चीन र रुसका राष्ट्रपति सी जिनपिङ र भ्लादिमिर पुटिन ३९ वर्षदेखि सत्ता सम्हालेदेखिको आफ्नो सम्बन्धलाई सबैभन्दा मिल्ने मित्रका रूपमा वर्णन गर्छन्। रुस चीनको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो र रुसले प्रतिबन्धित प्रविधिहरूको ९० प्रतिशतभन्दा बढी चीनबाट आयात गर्दछ। औपचारिक गठबन्धन नभए पनि साझा सीमा, आर्थिक पूरकता र पश्चिमी विरोधका कारण चीन र रुसबीच रणनीतिक साझेदारी कायम छ।
५ वैशाख, काठमाडौं। गत सेप्टेम्बरमा बेइजिङको तियानमेन स्क्वायरमा हिँड्दा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले मानव अङ्ग प्रत्यारोपणले मानिसको आयु लम्ब्याउने सम्भावनाको विषयमा छलफल गरेका थिए। पुटिनका दुभाषेले भनेका थिए, ‘मानव अङ्गहरू निरन्तर प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ। तपाईं जति धेरै बाँच्नुहुन्छ, उति नै जवान हुँदै जानुहुन्छ र अमरत्वसम्म पुग्न सक्नुहुन्छ।’ सीका दुभाषेले जवाफ दिंदै भने, ‘केहीले त यसै शताब्दीमा मानिसहरू १५० वर्षसम्म बाँच्न सक्ने अनुमान गरेका छन्।’
यो उनीहरूको साझेदारीको दुर्लभ गल्ती बुझाइ हो। रुस र चीनबीच ‘गुड–नेबरलिनेस एन्ड फ्रेन्डली कोअपरेसन’ सन्धि को २५औं वार्षिकोत्सवको अवसरमा पुटिन यसै हप्ता बेइजिङ फर्कदैछन्। अमेरिका अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्पले गत हप्ता सी जिनपिङलाई भेट्दा सुनका भाँडाकुँडासहित भव्य भोज र प्राचीन मन्दिर भ्रमण गराएर स्वागत गरेका थिए। तर पुटिनको भ्रमण धेरै सामान्य देखिन्छ र यसबारे पूर्वजानकारी थोरै सार्वजनिक गरिएको छ।
क्रेमलिनका प्रवक्ताले ट्रम्प–सी भेटवार्ता सम्बन्धी ‘प्रत्यक्ष’ जानकारी आशा गरेका छन्। रिपोर्ट अनुसार, गत हप्ता झोङनानहाईमा सी जिनपिङले ट्रम्पसँग आफ्ना मित्र पुटिनको नाम उल्लेख गरेका थिए। साधारणतया विदेशी पाहुनाहरूका लागि बन्द यो क्षेत्रमा हिँड्दै सीले बताए कि पुटिनले पहिले नै बेइजिङको यो राजनीतिक पवित्रस्थल भ्रमण गरिसकेको छ। तर वासिङ्टनले आशा गरेजस्तै ट्रम्पले चीनलाई मस्कोबाट अलग पार्ने सम्भावना कम देखिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा चीन र रुसले आफ्नो सम्बन्धलाई सीमाविहीन मित्रता भनेर व्याख्या गर्दै आएका छन्।
