारस्परिक सम्मान र स्वअनुशासन आत्मसात गर्नुपर्छ। करुणा, क्षमा र आत्मस्वीकृतिले समस्याहरू समाधान हुन्छन्। विश्वप्रसिद्ध लेखक अर्नेस्ट हेमिङ्ग्वेले भनेका छन्, ‘संसारले धेरैलाई भाँच्छ तर धेरै त्यही ठाउँबाट बलियो भएर बाहिर निस्कन्छन्।’ म त्यो कुरामा सहमत छु, तर यसका लागि चैतन्य दृष्टि, विवेक र आत्मालोचनाको आवश्यकता अनिवार्य छ।
