९ साउन, काठमाडौं । वरिष्ठ अभिनेता नसीरुद्दीन शाहले २१ जुलाईमा सामाजिक सञ्जाल मार्फत एक भावुक र आक्रोशपूर्ण भिडियो सन्देश सार्वजनिक गरे। २० जुलाईमा कक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी)ले जन्तर-मन्तरबाट आयोजना गरेको संसद्मार्ग मार्चका क्रममा प्रहरीले विद्यार्थीमाथि गरेको निर्मम दमनप्रति शाहले शिक्षा सुधारको माग गर्दै विद्यार्थीहरूको प्रदर्शनलाई समर्थन जनाएको थियो। यसैबीच, द वायरलाई दिएको अन्तर्वार्तामा विद्यार्थी आन्दोलन र प्रहरी दमनबारे बलिउडका चर्चित कलाकारहरू किन मौन छन् भन्ने प्रश्नमा शाहले चिरपरिचित शैलीमा मौन रहेका कलाकारहरूलाई कटाक्ष गरे। “उनीहरूको विवेक जब क्षतिग्रस्त हुन्छ, तब मात्र बोल्नेछन्,” उनले भने, “एक उखान छ– मुखमा हड्डी चपाएको कुकुर भुक्न सक्दैन। मुखबाट हड्डी खसेपछि वा दाँत भाँचिएपछि मात्र भुक्न सक्छ।”
विद्यार्थीप्रति ऐक्यबद्धता जनाउँदै शाहले भिडियोमा विद्यार्थीमाथि गरिएको दमनको कडा निन्दा गरे। उनले भने, “म तपाईंहरूलाई दुई कुरा भन्न चाहन्छु। यदि एउटा अज्ञानी व्यक्ति देशको नेतृत्व गर्छ भने, उसले देशलाई पनि आफ्नै जस्तो अज्ञानी, अविवेकी, अक्षम र निर्दयी बनाउनेछ। मैले अभिनयका दुई पाठहरू नेसनल स्कूल अफ ड्रामा र फिल्म एण्ड टेलिभिजन इन्स्टिच्युट अफ इन्डियाबाट सिके पनि सबैभन्दा बढी मैले बाँच्छु ती विद्यार्थीहरूबाट, जसलाई मैले सिकाउन खोजेको थिएँ।” दमनले उनीमा क्रोध र दुःख उत्पन्न गरेको बताए।
“म उनीहरू प्रति गहिरो सहानुभूति राख्छु। मेरो मन रगतले उम्लिरहेको छ,” उनले भने, “हाम्रो युवा माथि भइरहेको अत्याचारले मलाई अमेरिकामा मुख छोपेर हिँड्ने एजेन्टहरूको सम्झना दिलाउँछ। आफ्ना छोराछोरीको बारेमा सोच। एकदिन तिमीहरू पनि आफ्ना कर्मको परिणाम भोग्नेछौ।”
विद्यार्थीहरूलाई आशा नहराउन आग्रह गर्दै शाहले पहिले देखि नै युवा प्रति आफ्नो विश्वास रहेको र अहिले त्यो अझ बलियो भएको बताए। उनीहरूले अधिकारका लागि निरन्तर संघर्ष गर्न प्रेरित गरे र राज्यद्वारा गरिएको दमनलाई कहिल्यै भुल्ने नगर्ने चेतावनी पनि दिए।
गत महिना कक्रोच जनता पार्टीले दिल्लीको जन्तर-मन्तरबाट संसद्मार्ग सम्म आन्दोलन सुरु गरेको थियो। शिक्षाविद् र वातावरण अभियन्ता सोनम वाङचुकको अनिश्चितकालीन अनशनपछि आन्दोलन तीव्र भएको थियो। २० जुलाई संसदको मनसुन अधिवेशन सुरु हुने बेला देशभरका विद्यार्थी र युवाहरू नयाँ दिल्लीमा भेला भए र जन्तर-मन्तरबाट संसद सम्म मार्च गर्ने प्रयास गरे। प्रहरीले मार्च रोक्न बल प्रयोग गरेपछि सामाजिक सञ्जालमा घटनाका दृश्यहरू व्यापक रूपमा फैलियो र सरकार तथा प्रहरीले तीव्र आलोचना सामना गर्यो। प्रदर्शनकारीहरूले केन्द्र सरकारसँग संवाद र शिक्षा प्रणालीको अनियमितताबारे जवाफदेहिता मागेका थिए। मुख्य मागहरूमा परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावट र अन्य अनियमितताका लागि केन्द्रिय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा पनि सामेल थियो।
आन्दोलन विस्तार संगै बलिउडका कलाकारहरू पनि बोल्न थाले। करिना कपूर खानले इन्स्टाग्राममार्फत विद्यार्थीको समर्थनमा सन्देश सार्वजनिक गरिन्। उनले केही दिन यसबारे सोचेर चुप बस्न नसक्ने बताइन्। “मैले केही दिन यस विषयमा सोचें, अब धेरै समय चुप लाग्न सक्दिन,” उनले लेखिन्, “यति धेरै युवाले आवाज उठाइरहेका छन्। उनीहरूको आवाजलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन।” करिनाले विद्यार्थीलाई निष्पक्ष र विश्वासयोग्य शिक्षा प्रणालीका हकदार भनेकी छन्। “यो कुनै ठूलो माग होइन। न्यूनतम अपेक्षा हो,” उनले लेखिन्, “एक पुस्ताले साझा स्वरमा बोलेको बेला सुन्नु हाम्रो कर्तव्य हो।”
