समाचार सारांश चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँगको शिखर बैठकमा चीन-अमेरिका सम्बन्धलाई ‘साझेदारीभन्दा सह-विकास’ भन्न उपयुक्त रहेको उल्लेख गर्नुभयो। सीले ट्रम्पलाई औपचारिक बैठकमा भने, ‘हामीसँग मिल्ने कि लड्ने, निर्णय तिमीहरूले गर्नुपर्छ’ भनी चीन र अमेरिकाबीच द्वन्द्व वा सहकार्य विकल्प प्रस्तुत गर्नुभयो। ट्रम्पको चीन भ्रमणलाई अमेरिकी साम्राज्यको ओरालो यात्रा र चीनको विश्व शक्तिको शीर्ष स्थानमा उक्लने घोषणाका रूपमा चिनियाँ पक्षले व्याख्या गरेको छ।
‘आफ्नो क्षमता लुकाएर उचित समयको प्रतिक्षा गर। चीनले नेतृत्वको दाबी गर्नु हुँदैन, झण्डा हल्लाएर हिंड्नु हुँदैन र प्रभुत्वको खोजी गर्नु हुँदैन।’ ४० वर्षअघि, ७० करोड गरिब जनताको बसोबास गर्ने आर्थिक रूपमा कमजोर चीनको नेतृत्व गर्दै गर्दा चिनियाँ नेता तङ सियाओ पिङले आफ्ना उत्तराधिकारीहरूलाई यस्तै सल्लाह दिएका थिए। समयले मोड फेरिसकेको छ र चीन विश्व रंगमञ्चमा आफ्नो शक्ति, सभ्यता र विचारधाराको श्रेष्ठता अरूले स्वीकारुन् भन्ने स्तरमा पुगेको छ। कम्तीमा, यस पटक अमेरिका र चीनका शीर्ष नेताहरूको शिखर बैठकमा व्यक्त चिनियाँ धारणा यसलाई पुष्टि गर्दछ।
चिनियाँ राष्ट्रपति सीले सन् २०१२ मा पार्टी महासचिव चयन हुनासाथ कम्युनिस्ट पार्टीले चीनको भविष्य कस्तो बनाउने भनेर महत्त्वपूर्ण सन्देश दिने क्रममा भनेका थिए, ‘महान् पुनरुत्थान नै आधुनिक युगको चीनको सबैभन्दा ठूलो सपना हो।’ उपनिवेशवादको चपेटामा परेर ध्वस्त भएको पुरानो सभ्यता, आर्थिक स्थिरता र गौरव पुनःप्राप्तिलाई पुनरुत्थानका रूपमा व्याख्या गर्दै डा. सन यात सेनले २० औं शताब्दीको सुरुवातमा यो विचार अघि सारेका थिए। करिब एक शताब्दीपछि चिनियाँ नेता चियाङ चमिनले यसलाई आधुनिक चीनको लक्ष्य बनाउनु प्रयास गर्यो। वर्तमान नेता सी जिनपिङले यसैमा ‘चिनियाँ सपना’ थपेर जनताको आत्मगौरव जगाउने प्रयास गरेका छन्।
यस नारामा अर्को तथ्य पनि छ: अफिम युद्धबाट बेलायत र पछि साम्राज्यवाद शक्तिहरूको आक्रमण तथा शोषणमा परेको चीनको अवस्था परिवर्तन भएको छ र अब चीन विश्व नेतृत्वको दाबी गर्दैछ। वास्तवमा ‘चिनियाँ सपना’ भनी प्रयोग भएको शब्द पहिले जनसेनाका पूर्व कर्णेल लिउ मिङफुले २०१० मा प्रकाशित आफ्नो पुस्तक ‘चाइना ड्रीम: ग्रेट पावर थिङ्किङ एण्ड स्ट्राटेजिक पोस्चर इन द पोस्ट अमेरिकन इरा’ मार्फत पहिलो पटक गरेका थिए। उनको मुख्य विचार थियो: ‘विश्व नेतृत्व गर्ने राष्ट्रियताका लागि चीनको एक शताब्दीको सपना छ।’ चीन केवल आर्थिक मात्रै होइन, सामरिक पनि नम्बर एक हुनुपर्ने र अमेरिकालाई पछि पारेर अघि बढ्नुपर्ने धारणा उनले राखेका थिए।
