लेखक: space4knews

विपद्‌पश्चात् जीवनमा कसरी आशा फर्काउने? प्रकाशित १० सेप्टेम्बर २०२६ आशा एक शक्तिशाली भावना हो। यो विश्वास हो कि भविष्यमा परिस्थितिहरू सुधार हुन सक्छन्। यसले आजका चुनौतीहरू सामना गर्न हामीलाई साहस र ऊर्जा प्रदान गर्दछ। तर बाढीपहिरो जस्ता विपद्‌ले धेरै मानिसको ज्यान लिँदा र घरबारविहीन बनाउँदा, जीवनमा आशाको उज्यालो देखिन गाह्रो हुन्छ। त्यस्तो बेला तपाईं के गर्न सक्नुहुन्छ? यस भिडिओमा जानकारी हेर्नुहोस्।

न्यूयोर्क शहरको आकाशमा सयौँ ड्रोनहरूले ‘ट्विन टावर’को आकृति देखाएका छन्। यो विशेष कार्यक्रम संयुक्त राज्य अमेरिकामा सन् २००१ को सेप्टेम्बर ११ मा भएका आतंकवादी आक्रमणका शहीदहरूको सम्झनामा आयोजना गरिएको हो।

‘२,९७७ लाइट्स ओभर न्यूयोर्क हार्बर’ नामक उक्त कलाकृति अन्तर्गत कलाकारहरूले त्यहाँका मृतकका परिवार र ज्यान जोगिएका व्यक्तिहरूसँग सहकार्य गरेका छन्। आयोजकहरूका अनुसार, ‘ट्विन टावर’को आकृतिमा देखिएको प्रत्येक बत्तीले ९/११ हमलामा मृत्यु भएका प्रत्येक व्यक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

दक्षिणपश्चिम भारतको एउटा राजमार्गमा गाडीले ठक्कर दिएर घाइते चितुवालाई उद्धार गर्न गएको टोलीमाथि सो जनावरले आक्रमण गरेको छ। उद्धारकर्ताहरूले उक्त चितुवालाई सुताउने सुई (‘डार्ट’) प्रयोग गरी शान्त बनाउने प्रयास गरिरहेका थिए। तर जब उनीहरूले चितुवालाई ट्रकमा राख्न खोज्दा, त्यो चितुवाले एक उद्धारकर्तामाथि आक्रमण गर्यो। अहिले चितुवा र उद्धारकर्ता दुवैको अवस्था स्थिर रहेको जानकारी दिइएको छ।

एक अधिकारीले बताएअनुसार, उक्त चितुवालाई वनोद्यानमा निगरानीमा राखिएको छ। उनको भनाइ अनुसार, भविष्यमा उक्त चितुवालाई सम्भवतः कुनै उद्धार केन्द्रमा पठाउने योजना बनाइरहेको छ।

प्राकृतिक विपतपछि अस्थायी आश्रयस्थललाई कसरी स्वच्छ र स्वास्थ्यकर बनाउने? भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा आएको बाढीका कारण विस्थापित भएका हजारौं मानिस अहिले विभिन्न स्थानमा बनाइएका आपत्कालीन आश्रयस्थल र शिविरहरूमा बसिरहेका छन्। उनीहरूको अस्थायी आश्रयस्थलबाट स्थायी पक्की घरमा स्थानान्तरण गर्ने योजना बनाइएको छ। त्यसैगरी, यस्ता अस्थायी आश्रयस्थलहरूलाई कसरी सुरक्षित र स्वस्थ राख्ने भन्ने सम्बन्धमा सुझावहरू प्रस्तुत गरिएको छ।

युक्रेनका अधिकारीहरूले बताए अनुसार डिनिप्रोपेट्रोभ्स्क क्षेत्रको पाव्लोहीराडमा रहेको एउटा किनमेल केन्द्रमा रूसी ड्रोन आक्रमण हुँदा पाँच जनाको मृत्यु भएको छ भने ६७ जना घाइते भएका छन्। आन्तरिक मामिला मन्त्री इभान भाइहाब्स्कीले “मानिसहरूले सडक भरेका बेला” दिनदहाडै पसल र सवारीसाधनमा आक्रमण गरिएको बताएका छन्। यसै साता जापोरिजा र सुमी सहरहरूका दुई थप किनमेल केन्द्रहरूलाई पनि रूसी हवाई हमलाको निशाना बनाइएको युक्रेनका सञ्चारमाध्यमहरूले जनाएका थिए।

