राजन कँडेलले सन् २०११ मा ब्रिटिस कलेज स्थापना गरी नेपालमा बेलायती मोडेलको उच्च शिक्षा सुरु गर्नुभयो। हाल ब्रिटिस कलेजमा २ हजार विद्यार्थीहरूलाई कम्प्युटर साइन्स, बिजनेस म्यानेजमेन्ट, डेटा साइन्स लगायतका विषयहरूमा पढाइ गरिँदैछ। उनले नेपाललाई शिक्षा केन्द्र बनाउन सरकार र सम्बन्धित निकायसँग सहकार्य आवश्यक रहेको बताउनुभयो। ८ जेठ, काठमाडौं। २६ वर्षअघिको समय, जब देशमा अवसर सीमित थियो र राजनीतिक अवस्था अस्थिर थियो, चितवनका राजन कँडेलले आफ्नो उच्च शिक्षा र अवसरको खोजीमा बेलायत प्रस्थान गर्नुभयो। ‘पढाइ, रोजगारी, विश्व बुझ्ने र परिवारको आर्थिक स्थिति सुधार्ने उद्देश्यले म बेलायत गएको थिएँ,’ सन् १९९९ को त्यो दिन उनी सम्झन्छन्। १७ वर्षको उमेरमा नेपाल छोडेका राजनको संघर्ष बेलायतमै सुरु भयो। ‘बेलायत सजिलो थिएन। भाषा र संस्कृति बुझ्न समय लाग्यो। ऋण तिर्नु पर्थ्यो र परिवारलाई सहयोग पनि गर्नु थियो। त्यसैले प्रारम्भका दुई–तीन वर्ष पढाइभन्दा काम र भाषा सिक्नमा बित्यो,’ उनले भने।
विश्वव्यापी रूपमा कम्प्युटर साइन्सको माग बढिरहेको थियो, र त्यसलाई अध्ययन गर्न उनी बेलायत पुगे, तर चुनौती अरू थुप्रै थिए। विदेशी विद्यार्थीका लागि विश्वविद्यालय शुल्क महँगो थियो। घरबाट पैसा लिएर पढ्न सम्भव थिएन। काम गरेर पैसे बचाएर परिवारलाई पनि पठाउनु पर्थ्यो। धेरै संघर्षपछि उनले बेलायतबाट डिग्री पुरा गरे। ‘विदेशमा गुणस्तरीय शिक्षा सबैका लागि सजिलो छैन,’ उनी भन्छन्, ‘मध्यम वर्गका विद्यार्थीका लागि विदेशी पढाइ कठिन छ।’ यो अनुभूतिले उनलाई मध्यम वर्गीय विद्यार्थीहरूलाई अध्ययन गराउने कलेज खोल्ने सोच ल्यायो। त्यसपछि २००२ मा उनले आफ्ना भाइहरूसँग मिलेर लन्डनमा पहिलो कलेज स्थापना गरे। तर नेपाली विद्यार्थीहरूले अझै विदेशी विश्वविद्यालयको डिग्री लिन विदेश जानै परिरहेको थियो। यसको समाधानका लागि सन् २०११ मा थापाथलीमा ब्रिटिस कलेज स्थापना गरियो। उनी संस्थापक र सीईओ हुनुहुन्छ। ‘नेपालको उच्च शिक्षा प्रणालीमा समयमै कोर्स नपुगेको, परीक्षा र नतिजा ढिलासुस्ती हुने समस्या थियो, त्यसैले विदेशी विश्वविद्यालयसँग सहकार्य गरेर कोर्स सञ्चालन गरियो,’ उनले बताए।
यसरी ब्रिटिस मोडेलको उच्च शिक्षा नेपालमा सुरु भयो। ‘विद्यार्थीलाई आलोचनात्मक सोच विकास गराउने, स्वतन्त्र विचार र व्यवहारिक कार्य सिकाउने प्रणाली हो, त्यसैले कलेजको नाम ब्रिटिस कलेज राखिएको हो,’ राजनले बताए। कलेज स्थापना सजिलो थिएन। ‘लाइसेन्सका लागि सात महिना संघर्ष गर्नुपर्यो। नीतिगत अस्पष्टता र जटिल सरकारी प्रक्रिया चुनौती थिए। फाइल विभागहरूबाट विभागहरू