लेखक: space4knews

विद्यार्थी आन्दोलनपछि राजीनामा दिएका भारतका केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधान नरेन्द्र मोदीको १२ वर्षे कार्यकालका चौथो शिक्षा मन्त्री थिए। शनिबार राजीनामा दिएसँगै प्रधान पनि कार्यकाल पूरा हुनुअघि नै पदबाट हटाइएका मन्त्रीहरूको सूचीमा समावेश भए। भारतको शिक्षा प्रणालीविरुद्धका सवालहरू जन्तर–मन्तरबाट उठेर एक हप्ताभित्रै देशव्यापी युवा आन्दोलनमा परिणत भए। कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी) का मागहरू सम्बोधन भएपछि आन्दोलन अन्त्य भयो। हालैको आन्दोलनले भारतको शिक्षा व्यवस्थाप्रति, परीक्षा प्रणाली र सरकारका प्राथमिकताप्रति नयाँ बहस सुरु गरेको छ।

यो प्रश्न केवल वर्तमान शिक्षामन्त्रीमा मात्र सीमित छैन, बरू मोदी सरकारको समग्र शिक्षा नीतिको दिशामाथि नै प्रश्न उठिरहेका छन्। सन् २०१४ देखि स्मृति ईरानी, प्रकाश जावडेकर, रमेश पोखरियाल ‘निशंक’ र धर्मेन्द्र प्रधान गरी चार जना शिक्षा मन्त्री भइसकेका छन्। उनीहरूको नेतृत्वमा शिक्षा मन्त्रालयले नयाँ शिक्षा नीति, संस्थागत परिवर्तन र वैचारिक बहसका विभिन्न चरण पार गरेको छ। आलोचकहरूका अनुसार यो अवधिमा शिक्षा सुधारभन्दा बढी वैचारिक परिवर्तनलाई प्राथमिकता दिइयो। तर सरकारले यसलाई लामो समयदेखि आवश्यक ठानिएका संरचनागत सुधारको प्रक्रिया भनेको छ।

पछिल्लो विवादले मोदी प्रधानमन्त्रीकालको चार शिक्षा मन्त्रीहरूको भूमिका र विरासतलाई कसरि विश्लेषण गर्ने भन्ने विषयमा बहस सुरु गरेको छ। मोदी सरकारको १२ वर्षे कार्यकालमा शिक्षा मन्त्रालय भनेको त्यस्तो प्रमुख मन्त्रालय हो जसको नेतृत्व चार फरक मन्त्रीले गरेका छन्। गृह, विदेश, अर्थ, रक्षा र स्वास्थ्य मन्त्रालयमा भने तुलनात्मक रूपमा स्थिरता कायम छ। अघिल्ला तीन जना शिक्षामन्त्रीहरू आफ्नो जिम्मेवारीबाट हटेको केही वर्षमै विभिन्न कारणले मन्त्रिपरिषदबाट पनि बाहिरिएका थिए।

भाजपा र राष्ट्रिय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) को राजनीतिमा लामो समय नजर राख्दै आएका वरिष्ठ पत्रकार विजय त्रिवेदीका अनुसार १२ वर्षमा सूचना तथा प्रसारण मन्त्रालयमा सात र संस्कृति मन्त्रालयमा पाँच मन्त्री बने। “शिक्षा, संस्कृति, सूचना तथा प्रसारणजस्ता मन्त्रालयहरूलाई ‘सफ्ट पावर’ को माध्यमको रूपमा हेरिन्छ। आरएसएसको विचारधारा अघि बढाउन यी मन्त्रालय महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्। त्यसैले विवाद र अस्थिरता बढी देखिन्छ,” त्रिवेदी भन्छन्।

बर्लिन प्राइड कार्यक्रममा ठूलो भीडभाडका बीच एक कारले ठक्कर दिँदा एक व्यक्तिको मृत्यु भएको र १६ जना घाइते भएका छन्, प्रहरीले जनाएको छ। प्रहरीले एक संदिग्धको पहिचान गरिसकेको छ, तर अहिलेसम्म कुनै पनि व्यक्तिलाई पक्राउ गरिएको छैन र जर्मनीको राजधानीमा ती व्यक्तिको खोजी तीव्र पारिएको छ। घटना शनिबार स्थानीय समयअनुसार राति १० बजे प्रतिष्ठित ब्रान्डेनबर्ग गेट नजिकै रहेको टियरगार्टन पार्कमा भएको थियो।