चिनियाँ शर्तमा कार्नेगी रसिया युरेसिया सेन्टर थिंक ट्याङ्कका निर्देशक अलेक्जेन्डर गाबुएभका अनुसार, दुई देशबीचको सम्बन्ध असन्तुलित छ र सबै सम्झौता चिनियाँ शर्तमा आधारित हुन्छ। उनले भने, ‘रुस पूर्ण रूपमा चीनको नियन्त्रणमा छ र चीनले आफ्ना शर्त थोपर्न सक्छ।’ अर्थतन्त्र लगायत धेरै क्षेत्रमा यस्तो अवस्था छ। रुसको हिस्सा चीनको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा केवल ४ प्रतिशत छ। चीनले अन्य देशभन्दा रुसमा बढी निर्यात गर्छ र उसको अर्थतन्त्र रुसको भन्दा धेरै ठूलो छ। पश्चिमी राष्ट्रहरूले लगाएका प्रतिबन्धले मस्कोलाई बिस्तारै बेइजिङसँग व्यापारिक निकटका लागि धकेलेका छन्। अमेरिकी प्रतिबन्ध खेपेको र बेलायती समीक्षापछि युकेको फाइभ–जी नेटवर्कबाट बाहिरिएको टेक जायन्ट हुवावेले पश्चिमी कम्पनीहरूको अभावलाई फाइदा उठाउँदै रुसको दूरसञ्चार उद्योगको मुख्य आधार बनेको छ।
रुस यो असन्तुलनबाट उत्पन्न जोखिमलाई पूर्ण रूपमा बुझ्छ। ‘रसियन इन्टरनेसनल अफेयर्स काउन्सिल’का अध्यक्ष दिमित्री ट्रेनिनले लेखेका छन्, रुस कसैको अधीनस्थ बन्न चाहँदैन। चीन सम्बन्धी कुरा गर्दै उनले भने, ‘समानता कायम राख्नु र रुस ठूलो शक्ति हो जुन जुनियर पार्टनर बन्न सक्दैन।’ मस्कोसँग बेइजिङ विकल्प थोरै छ किनभने चीनले रुसको अस्तित्वका लागि आवश्यक ठूलो माग र बजार प्रदान गर्छ। पश्चिमीसँग बिग्रँदो सम्बन्धमा चीनले व्यापारमा कटौती गरे रुसको विदेश नीति जटिल हुन्छ। तर बेइजिङको दबाबमा नपर्न मस्कोको फाइदा आफ्नो अडानमा दृढ रहन सक्नु हो।
ग्लासगो विश्वविद्यालयका सुरक्षा अध्ययनका उप-प्राध्यापक मार्सिन काजमार्स्कीका अनुसार चीन र रुसमा असन्तुलन धेरै छ र चीनले त्यहाँ केही विरोध नहोस् भन्ने चाहन्छ। उनी भन्छन्, ‘चीनले रुसलाई दबाबमा पारिरहेको छैन, सन्तुलित व्यवहार गरिरहेको छ।’ यो व्यवहार गर्ने एउटा कारण रुस जागरूक स्वाभिमानी राष्ट्र हो। कार्नेगीका गाबुएभ भन्छन्, चीनले बाध्य पार्ने प्रयास गर्दा पनि रुस तुरुन्त स्वीकार्ने देश होइन। सन् २०२३ मा सी जिनपिङले मस्को भ्रमणमा पुटिनलाई युक्रेनमा आणविक हतियार प्रयोग नगर्न आग्रह गरेका थिए। केही दिनमै रुसी पक्षले बेलारुसमा आणविक हतियार तैनाथ गर्ने घोषणा गर्यो जुन विश्वलाई आफ्ना स्वतन्त्रता सम्झाउने थियो। युक्रेनको लामो युद्धले रुसलाई उत्तरदायी बनाउन सक्छ, तर ताइवानमा सम्भावित आक्रमण सोचिरहेको बेइजिङका लागि यो रणनीतिक सम्पत्ति पनि हो। गाबुएभ भन्छन्, ‘रुसले सैन्य प्रविधि, उपकरण बेच्न र चीनका उपकरण परीक्षण गर्न योगदान दिन सक्छ।’ रुससँग पर्याप्त ऊर्जा स्रोतहरू छन् जुन चीनका लागि रणनीतिक महत्वका छन्। मे महिनामा पुटिनले दुवै पक्षले तेल र ग्यास क्षेत्रमा ठूलो प्रगति गर्ने बताएका छन्। पाइपलाइन ‘पावर अफ साइबेरिया २’ को लागि रुसी ग्याजप्रोम र चाइना नेसनल पेट्रोलियम कम्पनीले लामो समयपछि प्रारम्भिक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको समाचार आयो। यो पाइपलाइन बनेर मङ्गोलियाबाट ५० अर्ब घनमिटर रुसी ग्यास चीन पुर्याउनेछ जसले खेलको स्थिति परिवर्तन गर्नेछ। हर्मुज जलसन्धिमा संकटको बीच चीनका लागि रुसी ऊर्जा उपलब्धि सफल देखिन्छ, जुन केवल मूल्य मात्र नभई विश्वमा बढ्दो अशान्तिको बीच चीनको आन्तरिक ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने विषय हो।
गठबन्धन होइन, रणनीतिक साझेदारी: चीन र रुसबीच मतभेद आए पनि उनीहरूको सम्बन्धको साँचो पक्ष भनेको कसैले अर्कोको पछि लाग्नु नपर्ने हो, किनभने यो सम्बन्ध कुनै औपचारिक गठबन्धन होइन। अस्ट्रेलियाका पूर्व उप–प्रमुख मिसन बोबो लो भन्छन्, ‘रणनीतिक लचकताले यो साझेदारी बलियो बनाएको छ।’ उनी भन्छन्, ‘यो गठबन्धन होइन, उत्थानशील रणनीतिक साझेदारी हो जसले समय–समयमा चुनौती पाए पनि आफ्नो अस्तित्व बचाइरहेको छ।’ पश्चिमी विश्लेषकहरूले चीन–रुसलाई प्रायः दुई दृष्टिले हेर्छन्: पश्चिमलाई हराउने साझा इच्छा भएको ‘तानाशाही अक्ष’ वा जतिसुकै बेला भत्किनसक्ने कमजोर भाइचारा। यी दुवै दृष्टिकोणहरूले दुई छिमेकीको सम्बन्धको गहिराइ र जटिलता पूरै समेट्न सक्दैनन्।
असन्तुलन र मतभेद भए तापनि साझा हितहरू प्रबल छन्। बोबो लोका अनुसार पश्चिमीसँग सम्बन्ध सुधार भए पनि यी दुईसँग बस्ने धेरै उपयुक्त आधारहरू बाँकी छन्। मुख्य कारण ४३०० किलोमिटर लामो साझा सीमा हो, जुन प्रख्यात विवादको केन्द्र रह्यो। त्यसपछि परिपूरक अर्थतन्त्र र विश्व व्यवस्थापन नेतृत्वमा अमेरिकाको विरोध पनि छन्।
‘यो प्रेम सम्बन्ध’ कति लामो टिक्ला भन्ने प्रश्नमा एक चिनियाँ विश्लेषकले नाम नबताउँदै भने, सार्वजनिक रूपमा सबैभन्दा नजिकको जोडीको रूपमा देखाउने तर आंशिक प्रदर्शन मात्रै हो, जसले एकता र स्थिरताको सन्देश दिन्छ। मानवअधिकारलगायत फरक मूल्यहरूमा पश्चिमी प्रतिबन्ध र दण्ड भन्दा फरक, रुस र चीनले एक अर्कालाई आलोचना गर्दैनन्। चीनको सिनजियाङ मानवअधिकार उल्लङ्घन र रुसी विपक्षी नाभाल्नीको मृत्युका कारण पश्चिमी राष्ट्रहरू सतर्क भए तापनि मस्को र बेइजिङले यी विषयलाई बेवास्ता गर्छन्। गाबुएभ भन्छन्, ‘उनीहरूले सिनजियाङ, नाभाल्नी विष खुवाइ हत्या लगायत विषयमा आलोचना गर्दैनन् र संयुक्त राष्ट्रसंघमा पनि धेरै मुद्दामा एकमत छन्। यसले जैविक र सहजीवी सम्बन्ध सिर्जना गरेको छ।’
