लेखक: space4knews

गत अगस्टमा इरानको दक्षिणी समुद्र तटबाट हराएका १० इरानी माझीहरू संयुक्त अरब इमिरेट्समा भेटिएर आज स्वदेश फर्किन थालेका छन्। इरानी सञ्चारमाध्यमका अनुसार युद्धका कारण युएईमा फसेका आफ्ना नागरिकलाई छिट्टै परिवारसँग भेट्ने प्रबन्ध सरकारले मिलाएको छ। इर्नाले १० जना इरानीहरू दुबईबाट बन्दर अब्बासतर्फ विमानमा फर्किरहेको जनाएको छ। २६ भदौ, तेहरान (रासस/एएफपी)।

गत अगस्टमा इरानको दक्षिणी समुद्र तटबाट हराएका दश जना इरानी माझीहरू संयुक्त अरब इमिरेट्समा भेटिएका छन्। आजदेखि उनीहरू स्वदेश फर्किन थालेका छन्। इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले युद्धका समय युएईमा फसेका आफ्ना नागरिक छिट्टै परिवारसँग भेट्ने व्यवस्था सरकारद्वारा मिलाइएको जनाएका छन्। मध्यपूर्वमा युद्ध चर्किरहेका बेला यी माझीहरू बेपत्ता भएका थिए।

हर्मुज जलमार्ग अहिले तेहरान र वासिङ्टनबीचको ठूलो विवादको केन्द्र बनेको छ। इरानको तटमा माछा मार्ने माझीहरू यो युद्धबाट धेरै पीडित भएका छन्। फेब्रुअरी २८ देखि सुरु भएको यस युद्धमा अमेरिकी–इजरायली आक्रमणका कारण हर्मुजमा बारुदी सुरुङ र जहाजहरूमाथि बमबारी हुँदा समुद्रमा ठूलो जोखिम सिर्जना भएको छ।

इरानी समाचार संस्था (इर्ना) का अनुसार समाचार तयार पार्ने समयमा भन्दा केही मिनेटअघि ‘यी दश जना इरानीहरू दुबईबाट स्वदेशतर्फ लागेका’ थिए। उनीहरू विमानबाट बन्दर अब्बास फर्कँदैछन्। यसअघि जुलाईमा पनि ५५ जना इरानी माझीहरू यूएईबाट घर फर्केका थिए। इरानी सञ्चारमाध्यमहरूमा माझीहरू समुद्रमा हराएको समाचार बारम्बार आउने गर्छ।