रुसी पक्षले बुधबार राति चर्चित रिसोर्ट सोचीमा युक्रेनी समुद्री ड्रोन हमला भएको बताएको थियो जसमा तीन जनाको निधन र २८ जना घाइते भएको उल्लेख छ। रूसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले करिब साढे चार वर्षअघि आक्रमण गरेका विषयलाई लिएर रूस र युक्रेनबीच पूर्ण युद्ध जारी छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले नयाँ शान्ति प्रयासमा आफ्ना प्रतिनिधिहरूलाई पुटिनसँग मास्कोमा र युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीसँग किभमा छलफल गर्न पठाएपछि केही सकारात्मक प्रगति देखिएको छ।

युक्रेनको सरकारी आपत्कालीन सेवाले जारी गरेको तस्बिरमा आगो नियन्त्रणकर्ताहरूले पाव्लोहीराडको सडकमा धुवाँ छरेको माहोलमा जलिरहेको गाडीमा पाइपलाइनबाट पानी छर्न निर्देशन दिँदै गरेको देखिन्छ। क्षेत्रीय गभर्नर ओलेक्सान्डर हान्जाले टेलिग्राम पोस्टमार्फत घाइते ६७ जनामा आठजना बालबालिका रहेको जानकारी दिएका छन्। जेलेन्स्कीले बिहीवारको आक्रमणमा मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको परिवार र प्रियजनहरूप्रति समवेदना व्यक्त गरेका छन्।

युक्रेनका राष्ट्रपति एक विज्ञप्तिमा भन्छन्, “रूसीहरूले किनमेल केन्द्रको नजिक़ उभिएका मानिसहरूलाई मार्न ड्रोनहरू प्रयोग गरे।” युक्रेनका विदेशमन्त्री आन्द्रे सिबिहले ड्रोन आक्रमणलाई “सम्झौता गर्न बाध्य पार्ने रणनीति” भने। “रूसले नागरिकहरु विरुद्ध निरन्तर आक्रमण गरेर युक्रेनीहरूलाई थाकाउन र सम्झौता गर्न बाध्य पार्ने सोच राख्छ।” डिनिप्रो नजिकको पाव्लोहीराडमा पहिले पनि ठूला हमलाहरू भइसकेका छन्। गत महिना मात्रै त्यहाँ गोदाम माथि भएका हमलामा दुई जनाले ज्यान गुमाएका थिए। युक्रेनका अधिकारीहरूले सुमी स्थित किनमेल केन्द्रमाथि बुधबार भएका रूसी ड्रोन हमलामा दुई जनाको मृत्यु र २० जना घाइते भएको बताएका छन्। बिहीवार सुमीमा रूसी हवाई बम आक्रमणमा तीन बच्चासहित ८ जना घाइते भएका थिए। आक्रमणपछि रुसले आंशिक कब्जामा राखेको सोही नामको क्षेत्रमा राजधानी जापोरिजामा सोमबारका दिन एउटा किनमेल केन्द्र पूर्णतः ध्वस्त भएको त्यहाँका व्यवस्थापनकर्ताहरूले बताएका छन्। गत महिना युक्रेनका अधिकारीहरूले क्रिभी रह सहरमा रूसी ड्रोन आक्रमणमा कम्तीमा १६ जनाको मृत्यु र १३० जना घाइते भएको जानकारी दिएका थिए।

लेख सूचनायी तस्वीरहरूलाई बेवास्ता गर्न गाह्रो छ। भान्सा कोठाको भुइँ साङ्लेहरूले भरिएको छ। भित्तामा माकुराका जाला छन्। कुनामा तरकारीहरू कुहिसकेका छन्, यद्यपि काउन्टरमा कीराले सङ्क्रमण फैलाउने सम्बन्धमा सचेतनामूलक सूचना टाँसिएको छ। यो दृश्य कुनै सुस्त रूपमा चलिरहेको रेस्टुराँको हुन सक्छ भन्ने अनुमान मानिसले गर्न सक्छन्। तर यो दृश्य मुम्बईको एउटा विशेष क्लबको हो, जुन भारतको आर्थिक राजधानी र महाराष्ट्रको प्रान्तीय राजधानी हो। यी तस्वीर र भिडियोहरू ती दर्जनौँ दृश्यहरू मध्यका हुन् जुन गत मे महिनामा भाइरल भएका थिए। त्यतिबेला महाराष्ट्रको खाद्य र औषधि प्रशासन (एफडीए) ले राज्यभरका रेस्टुराँ, क्याफे र अन्य खाद्य व्यवसायहरूमा अनुगमन सुरु गरेको थियो। उक्त कारबाहीको केन्द्रमा ५१ वर्षीय सरकारी अधिकारी तुकाराम मुन्धे छन्, जो महाराष्ट्रका नयाँ खाद्य सुरक्षा आयुक्त हुन्।