यी दुई देशबीच सुधारको लामो परम्परा छ। गाबुएभ भन्छन्, ‘यो व्यावहारिक सम्बन्ध सन् १९८० को दशकको अन्त्यदेखि सुरु भएको हो र चीनमा पनि उस्तै व्यवहार देखिएको छ।’ उक्त ‘प्रेम सम्बन्ध’ कति लामो टिक्ला भन्ने प्रश्नमा चिनियाँ विश्लेषकले भने, सार्वजनिक रूपमा यो सम्बन्ध आंशिक प्रदर्शन हो जसको उद्देश्य एकता र स्थिरता देखाउनु हो। वास्तवमा, यो स्वार्थमा आउने मतभेदहरूलाई समाधान गर्ने राजनीतिक औजार हो।
दुवै सरकार पश्चिमी प्रभुत्वको विरोध गर्छन् तर दृष्टिकोण फरक छ। विश्लेषकले भने, रुस विश्वमा अमेरिकालाई पूर्ण रूपमा हटाउन चाहन्छ; तर चीन धैर्यवान र दीर्घकालीन परिणाम खोज्ने पक्षमा छ। इरानमा अमेरिकी कदममा चीनको संयम र ट्रम्प भ्रमणको तयारी निरस्त नगर्ने उदाहरणले यस कुरा पुष्टि गर्छ।
चीन अझै पनि वासिङ्टनसँग संवाद कायम राख्न र अनावश्यक तनावबाट बच्न चाहन्छ, जुन रुसको दृष्टिकोणभन्दा फरक छ। मानवीय पक्षमा यो साझेदारी प्रायः भू-राजनीति र सुरक्षा दृष्टिकोणबाट हेरिन्छ, तर अर्को मुख्य कारक भनेको समाजबीचको सम्बन्धको गहिराइ हो। उच्च स्तरमा पुटिन र सी जिनपिङले अतुलनीय मित्रता देखाउने प्रयास गरेका छन्। यो पुटिनको २५औं चीन भ्रमण हो र रुसी कर्मचारीहरूले चिनियाँ समकक्षीहरूसँग बढी अन्तरक्रिया गर्ने सम्भावना बढेको छ।
पूर्व बेलायती कूटनीतिज्ञ चार्ल्स पार्टनले चिनियाँ र रुसी नागरिकबीचको सांस्कृतिक निकटता विषयमा शंका व्यक्त गर्छन्। मस्को र बेइजिङबीच बढ्दो असन्तुलनले दीर्घकालीन कमजोरी देखाए पनि यो सम्बन्ध चाँडै टुट्ने सम्भावना कम देखिन्छ। उनले भनेका छन्, ‘चिनियाँहरू मस्कोमा अध्ययन गर्न, बस्न र फ्ल्याट किन्ने चाहन्नन्। पक्कै नभन्छन्।’ उनले विश्वास गर्छन् रुसीहरू बेइजिङ भन्दा परिस, लन्डन वा साइप्रस जस्ता स्थानमा लगानी रुचाउँछन्।
तर गाबुएभ भन्छन् कि पश्चिमी प्रतिबन्ध र युरोपियन भिसा नीतिका कारण रुसीहरू चीनतर्फ झुकेका छन् र दुई देशका जनताबीच सम्पर्क तीव्र भइरहेको छ। रुसमा चीन यात्रा गर्न सजिलो भएको छ। भिसामुक्त व्यवस्था र दैनिक उडानले केही घण्टामै मुख्य सहरमा पुग्न सकिन्छ। पश्चिमी प्रतिबन्धले रुसीहरूले चिनियाँ फोन र कारहरू बढी प्रयोग गर्न थालेका छन्। गाबुएभ भन्छन्, ‘आदानप्रदान, भिसामुक्त यात्रा, भुक्तानी र नेभिगेसनमा सहजताका कारण चीन पहिलेभन्दा धेरै नजिक आएको छ। संयुक्त अनुसन्धान र छात्रवृत्ती कार्यक्रमहरूले दुवै समाजलाई अझ नजिक ल्याइरहेका छन्।’
मस्को र बेइजिङबीच बढ्दो असन्तुलनले दीर्घकालीन कमजोरी देखाए पनि यो सम्बन्ध चाँडै टुट्ने सम्भावना कम छ। मतभेद भए पनि बोबो लो भन्छन्, ‘चीन–रुस साझेदारी लचिलो छ। दुवै पक्ष सहमत छन् यो साझेदारी असफल नहुने गरी महत्त्वपूर्ण छ, विशेष गरी अन्य व्यवहार्य विकल्प नभएको अवस्थामा।’