हुँदै घुम्थ्यो,’ उनले सम्झिए। सात महिनासम्म लाइसेन्स नपाएपछि पल्टिनुपर्ने परिस्थिति थियो। ‘करोडौँ लगानी गरिसकेपछि लाइसेन्स नपाइ सबै बन्द गर्ने अवस्था थियो,’ उनले भन्यो। अन्ततः लाइसेन्स पाएपछि २१ विद्यार्थीबाट सुरु भएको कलेज अहिले २ हजार पुगेको छ। बेलायतको बिजनेस म्यानेजमेन्ट कार्यक्रमबाट सुरु गरिएको कलेजमा विस्तार हुँदै कम्प्युटर साइन्स, नेटवर्किङ, एकाउन्टिङ, होटल म्यानेजमेन्ट लगायतका कार्यक्रम थपिए। अहिले डेटा साइन्स, साइबर सेक्युरिटी, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सजस्ता विषयहरू पनि पढाइन्छन्, जसले विद्यार्थीहरूका रुचि बटुलेको छ। यहाँ ए-लेभलको पाठ्यक्रम पनि उपलब्ध छ।
ब्रिटिस कलेज स्कुलदेखि मास्टर्स तहसम्म सेवा दिँदै देशका काठमाडौं, ललितपुर, पोखरा, चितवन र रुपन्देहीमा विस्तार हुँदैछ। एसईई नेपाली बोर्डका शिक्षण कार्यक्रम छ भने केही प्रारम्भिक तह र ए-लेभल बेलायती मोडेलमा सञ्चालन छन्। ‘ब्याचलर र मास्टर्स कार्यक्रम पूर्ण रूपमा बेलायती विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धित छन्,’ राजनले भने, ‘बेलायती शिक्षा प्रणाली व्यावहारिक, सिर्जनशील र विद्यार्थी केन्द्रित हुन्छ।’ गुणस्तरीय शिक्षा लिन विदेश जानुपर्ने बाध्यता कम बनाउन उनी लागिपरेका छन्। ‘सबै विद्यार्थीलाई विदेश जान रोक्न सकिंदैन तर अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव नेपालमै पनि लिन सकिन्छ,’ उनले थपे। उनका अनुसार विदेशी विश्वविद्यालयसँग सम्बद्ध कलेजहरूमा करिब ३५ हजारदेखि ४० हजार विद्यार्थी नेपालमै अध्ययनरत छन्। ‘अभिभावकहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई घरैमै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको शिक्षा दिन पाएका छन्,’ राजनले बताउनुभयो।
ब्रिटिस कलेजमा ब्याचलर तहको शुल्क करिब १६ देखि २१ लाख रुपैयाँसम्म छ। चार्टर्ड एकाउन्ट (एसीसीए) अध्ययन गर्न ८ देखि ९ लाखसम्म खर्च लाग्छ। यी शुल्क पूरै कोर्सका लागि हुन्। विभिन्न छात्रवृत्ति र अध्ययनमैत्री वातावरण प्रतिभाशाली विद्यार्थीका लागि उपलब्ध छ। कमआय भएका परिवारका विद्यार्थीहरूलाई पनि पढ्ने अवसर छ। ‘जसले पढ्न चाहन्छ, सबैले पाउने मौका छ,’ उनले बताए। क्याम्पसमा अध्ययनमैत्री वातावरण, ल्याब, लाइब्रेरी सुविधा उपलब्ध छन्। शान्त वातावरणमा पढाइ हुन्छ र अतिरिक्त गतिविधि तथा खेलकुदमा पनि जोड छ। ‘विद्यार्थीलाई सिकाइसँगै अतिरिक्त गतिविधि र खेलकुदमा पनि संलग्न गराइन्छ,’ उनले बताए। शिक्षा र दक्ष जनशक्ति उत्पादनका लागि विदेशमा इन्टर्नशिप अवसर नेपालमै पढ्दै विदेशमा इन्टर्न गर्न चाहनेहरूलाई दिइन्छ। ‘विद्यार्थीलाई विदेशमा इन्टर्न गर्ने मौका पनि दिन्छौं,’ उनले भने।