चर्चा र विवाद नयाँ होइन। गत मे महिनामा पदभार ग्रहण गरेदेखि मुन्धेले हजारौँ अनुगमनको नेतृत्व गरेका छन्। व्यवसायको आकार, प्रभाव वा प्रतिष्ठालाई नहेरी खाद्य सुरक्षा सम्बन्धी कानुनहरू लागू गर्नुपर्ने उनको दृढ विश्वास छ। उनको विभागले थुप्रै ‘क्विक कमर्स वेयरहाउस’ को इजाजतपत्र निलम्बन गरिसकेको छ र केही प्रतिबन्धित उत्पादनहरूको विज्ञापनमा काम नगर्न ‘बलिउड स्टार’हरूसँग पत्राचार समेत गरेको छ। “यी कारबाहीहरू जनस्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर गरिएका हुन्। उल्लङ्घन गर्नेहरू विरुद्ध हामी कारबाही जारी राख्नेछौँ,” उनले भने।

भारतको प्रशासनिक सेवामा कार्यरत मुन्धे दुई दशकभन्दा बढी अनुभवका अधिकारी हुन्। उनले कति पटक सरुवा भएका छन् भन्ने गणना उनको सेवा अवधिभन्दा बढी रहे पनि उनले यसलाई स्वीकार गरेका छैनन्। “मैले सरुवाको हिसाबकिताब राख्न छोडेको छु,” उनले भने। प्रशंसकहरू उनलाई सम्झौता नगर्ने कार्यशैलीका कारण बारम्बार सरुवा हुने ठान्छन् भने आलोचकहरू उनको कडा कार्यशैलीले सहकर्मी र निर्वाचित जनप्रतिनिधिसँग समस्या सिर्जना गरेको भन्छन्। गत दशकमा नागरपुर नगर आयुक्तको रूपमा कोभिड महामारीसँग जुझ्न र महाराष्ट्रका सुक्खाग्रस्त क्षेत्रहरूमा पानी संरक्षणको प्रयासका लागि उनी प्रशंसित भएका थिए। “कोभिड महामारीको समयमा नागपुरबाट सरुवा हुँदा हजारौं मानिसहरू उनलाई बिदाइ गर्न घरबाहिर जम्मा भएका थिए। उनी आफ्नो कारसम्म पुग्न लगभग एक घण्टा लाग्यो,” स्थानीय मराठी पत्रकार शफी पठानले भने।

तर खाद्य सुरक्षा विषयमा उनको कडा दृष्टिकोणले उनलाई अझ बढी चर्चित बनाएको छ। भारतमा खाद्य सुरक्षा समस्याहरू गम्भीर रहेको बताइन्छ। गत जुलाईमा प्रकाशित एउटा रिपोर्टले यस समस्याको व्यापकतालाई देखाउँछ। सन् २०२५ र २०२६ बीच परीक्षण भएका २ लाख २३ हजार ८०८ नमुनाहरू मध्ये प्रत्येक पाँचमध्ये एक नमूना “अनुकूल” नभएको पाइएको छ। यसको अर्थ ती खाद्य नमूनाहरू असुरक्षित, दोषपूर्ण वा गलत लेबल लगाएएका थिए। यस अवस्थाबीच मुन्धेले असाधारण रूपमा आक्रामक कदम चालेका छन्। जुलाई अन्त्यसम्म उनको विभागले महाराष्ट्रभरि ३,१०० पटक अनुगमन गरिसकेको थियो र त्यसयता ४,००० पटक पुगेको छ। करिब ३०० अनुमति पत्रहरू निलम्बन गरिएका छन् भने सुधारका लागि १,००० भन्दा बढी सूचना जारी गरिएको छ।