“सेतो कारका चालकले धेरै मानिसलाई ठक्कर दिएका थिए… धेरैजना घाइते भएका छन् र केहीको अवस्था गम्भीर छ,” प्रहरीले सामाजिक सञ्जालमा जानकारी दिएको छ। जर्मन चान्सलर फ्रिडरिख मर्ट्सले यसलाई “भयानक घटना” भनेका छन् र पूर्ण अनुसन्धानको प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। बर्लिनका मेयर खाई भेग्नरले यस घटनालाई “हाम्रो स्वतन्त्र र खुला विचारधारा भएको समाजमाथिको आक्रमण” भनेका छन्। घटना पश्चात उक्त प्राइड कार्यक्रम रद्द गरिएको छ।

बर्लिन प्रहरीले सामाजिक सञ्जालमा जारी गरेको विज्ञप्तिमा एउटा संदिग्ध पत्ता लगाइएको र खोजी जारी रहेको बताएको छ। उक्त संदिग्ध २१ वर्षीय पुरुष अब्दुल बी रहेको र प्रहरीले उसलाई चिनिरहेको छ। प्रहरीले अब्दुल बीलाई “इस्लामवादी विचारधारासँग सम्बन्धित” भनी व्याख्या गरेको छ। अहिलेसम्म त्यो व्यक्ति पक्राउ परेका छैनन् र घटनाको पछाडि कारण हालसम्म खुलाइएको छैन।

प्रहरीका अनुसार कम्तीमा एक आक्रमकले कारबाट निस्कँदै केही व्यक्तिलाई छुरा प्रहार गरेर घाइते पारेका थिए। बर्लिनस्थित डीडब्ल्यूका रिपोर्टर जारेड रिडले बीबीसीलाई दिएको जानकारीअनुसार हजारौं भीडबीच प्रहरीले मध्य बर्लिनको ठूलो क्षेत्रमा संदिग्धहरूको खोजी गर्दैछ। प्रहरीले प्रत्यक्षदर्शीहरूलाई तस्बिर वा भिडियो पठाउन अनुरोध गरेको छ।

गत बैशाखमा काठमाडौंमा सम्पन्न आइसीसी विश्वकप लिग २ का दुई चरणमा ६ खेल जितेपछि नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टोली उत्साहित थियो। अहिले नेदरल्यान्ड्स पुगेपछि टोलीको आत्मविश्वास फेरि डगमगाएको छ। नेदरल्यान्ड्समा जारी आइसीसी विश्वकप लिग २ को सातौँ चरणमा नामिभिया र नेदरल्यान्ड्ससँग लगातार २ खेलमा पराजित भएपछि नेपालको विश्वकप ग्लोबल क्वालिफायरमा सिधै प्रवेश गर्ने यात्रा कठिन भएको छ। साथै नेपालको एक दिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय (ओडीआई) मान्यता पनि संकटमा परेको छ।

नेदरल्यान्ड्स भ्रमणलाई नेपालको एक दिवसीय विश्वकप ग्लोबल क्वालिफायरमा पुग्ने अन्तिम अवसरको रुपमा हेरिएको थियो। तर टोलीले दुई खेलबाट चार अंक गुमाइसकेको छ। नेपालको अंक तालिकामा हाल २४ अंक छ र टोली पाँचौँ स्थानमा छ। माथिल्लो स्थानमा रहेका टोलीहरूको स्थितिलाई हेर्दा नेपालको माथि उठ्ने सम्भावना कम देखिएको छ। शीर्ष चार टोलीले मात्र ग्लोबल क्वालिफायरमा सिधै प्रवेश पाउनेछन्।

विश्वकप लिग २ मा नेपालले अब जम्मा ६ खेल मात्र खेल्न बाँकी छ। आठ राष्ट्र सहभागी विश्वकप लिग २ मा सबै टोलीले ३६ खेल खेल्ने प्रावधान छ। जसमा ३० खेल खेलेको नेपाल अहिले २४ अंकका साथ पाँचौँ स्थानमा छ। ३२ खेल खेलेको अमेरिका ४३ अंकका साथ पहिलो स्थानमा छ भने त्यति नै खेल खेलेको स्कटल्यान्ड ३८ अंकका साथ दोस्रो स्थानमा छ। तेस्रो स्थानमा रहेको नेदरल्यान्ड्सले २९ खेलबाट ३४ अंक जोडेको छ भने २८ खेलबाट ३१ अंक बटुलेको ओमन चौथो स्थानमा छ। नेपालसँग समान २४ अंक सहित क्यानडा छैटौँ र नामिभिया सातौँ स्थानमा छन्।