समाचार सारांश वारविक विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले २३ अध्ययनमा १९ लाखभन्दा बढी व्यक्तिहरूको तथ्यांक विश्लेषण गर्दा एडीएचडी र पाचन स्वास्थ्यबीच सम्बन्ध पुष्टि गरेका छन्। अध्ययन अनुसार एडीएचडी भएका व्यक्तिहरूमा ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल समस्याहरू ५० प्रतिशत बढी, कब्जियत दोब्बर र इरिटेबल बावेल सिन्ड्रोम ५८ प्रतिशत बढी देखिएका छन्। अनुसन्धानकर्ताहरूले एडीएचडी र पाचन समस्याबीचको सम्बन्ध मात्र देखिएको र कारण पहिचान गर्न थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको उल्लेख गरेका छन्। २६ भदौ, काठमाडौं। वारविक विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले एडीएचडी र पाचन प्रणाली स्वास्थ्यबीच गम्भीर सम्बन्ध फेला पारेका छन्। उनीहरूले २३ अध्ययनका १९ लाखभन्दा बढी व्यक्तिहरूको तथ्यांक विश्लेषण गरेका थिए। सामान्य व्यक्तिको तुलनामा एडीएचडी भएका व्यक्तिहरूमा ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरू देखिने संभावना करिब ५० प्रतिशत बढी भएको पाइयो। एडीएचडी भएका व्यक्तिहरूमा कब्जियतको सम्भावना दुईगुना बढी रहेको देखिएको छ। यसबाहेक, उनीहरूमा इरिटेबल बावेल सिन्ड्रोम ५८ प्रतिशतले बढी देखिएको छ। त्यस्तै, इन्कोप्रेसिस अर्थात् दिसा काट्न नसक्ने समस्या चार गुणा बढी देखिएको छ। विश्वव्यापी रूपमा करिब ५ प्रतिशत बालबालिका र ३ देखि ४ प्रतिशत वयस्कहरूमा एडीएचडी रहेको अनुमान गरिएको छ। विगत चार दशकमा यसको निदान दर तीव्र रूपमा वृद्धि भएको छ। अटिजम स्पेक्ट्रम डिसअर्डर भएका व्यक्तिहरूमा पाचनसम्बन्धी समस्या पहिले नै विचारणीय छ। वैज्ञानिकहरू पाचन स्वास्थ्य र न्युरोडेभलपमेन्टल अवस्थाबीचको सम्बन्ध ‘गट-ब्रेन एक्सिस’ को प्रमाणहरू खोज्दैछन्। तर एडीएचडी भएका व्यक्तिहरूमा ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरूको स्पष्ट तस्वीर पहिल्यै थिएन। जर्नल अफ एटेन्सन डिसअर्डर्समा प्रकाशित यो अध्ययन एडीएचडीमा ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरूमा केन्द्रित पहिलो प्रणालीगत समीक्षा हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले अमेरिका, स्विडेन, जर्मनी र दक्षिण कोरियाजस्ता देशका अध्ययनहरूबाट तथ्यांक सङ्कलन गरेका थिए। सहभागीहरू २ देखि ६५ वर्षसम्मका थिए। वारविक मेडिकल स्कूलकी मेडिकल विद्यार्थी तथा सह-लेखक सारा ब्लेकले भनेकी छिन्, ‘हामीले फेला पारेका लगभग हरेक आन्द्राका लक्षणहरू – कब्जियत, आइबीएस, यहाँसम्म कि अपच – एडीएचडीसँग सम्बन्धित देखिएका छन्। यी लक्षणहरूले दैनिक जीवनमा प्रभाव पार्न सक्छन्, तर एडीएचडीमै ध्यान केन्द्रित गर्दा यिनै लक्षणहरू प्रायः बेवास्ता हुन्छन्।’ अनुसन्धानकर्ताहरू यकिनले एडीएचडी र पाचन समस्या किन जोडिएका हुन् भन्ने कुरामा पूर्ण जवाफ दिन सकेका छैनन्। सम्भावित कारण धेरै हुनसक्छन्। एडीएचडीका लक्षणहरू जस्तै आवेगशीलता र अनियमित खाने बानीहरूले पाचन स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छन्। साथै, एडीएचडीको उपचारमा प्रयोग हुने औषधिहरूले कब्जियतजस्ता ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल साइड इफेक्टहरू निम्त्याउन सक्छन्। अर्को सम्भावित कारण आन्द्राको माइक्रोबायोम पनि हुन सक्छ। पहिलेका प्रमाणहरूले एडीएचडीलाई आन्द्राका ब्याक्टेरियाको भिन्नतासँग जोडेको छ जुन भेगस नर्भमार्फत पाचन प्रणाली र मस्तिष्कबीचको सञ्चारमा असर पुर्‍याउन सक्छ। भेगस नर्भ आन्द्रा र मस्तिष्कलाई जोड्ने मुख्य मार्ग हो। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार एडीएचडी भएका बिरामीको हेरचाह गर्ने चिकित्सकहरूले ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरूबारे सचेत हुन आवश्यक छ। उनीहरूले बिरामीलाई भेटघाटको क्रममा पाचन समस्याबारे सोध्नुपर्ने सुझाव दिन्छन्। जटिल ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षण भएका व्यक्तिहरूले डाइटिसियन वा ग्यास्ट्रोएन्टेरोलोजिस्टबाट सहयोग लिन सक्दछन्। यी निष्कर्षहरूले एडीएचडीले आफैँ पाचन समस्या निम्त्याउँछ भन्ने प्रमाणित गर्दैनन्, तर उनीहरूबीचको सम्बन्धलाई देखाउँछन्। यो सम्बन्धमा जैविक कारकहरू कती हुन्छन् र औषधि वा अन्य प्रभावहरू कति छन् भन्ने बुझ्न थप अनुसन्धान आवश्यक छ। वारविक मेडिकल स्कूलका एसोसिएट क्लिनिकल प्रोफेसर डा. सरण शान्तिकुमारले भनेका छन्, ‘हामी अझै पनि स्पष्ट भन्न सक्दैनौं कि एडीएचडीले यी पाचन समस्याहरू सिर्जना गर्छ वा यो सम्बन्धमा के चालचलन छ। तर यो ढाँचा ध्यान दिनेगरी महत्त्वपूर्ण छ। एडीएचडी भएका व्यक्तिहरूको हेरचाह गर्ने चिकित्सकहरूले ग्यास्ट्रोइन्टेस्टाइनल लक्षणहरूबारे प्रश्न गर्न सक्नेछन्, विशेष गरी ती लक्षणले जीवनको गुणस्तरमा असर पारिरहेको अवस्थामा.’