नेपालमा हालसम्म ५०० किलोमिटरभन्दा धेरै सुरुङहरू बनिसकेको एक गैरसरकारी संस्थाको अध्ययनले देखाएको छ। हालै भोटेकोशी बाढीपछि धेरै जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ र विद्युत् गृहमा फसेको ठानिएका मानिसहरूबारे १५ दिनसम्म कुनै जानकारी प्राप्त हुन नसकेपछि नेपालका सुरुङहरू कति सुरक्षित छन् भन्ने विषयमा बहस सुरु भएको छ। नेपालमा सन् १९१८ सालमा पहिलो सडक सुरुङ निर्माण गरिएको थियो। अमलेखगन्जदेखि भीमफेदीसम्मको सडक बनाउँदाको क्रममा चुरियामाईको पहाड पार गर्न तत्कालीन इन्जिनियरहरूले ५०० मिटर लामो सुरुङको अवधारणा तयार पारेका थिए। अर्को आधा भाग भत्काएर महेन्द्र राजमार्गको सडक बनाइएपछि यसको लम्बाइ अहिले २२६.८ मिटर मात्र बाँकी छ। यो सुरुङमार्गलाई बागमती प्रदेश सरकारले पर्यटकीय स्थलको रूपमा संरक्षण गरी अवलोकनका लागि राखेको छ।

सडक सुरुङ पछि नेपालमा खानी र जलविद्युत् आयोजना क्षेत्रहरूमा सुरुङहरू निर्माण हुन थालेका छन्। अहिले नेपालमा खानेपानी, सिँचाई र ढल व्यवस्थापनका लागि पनि विभिन्न प्रकारका सुरुङहरू प्रयोगमा छन्। नेपाल टनलिङ असोसिएशनका अनुसार सबैभन्दा धेरै सुरुङ जलविद्युत् आयोजनाहरूमा बनेका छन्। भोटेकोशी बाढीपछि केही दिनयता उद्धारकर्मीहरू प्रवेश प्रयास गरिरहेको चिलिमे जलविद्युत् आयोजनाको विद्युत् गृह २५० मिटर लामो सुरुङभित्रको भूमिगत संरचनामा छ। सुरुङ विशेषज्ञ समेत रहेका सांसद श्रीराम न्यौपानेले बिहीबार बिहानसम्म उद्धार टोलीहरू १०५ मिटर भित्र प्रवेश गरेको जानकारी दिएका छन्।

असोसिएशनका अध्यक्ष रामहरी शर्माका अनुसार नेपालमा जलविद्युत् आयोजनाहरूमा हालसम्म करिब ४६० किलोमिटर लामो सुरुङ बनिसकेको छ। दैनिक करिब १० देखि २० मिटर सुरुङ थपिने गरेको बताउँछन्। “हामीले सङ्कलन गरेको तथ्याङ्क आधिकारिक छैन। सम्बद्ध परियोजनाबाट जानकारी लिएर त्यसलाई एकीकृत गरिएको हो। तथ्याङ्क अनुसार अहिले देशमा ५५० किलोमिटरभन्दा बढी सुरुङ बनेका छन्,” शर्मा भन्छन्। तर वास्तविक मापनमा आधारित नरहेको पनि असोसिएशनले जनाएको छ। सिँचाई आयोजनामा ३० किलोमिटर, खानेपानीमा २७ किलोमिटर, सडकमा २५ किलोमिटर, खानीमा २ किलोमिटर र ढल व्यवस्थापनमा आधा किलोमिटर सुरुङ रहेको जानकारी दिइएको छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयको इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानस्थित विपद् अध्ययन केन्द्रका निर्देशक वसन्तराज अधिकारीले नेपालको सुरुङ संरचनाहरू विपद् र जोखिमका हिसाबले धेरै सुरक्षित रहेको बताएका छन्। तर, भोटेकोशी जस्ता असाधारण र अप्रत्याशित घटनाहरूका लागि सामान्य सुरक्षा मापदण्ड र नियमित सावधानी पर्याप्त नहुन सक्ने उल्लेख उनले गरे। “नेपाल सरकारले यसलाई सुनामी भन्यो, म त यसलाई महाप्रलय नै ठान्छु,” अधिकारी भन्छन्। “संसारका कुनै पूर्वाधारहरू यति ठूलो विपद्का लागि डिजाइन गरिँदैनन्। नेपाल जस्तो कम आर्थिक वृद्धिदर भएको देशमा विविध बाध्यता र सीमितताहरू हुन्छन्।”