चीनले तङ सियाओ पिङको कालदेखि प्रभावकारी शान्त कूटनीति अपनाएको समयमा उक्त पुस्तकले यस्तो दावी गरेको थियो। धेरै गम्भीर लेखकले नलिने भए पनि फुको दावी र त्यो आधारमा कम्युनिस्ट पार्टीले हासिल गरेका सामरिक, आर्थिक र प्राविधिक सफलताहरू चिनियाँ समाजमा गहिरो प्रभाव पारिरहेका छन्।
यो तनाव बढ्यो भने र अमेरिकाले चीनका चासोलाई सम्बोधन नगरेमा, ‘हामी तिमीहरूसँग लड्न तयार छौं। हामीसँग मिल्ने कि लड्ने, यो तिमीहरूकै निर्णय हो।’ सीले ट्रम्पलाई औपचारिक बैठकमा यो चुनौती दिएका थिए, दुवै देशका उच्च अधिकारीहरू साक्षी बनाएर। त्यसपछि चीनका कूटनीतिज्ञ र राजदूतहरूले ‘वुल्फ वारियर’ कूटनीति शैली विकाश गरेका थिए, जसलाई नेपालमा पनि कहिलेकाहीं महसुस गरिएको थियो। उनीहरूको आक्रामक शैलीलाई चीनको चलचित्र ‘वुल्फ वारियर’ का पात्रसँग तुलना गरी यस्तो नाम दिइएको थियो। सिनेमा सन् २०१५ मा रिलिज भएको हो, तर यो शैली २०१० मा फुको पुस्तक रिलिज भए सँगसँगै अपनाइएको थियो।
चीन विश्व शक्तिको सन्तुलनमा प्रायः ‘सयौँ वर्षमा एकपटक आउने हलचलको समय आएको’ भनेर रंगमञ्च कब्जा गरेका शक्तिहरूलाई ठाउँ छोड्न भनिरहेको देखिन्छ। यस्तो उथलपुथल पहिलो विश्वयुद्धपछि सुरु भएको थियो, जब विश्वमहाशक्ति ब्रिटेनलाई विस्थापित गर्दै अमेरिका विश्वको आर्थिक, सांस्कृतिक, सामरिक र विचारधारात्मक क्षेत्रमा वर्चस्व जमायो। करिब शताब्दीसम्म उसको नियन्त्रणमा हुँदा विश्व व्यवस्था बनाइयो। ‘अमेरिकाको स्थान चीनले लिएपछि यो हलचलको चक्र पूरा हुन्छ’ भनेर चिनियाँहरूले विश्वास गर्छन्। यसपटक ट्रम्पको चीन भ्रमणले चीनको दावीलाई वैधता दिएको जस्तो देखिन्छ।
यस भ्रमणअघि ट्रम्प र अमेरिकाले आफूलाई निर्णयहरूको जालोमा फसेको देखिएका थिए। युरोप, नेटो सदस्य राष्ट्र र क्यानडाले ट्रम्पका नीतिहरूबाट असन्तुष्टि जनाएका थिए। क्यानडा, फ्रान्स, जर्मनी, बेलायत, स्पेनका नेताहरूले चीन भ्रमण गरी व्यापार लाभ लिन प्रयास गरिसकेका थिए। जापानबाहेक अन्य देशसँग चीनको सम्बन्ध सुधार भएको थियो जसले पहिले अमेरिकाको छायाँमा चीनसँग दूरी राख्थे।
इरान युद्धले अमेरिकाको शक्ति परीक्षण गराएको थियो। ‘इन्डोप्यासिफिक’ क्षेत्रबाट आफ्नो हतियार र शक्ति खाडीपट्टि सार्दा शक्ति सन्तुलन चीनको पक्षमा झरिरहेको थियो; अर्कोतिर नेटो राष्ट्रहरूले होर्मुज जलमार्ग खोल्न ट्रम्पले मागेको सहयोग दिन असहमति जनाउन थालेका थिए। सानो र कमजोर इरानलाई नियन्त्रण गर्न नसकेपछि अमेरिकाको सीमितता देखियो। यसैबीच सन् २०१२ देखि ओबामाकालीन चीन केन्द्रित इन्डोप्यासिफिक रणनीति र चीनको घेराबन्दीका लागि गरिएका व्यापार तथा प्राविधिक प्रतिबन्धहरूले चीनलाई कमजोर नभई थप शक्तिशाली बनाएको छ। प्रविधि प्रतिबन्धहरूको सामना गर्दै चीन अमेरिकी प्राविधिक बराबरीमा अघि बढेको छ। आर्थिक र सामरिक शक्तिमा अभूतपूर्व विकास गरेको छ।