समाचार सारांश: हरितालिका तीज भाद्रशुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भएर ऋषिपञ्चमीको पूजासँगै समापन हुने नेपाली महिलाहरूको एक अत्यन्त लोकप्रिय पर्व हो। तीजको पहिलो दिन दर खाने चलन रहेको छ भने दोस्रो दिन महिलाहरू निराहार व्रत बसेर शिवजीको पूजा गर्दछन्। पुरुषहरूको सहभागिता तीज पर्वमा दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ।

तीज नेपाली महिलाहरूको एक अत्यन्तै लोकप्रिय पर्व हो। वैदिक पात्रो अनुसार यो पर्व भाद्रशुक्ल प्रतिपदादेखि सुरु भएर पञ्चमीको पूजासँगै समाप्त हुन्छ। तीज परम्परागत रूपमा नेपाली तथा विशेष गरी हिन्दू नारीहरूको पवित्र पर्व हो। यस पर्वमा मिष्ठान्न भोजन, व्रत बस्ने, गीत गाउने, नाच्ने, गरगहना लगाउने, सफा-सफाइ, उपवास तथा ऋषिमुनिहरूको पूजा गरेर मनाइन्छ।

सामाजिक परिवर्तनसँगै तीजमा पनि समयक्रम अनुसार केही परिवर्तनहरू आएका छन्। छाडा गीतहरू, उत्ताउला नृत्य, विचित्र पोशाक तथा महिनौंसम्म अनावश्यक खानपिन र खर्च जस्ता तीजका केही विकृतिहरू देखिएका छन्। माइतीघरको नजिकाइ तीजसँग जोडिएको छ। वर्षभर माइत जान नपाएकी महिलाहरू तीजमा बाबु छोरासँगै माइत जान्छन्, मिठा परिकार खाँदै, दुःख-सुखका कुरा गर्दै, गीत मार्फत पीडाहरु साझा गर्दछन्। आधुनिक युगमा यी चलनहरूमा केही कमी आएको छ।

तीजका मुख्य चार दिनहरू
तीज पर्व मुख्य रूपमा चार दिनसम्म विभिन्न परम्परासहित मनाइन्छ।