नेपालबाट वार्षिक करिब एक लाख २० हजार विद्यार्थी विदेश पढ्न जान्छन् र राष्ट्र बैंकका अनुसार यिनले वार्षिक करिब एक अर्ब अमेरिकी डलर विदेशी मुद्रामा खर्च गर्दछन्। यसको अर्थ देशलाई ठूलो आर्थिक घाटा भइरहेकै छ। ‘हाम्रो क्याम्पसमा अहिले २ हजार विद्यार्थी छन्, यदि यी विद्यार्थी विदेश जान्थे भने तिनीहरूको ट्युसन, बसोबास र अन्य खर्च गरी करिब १२० मिलियन अमेरिकी डलर विदेश जान्थ्यो। ब्रिटिस कलेज जस्ता संस्था नेपालमै हुँदा त्यो रकम देशमै रहन्छ,’ राजनले बताए।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको शिक्षा नेपालमै उपलब्ध हुँदा विदेश जाने बाध्यता कम भएको उनको ठम्यता छ। ‘विदेशी मुद्रा बचत भएको छ,’ उनले भने। शिक्षासँगै रोजगारी सिर्जना पनि भइरहेको छ। ‘हाम्रो समूहअन्तर्गत करिब १ हजार जनाले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा रोजगारी पाएका छन्,’ उनले बताए। ‘कहिलेकाहीं हामीमाथि विदेश पठाउने आरोप लाग्छ, तर त्यो रकम केवल विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धित शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्रयोग हुन्छ।’ विदेशी सम्बन्धित कलेजहरूले देशको विदेशी मुद्रा बचत, दक्ष जनशक्ति उत्पादन, रोजगारी सिर्जना र कर राजस्व वृद्धिमा महत्वपूर्ण योगदान गरिरहेका छन्। ‘निजी संस्था भएकाले हामी सरकारबाट अनुदान र आर्थिक सहयोग लिँदैनौं। सरकारको कुनै खर्च नगरी निजी क्षेत्रमा ठूलो योगदान दिइरहेका छौं,’ उनले भन्यो। ‘यसप्रकारका संस्थाहरूलाई प्रोत्साहन गर्नु देशको हितमा छ।’
राजनले नेपाली युवालाई दक्ष बनाउन र नेपालमै रोजगारी सिर्जना गर्ने योजना पनि अघि सारेका छन्। उनीसँग आफ्नै आईटी कम्पनी छ जसले कामको अवसर प्रदान गर्छ। उनी नेपाललाई शिक्षा केन्द्र बनाउन चाहन्छन्। बेलायत, दुबई र क्यानडामा पनि कलेज सञ्चालन गर्दै आएका राजन नेपालको शैक्षिक हब बन्न सक्ने विश्वास राख्छन्। ‘नेपालको विकासको आधार शिक्षा र दक्ष जनशक्ति हो, त्यसैले एजुकेसन हब हुन जरुरी छ,’ उनी भन्छन्। सरकार, नीति निर्माता र सम्बन्धित निकायसँग सहकार्य आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ। उनलाई लाग्छ कि डायस्पोराप्रति सरकारको व्यवहार सुधार्न जरुरी छ। ‘एनआरएन कार्ड हुँदाहुँदै पनि भिसा झन्झट, लगानी फिर्ता लैजान समस्या, विदेशी डिग्री समकक्षता जस्ता कारणले डायस्पोरालाई निरुत्साहित पार्ने चलन छ, तर सबैभन्दा धेरै माया र योगदान गर्ने शक्ति डायस्पोरामै रहेको छ,’ राजनले बताए।