चिनियाँ सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले ट्रम्पलाई ‘चाइना ड्रीम मेकर’ अर्थात् ‘चीनका निर्माता’ भनेर उपनाम दिएका थिए। यसको अर्थ– उनको नीतिहरूले चीनलाई विकासमा सघाएको र संसारको शक्ति सन्तुलन चीनतर्फ फर्किएको बुझाइ हो। ‘कमरेड ट्रम्प’, ‘चीनका देशभक्त छोरा’ जस्ता नामले पनि उनलाई व्यंग्य गरिएको थियो। यसले चीनमा फैलिएको विश्वास प्रतिबिम्बित गर्छ कि ‘अहिले विश्वमा मुख्य शक्ति अमेरिका होइन, चीन उदाउँदै छ।’
ट्रम्पको भ्रमणपछि पुतिनको भ्रमणले पनि यस धारालाई बलियो बनाउनेछ। चीनको लक्ष्य संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली राष्ट्र बन्ने र आफूलाई ‘विश्वको केन्द्र’ मानिने परम्परागत विश्वास प्रमाणित गर्ने देखिन्छ। (यद्यपि चीनमा सबैले एउटै विचार राख्दैनन्, फरक मत र विरोध पनि छ।)
सीको खुला चुनौती: ‘चीन-अमेरिका सम्बन्धलाई साझेदारीभन्दा सह-विकास भनिनु उचित हुन्छ। दुवै देश आन्तरिक आवश्यकतालाई आदर गर्छन् र सम्भव भएसम्म सहकार्य गर्छन्। द्वन्द्व कम गर्न सम्बन्धलाई समयमा अनुकूल बनाउँछन्।’ बीसौं शताब्दीको सातौँ दशकमा चीन-अमेरिका सम्बन्धको प्रारम्भमा भूमिका खेलेका तीव्र र चतुर कूटनीतिज्ञ तथा पूर्व अमेरिकी विदेशमन्त्री हेनरी किसिन्जरले लेखेका थिए, ‘चीन र अमेरिकाले आफ्ना आन्तरिक दबाब व्यवस्थापन गर्दै द्वन्द्व घटाउने बाटो अपनाउनु उनीहरूको हितमा हुनेछ।’ चीन र अमेरिकाको भविष्य सम्बन्ध शुभकामना मात्र हो कि वास्तविकता बन्ने थाहा पाउन अझै दशक लाग्न सक्नेछ।
चीनले शान्तिपूर्ण विकासमार्फत विश्वको नम्बर एक शक्ति बन्न सक्छ कि अमेरिकासँग द्वन्द्व अनिवार्य हुन्छ भन्ने कुरा अझै अनिश्चित छ। तर गत साता अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पसँग पहिलो औपचारिक वार्तामा चिनियाँ नेता सी जिनपिङले गरेका शब्दहरूले गहिरो अर्थ दर्शाउँछन् र दुवै शक्तिका अनिवार्य नियतिमा संकेत गर्छन्। विगत केही वर्षयता चीन-अमेरिकाबीच तनाव भए पनि आन्तरिक निर्भरता टुट्न सकेको छैन। उच्च प्रविधि निर्यात प्रतिबन्ध, टिकटकको स्वामित्व हस्तान्तरण, चिनियाँ अनुसन्धानकर्ता र वैज्ञानिकको गिरफ्तारी, चिनियाँ कम्पनी हुवावेमाथि प्रतिबन्धहरू लगायत प्रश्नहरू छन्।