1. पहिलो दिन (दर खाने दिन): पहिलो दिन तीज अघिल्लो दिन पर्छ। विवाहित र अविवाहित दिदीबहिनीहरू परिवारका सदस्यसँग बसेर दाजुभाइबाट दर खान्छन्। मासु, दूध, दही, घिउ, फलफूलजस्ता विभिन्न परिकार दर भनिन्छ। रातभर नाचगान र रमाइलो गरिन्छ। विभिन्न संघसंस्थाले पनि दर कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। यद्यपि अत्यधिक खुर्ची र अस्वाभाविक खानपिनले तीजमा केही विकृतिहरू देखिएको छ।
2. दोस्रो दिन (हरितालिका तीज): यो सबैभन्दा पवित्र व्रतको दिन हो। महिलाहरू निराहार वा निर्जला व्रत बस्छन्। दिनभर नाचगान गरी बेलुका शिवजीको पूजा गर्छन्। धार्मिक कथाअनुसार सतीदेवी, पार्वती र शिवजीसँग सम्बन्धित दिन हो। विवाहित महिलाहरूले श्रीमानको सुखका लागि र अविवाहितहरूले राम्रो पति पाउन व्रत बस्छन्।
3. तेस्रो दिन (गणेश चतुर्थी): तीजको अर्को दिन गणेश चतुर्थी पर्छ। यो भगवान गणेशको जन्म भएको पवित्र दिन मानिन्छ। पार्वतीजीले शिवजीको आशीर्वादले भगवान गणेशलाई गर्भाधान र प्रसव व्यथा बिना जन्म दिएको विश्वास छ र महिलाहरू यस दिन भगवान गणेशको पूजा गर्दछन्।
4. चौथो दिन (ऋषिपञ्चमी): तीजको अन्तिम दिन ऋषिपञ्चमी पर्व मनाइन्छ। महिलाहरू उपवास बसेर सप्तऋषिहरूको पूजा गर्दछन्। बिहान स्नान, सफाई, पञ्चगव्य सेवन गरी सप्तऋषिहरूको पूजा गरी नाचगानसमेत गर्दै हरितालिका तीज समापन गरिन्छ।

तीज पर्वमा पुरुषहरूको सहभागिता
परम्परागत रूपमा तीजलाई महिलाको पर्व मानिए पनि अहिले पुरुषहरू पनि रमाइलो, नाचगान र खानपिनमा सक्रिय सहभागिता जनाउँदै आएका छन्। पुरुषहरूले महिलाहरुलाई तीजमा सहयता गर्ने, भेटघाट र घुमफिरको अवसर दिने तथा घरायसी काममा सहयोग गर्ने गर्दछन्। साथै, पुरुषहरूले परिकार बनाउने, सफाइमा सहकार्य गर्ने, उपहार दिने, मन्दिरसम्म साथ जाने र केहि पुरुषहरूले तीजको व्रत पनि बसेका छन्। सङ्गीत क्षेत्रमा पनि पुरुषहरूले तीज गीत निकाली बजार तताउने र नाचगान गर्ने काममा पनि आबद्ध छन्। आर्थिक रूपमा कपडा र गहना किन्ने कार्यमा पनि पुरुषहरूको व्यापक सहभागिता देखिन्छ।

अन्तमा, तीजलाई धार्मिक र पौराणिक रूपमा आदरपूर्वक मनाउनु आवश्यक छ। विकृतिहरूलाई न्यून गर्न र धर्म, संस्कृति तथा परम्पराको संरक्षणमा सजग रहनुपर्छ। तीज मात्र नभई अन्य चाडपर्वहरूमा पनि विकृति र पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव घटाउँदै चाडपर्वलाई सरल, सादगीपूर्ण र लागतमैत्री बनाउन विशेष ध्यान दिन जरुरी छ।

हरितालिका तीज २०८३ को अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनीहरूलाई हार्दिक शुभकामना।
(डा. नरनाथ पाण्डे, नवरपुर कावासोतीस्थित मध्यविन्दु बहुमुखी क्याम्पसका प्राध्यापक)