नेपाललाई अर्को मौका बाँकी छ। लिग २ मा शीर्ष ४ मा नपरेका टोलीहरूले क्वालिफायर प्ले अफ खेल्ने छन्। प्ले अफमा च्यालेन्ज लिग खेलिरहेका ४ टोली र लिग २ बाट झरेका ४ गरी जम्मा ८ टोलीबीच प्रतिस्पर्धा हुनेछ। समग्रमा, नेपालले शीर्ष ४ मा रहनको लागि जारी चरणका कम्तीमा दुई खेल जीत्नु पर्नेछ र त्यसपछि अन्तिम चरणमा राम्रो प्रदर्शन गर्नुपर्नेछ।

चिनियाँ सरकारी सञ्चार माध्यमहरूका अनुसार दुई जना चिनियाँ प्राज्ञहरूले पहिलो पटक गणिततर्फको विश्वकै सबैभन्दा ठुलो पुरस्कार जितेका छन्। चिनियाँ गणितज्ञ होङ वाङ र यु दङले अमेरिकाका जोन पार्डन र क्यानडाका जेकब जिमरमनसहित यो पुरस्कार जितेका छन्। प्रत्येकले १५,००० क्यानाडेली डलर अर्थात् करिब १०,५०० अमेरिकी डलर बराबरको पुरस्कार प्राप्त गरेका हुन्। उनीहरूले एक शताब्दीकै पुराना गणितसम्बन्धी समस्या समाधान गरेका छन्, जसले गणितज्ञहरूलाई लामो समयदेखि अचम्मित बनाएको थियो। अमेरिका र फ्रान्समा अध्यापन गर्ने ३५ वर्षीय वाङ यो सम्मान पाउने हालसम्मकी तेस्रो महिला पनि हुन्।

मानव गणनालाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई)ले चुनौती दिइरहेका बेला, गणितको नोबेल पुरस्कार मानिने फिल्ड्स मेडल गत बिहीबार अमेरिकामा प्रदान गरिएको थियो। यस उपलब्धिले चीनका सामाजिक सञ्जालहरूमा ठूलो चर्चा पाएको छ। “फिल्ड्स मेडल” तथा “पहिलो चिनियाँ गणितज्ञ जसले फिल्ड्स मेडल जिते” जस्ता ह्यासट्यागहरूले वेइबोदेखि रेडिटसम्मका विभिन्न प्लेटफर्ममा लाखौँ दृश्यहरू सिर्जना गरेका छन्। “यो सम्पूर्ण चिनियाँ जनताको गौरवको कुरा हो,” वेइबोमा एक प्रयोगकर्ताले टिप्पणी गरेका छन्।

चिनियाँ सञ्चार माध्यमहरूले ती दुई विज्ञानिज्ञहरूलाई व्यापक स्थान दिएका छन्। उनीहरूको शैक्षिक पृष्ठभूमि, व्यक्तिगत रुचि र देशका लागि उनीहरूले पुर्‍याएको योगदानका विषयमा समाचारहरू प्रकाशन गरिएका छन्। “चिनियाँ गणित समुदायका लागि यो दशकौँदेखि आकांक्षित सपनाको प्राप्ति हो,” पहिलो चिनिया फिल्ड्स पदक विजेता शिङ्ग-तङ याउले बताएका छन्। वाङले आफ्नो सहकर्मी जोश सालसँग मिलेर सन् १९१७ मा जापानी गणितज्ञ सोइची काकेयाले सोधेको प्रश्नको उत्तर दिएका थिए: पूर्ण रूपमा एक पटक एउटा पेन्सिल फन्को घुमाउँदा ओगट्ने सबैभन्दा सानो क्षेत्रफल कति हुन्छ? यो अध्ययन गत वर्ष प्रकाशित भएको थियो।

शिकागो विश्वविद्यालयका ३७ वर्षीय गणित प्रोफेसर याङलाई एक शताब्दी पुरानो उक्त समस्याको समाधानका लागि सम्मान गरिएको छ। सन् १९०० मा जर्मन गणितज्ञ डेभिड हिल्बर्टले एक प्रश्न औंल्याएका थिए, जुन पछि ‘हिल्बर्टको छैटौँ समस्या’ भनेर परिचित भयो। प्रश्न थियो: छुट्टाछुट्टै कणहरूको गति आधारमा कुनै सम्पूर्ण वस्तु वा प्रणालीको व्यवहार कसरी गणना गर्ने? याङले ग्यासहरूको व्यवहार अध्ययन गरेर उक्त समस्या समाधान गरेका हुन्। उनले भने, “मेरा नामहरू ती महान गणितज्ञहरूमध्ये राखिनु ठूलो सम्मान हो।”