यस हप्ता अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको चीन भ्रमण इतिहासमा एक मोड बन्नेगरी अमेरिकी साम्राज्यको सक्रिय रूपमा ओरालो यात्रा र विश्व शक्ति सूचीमा चीनको शीर्ष स्थानमा उक्लने घोषणा बनेको छ। तत्कालीन दबाबमा अमेरिका चीनसँग अन्तरिक्ष अनुसन्धान सहयोग केन्द्र हटाउन दबाब दिइरहेको छ। दक्षिण चीन तथा इन्डोप्यासिफिक क्षेत्रमा तनाव जारी छ। चीनलाई इरानलाई हतियार, इरानी तेल र भेनेजुएलालाई सहयोग गरेको आरोप लगाइन्छ। ताइवानलाई हतियार दिएर चीनसँग द्वन्द्व बढाएको आरोप चीनले अमेरिकामाथि लगाइरहेको छ। ताइवान एक्ट, तिब्बत एक्ट लगायतले पनि द्वन्द्व बढाइरहेका छन्।
यदि तनाव यस्तै रहिरह्यो र अमेरिकाले चीनका चासो सम्बोधन नगरे, सीले औपचारिक रूपमा ट्रम्पलाई भने, ‘हामी तिमीहरूसँग लड्न तयार छौं। हामीसँग मिल्ने कि लड्ने, तिमीहरू नै निर्णय गर।’ दुवै देशका प्रमुख अधिकारीहरू अगाडि यो चुनौती दिएका थिए। उनका भनाइ थिए, ‘के चीन र अमेरिका थुसिडाइड्स ट्रयाप पार गर्न सक्छन् र महान् शक्तिहरूको सम्बन्धलाई नयाँ ढाँचामा ल्याउन सक्छन्? ताइवान प्रश्न चीन-अमेरिका सम्बन्धको महत्वपूर्ण मुद्दा हो। राम्रोसँग सम्हालिएन भने यो ठुलो द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ। अमेरिकाको महान् बनाउने तिमीहरूको इच्छा र चीनको महान् पुनरुत्थान चाहना सँगसँगै जान सक्छ भन्ने हाम्रो विश्वास छ।’
थुसिडाइड्स पासो शब्दमा गम्भीर अर्थ छ जसको मतलब उदाउँदो शक्ति र खस्कँदो शक्तिबीच द्वन्द्व अनिवार्य हो। ‘तिमीहरूले हामीसँग लड्न चाहन्छौ या सहकार्य गर्न चाहन्छौ, निर्णय तिमीहरू गर्नुपर्छ।’ थप विश्लेषण आवश्यक छैन, यो नै चीनको विजय र अमेरिकाको हारको घोषणा हो। यसलाई स्विकार्न अमेरिका र विश्वलाई केही वर्ष लाग्न सक्छ। सम्भवतः विश्वमा धेरै प्रोक्सी युद्ध र क्षेत्रीय द्वन्द्व हुनेछ, जसले ठूलो स्तरको युद्धको सम्भावना निम्त्याउन सक्छ। हामी आशा गर्न सक्छौं कि अहिले दुवै देश शान्तिपूर्ण रूपमा शक्ति विस्तार गर्नेछन्।
अन्त्यमा इतिहास कहिलेकाहीं आकस्मिक होइन, सम्पूर्ण घटनाहरू कार्यकारणसंग सम्बन्धित हुन्छन्। कहिलेकाहीं पूर्वानुमान नगरेकै समयमा यस्ता घटना न्यूनीकरण हुन्छन्। यस हप्ताको डोनाल्ड ट्रम्पको चीन भ्रमणले अमेरिकी साम्राज्यको ओरालो यात्रा र विश्व शक्ति सूचीमा चीनको शीर्ष स्थानमा उक्लने ठूलो घटना बन्नेछ। उनको भ्रमण व्यवस्था र चिनियाँ राष्ट्रपति सीको उद्घोषले इतिहासमा घटिरहेको शताब्दी परिवर्तनलाई उत्सवका रूपमा परिणत गरिदिएको छ। केही शंकालुहरूलाई यो पचाउन कठिन भए पनि दुवै देशका जनता र विश्वले यसलाई उत्साह साथ स्वागत गरेका छन्। ‘यस्ता घटनाहरू सजिलै आउने होइनन्’ भन्ने हाम्रो धारणा गलत साबित भएको छ।