नासा र आईबीएमले चन्द्रमाको अवलोकनका लागि ‘नासा-आईबीएम लुनार फाउन्डेसन मोडेल’ नामक ओपन-सोर्स कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मोडेल सार्वजनिक गरेका छन्। यस मोडेलले चन्द्रमाको सधैं छायाँ पर्ने क्षेत्रहरूमा बरफको सम्भावना, सुरक्षित अवतरण क्षेत्रहरूको खोजी र ज्वालामुखीय संरचनाको अध्ययनमा अनुसन्धानकर्तालाई सहजता प्रदान गर्नेछ। नासा र आईबीएमका अनुसार परीक्षणमा यो मोडेलले चन्द्र सतहका मुख्य विशेषताहरू अन्य विधिभन्दा २३ प्रतिशत छिटो पहिचान गरेको छ। २६ भदौ, काठमाडौं।

अमरिकी अन्तरिक्ष एजेन्सी नासाले चन्द्रमासम्बन्धी दशकौं लामो अवलोकन डेटा विश्लेषण गर्न र चन्द्रमामा दीर्घकालीन मानव उपस्थिति योजना दृढ बनाउन नयाँ ओपन-सोर्स एआई मोडेल सार्वजनिक गरेको हो। नासा र आईबीएमको संयुक्त प्रयासमा तयार भएको “नासा-आईबीएम लुनार फाउन्डेसन मोडेल” सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध एआई उपकरण हो। यस मोडेललाई नासाका अघिल्ला अभियानहरूबाट प्राप्त नौवटा उपकरणले सङ्कलन गरेका ३० भन्दा बढी तहका डेटाबाट तालिम दिइएको छ। यसमा लुनार रिकग्निसन्स अर्बिटर (एलआरओ) बाट प्राप्त डेटा पनि समावेश गरिएको छ।

यो मोडेल आईबीएम र नासाका ‘प्रिथ्वी’ श्रृंखलाका ओपन फाउन्डेशन मोडेलसँग तुलनयोग्य छ, जसले भू-स्थानिक, मौसमसम्बन्धी लगायत विभिन्न क्षेत्रहरूमा काम गर्दै आएको छ। नयाँ मोडेलले अनुसन्धानकर्ताहरूलाई चन्द्रमाको सदैव छायाँ पर्ने भागमा रहेको सम्भावित बरफको स्थान पहिचान गर्न, सुरक्षित अवतरण स्थलहरूको खाल्टाहरू नक्सांकन गर्न र ज्वालामुखीय संरचना अध्ययन गर्न सहयोग पुर्‍याउनेछ। परम्परागत रूपमा यी कामहरूका लागि वैज्ञानिकहरूले म्यानुअल रूपमा नक्सा र तस्बिरहरू हेर्नुपर्ने अथवा कम रिजोल्युसन भएका मेसिन लर्निङ उपकरणहरूमा भरोसा गर्नुपर्ने हुन्थ्यो।

नासा र आईबीएमका अनुसार परीक्षण चरणमा यो मोडेलले अन्य प्रचलित विधिहरूको तुलनामा २३ प्रतिशत सम्म छिटो र सटीक रूपमा चन्द्र सतहका प्रमुख विशेषताहरू चिन्हित गरेको छ। चन्द्रमामा बरफको उपस्थिति पानी र अक्सिजन स्रोतको संभावना ल्याउँछ, जसमा अन्तरिक्ष एजेन्सीहरूले विशेष रुचि देखाएका छन्। भविष्यमा चन्द्रमामा स्थायी बेस वा स्टेशन निर्माण र मंगल ग्रहमा हुने अभियानका लागि आवश्यक रकेट इन्धन उत्पादनमा यी स्रोतहरू अत्यावश्यक हुनेछन्। नासाको आर्टेमिस कार्यक्रम अनुसार २०२६-२०२७ मा अन्तरिक्षयात्रीहरू पुनः चन्द्रमामा पठाउने योजना गरिएको छ, जसले दीर्घकालीन चन्द्र उपस्थिति र भविष्यका मंगल अभियानहरूका लागि नयाँ प्रविधी विकासमा मद्दत गर्नेछ। यो मोडेल हगिङ फेस प्लेटफर्ममा निःशुल्क उपलब्ध छ र यसको कोड गिटहबमा पनि राखिएको छ। भविष्यका अध्ययनहरूमा यस मोडेलले सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।