वरुण धवनले विद्यार्थीहरूलाई देशको भविष्य भन्दै आन्दोलनको समर्थन गरे। “विद्यार्थीहरू हाम्रो देशको भविष्य हुन्। एउटा विद्यार्थीको सपना टुट्दा, त्यो केवल व्यक्तिगत मात्र होइन, सम्पूर्ण परिवारको पनि सपना भत्किन्छ,” उनले लेखे, “प्रणाली असफल हुँदा उनीहरूले प्रश्न सोध्न पाउने अधिकार छ। उनीहरूको आवाज सुन्नुपर्छ, संरक्षण गर्नुपर्छ र समस्याहरूको गम्भीर समाधान गर्नुपर्छ।” उनले अधिकारीहरूलाई विद्यार्थीका प्रश्नहरूको निष्पक्ष र पारदर्शी समाधान खोज्न आग्रह गरे।
‘सच्चा देशभक्ति’ सारा अली खानले विद्यार्थी आन्दोलनलाई सच्चा देशभक्तिको अभिव्यक्ति भनेकी छन्। “हाम्रा विद्यार्थीहरू हाम्रो भविष्य हुन् र उनीहरूको भविष्यसँग देशको भविष्य जोडिएको छ,” उनले लेखिन्, “उनीहरूको दृढताले मलाई भावुक बनाउँछ। विश्वास र साहसलेै सच्चा देशभक्ति बन्न सक्छ।” अनन्या पाण्डेले ‘जेन-जेड’ पुस्ताप्रति परम्परागत दृष्टिकोणमा प्रश्न उठाइन्। “जेन-जेडलाई विभिन्न ट्याग लगाइयो, सबै सकारात्मक थिएनन्,” उनले भनिन्, “तर यो पुस्ताले प्रश्न सोध्न छोड्दैन। उनीहरू न्यूनतम निष्पक्षता मात्र मागिरहेका छन्।” यो अवज्ञा होइन, आशा र विश्वास हो–परिवर्तन यहीँबाट सुरु हुन्छ।
पूर्व अभिनेत्री तथा लेखिका ट्विंकल खन्नाले दिल्ली र मुम्बईमा भएका प्रदर्शनका तस्वीरहरू साझेदारी गर्दै युवाहरूको साहसको प्रशंसा गरिन्। “हाम्रो युवाहरू असहमति जनाउने साहस राख्छन्। अश्रुग्यास र लाठीको सामना गर्ने धैर्यता छ,” उनले भन्नुभयो, “यी युवकहरू भएको देशको नागरिक भएकामा गर्व छ, तर सडकमा उत्रनु परेकोमा दुःख पनि छ।”
मार्चअघि वरिष्ठ अभिनेत्री शबाना आजमी र अभिनेता/निर्देशक प्रकाश राज जन्तरमन्तर पुगेर प्रदर्शनकारीसँग ऐक्यबद्धता जनाए। शबानाले आन्दोलनलाई शान्तिपूर्ण र संवैधानिक अधिकारको प्रयोग भने। “हामी सबै शान्तिपूर्ण प्रदर्शनका लागि आएका छौं। महात्मा गान्धीले सिकाएको शान्तिपूर्ण विरोधको सिद्धान्तमा हामी छौं। संघर्ष हिंसा फैलाउने उद्देश्य छैन,” उनले भनिन्।
प्रकाश राज, कुणाल कामरा, स्वरा भास्कर लगायत कलाकारहरूले जन्तरमन्तर प्रदर्शनमा प्रत्यक्ष भाग लिएका थिए। प्रकाश राजले संविधान लिएर अनशनस्थलमा पुगे र सरकारलाई जवाफदेही बनाउनुपर्ने बताए। गायक तथा अभिनेता दिलजीत दोसांझले प्रहरीको लाठीचार्जको निन्दा गर्दै अधिकारीहरूलाई विद्यार्थीका माग सुन्न आग्रह गरे।
दक्षिण भारतीय अभिनेता कमल हासनले पनि दमनको तीव्र आलोचना गरे। हलिउड अभिनेता जोन कुस्याकले भारतीय विद्यार्थीहरूप्रति सामाजिक सञ्जालमा ऐक्यबद्धता प्रकट गरे। मुम्बईमा भएको विद्यार्थी ऐक्यबद्धता र्यालीमा अभिनेता इमरान खान, अलाया एफ, र्यापर रफ्तार र गायक अनुव जैन सहभागी थिए।
तर सबै बलिउड कलाकारहरूले आन्दोलनको समर्थन गरेका छैनन्। गायक सोनु निगमले विद्यार्थी आन्दोलनबारे बोल्न अस्वीकार गरेपछि सामाजिक सञ्जालमा आलोचना भयो। पत्रकारहरूले प्रतिक्रिया माग्दा उनले ‘अहिलेलाई भयो, पुग्यो’ भन्दै संवाद बन्द गरे। यो भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भयो र प्रतिक्रिया मिश्रित रह्यो। कतिपयले सबै सार्वजनिक व्यक्तिले सबै विषयमा बोल्न नपर्ने भए पनि केहीले सोनुको मौनताको आलोचना गरे।
बलिउडका ‘किंग खान’ शाहरुखले विद्यार्थी आन्दोलनबारे प्रतिक्रिया दिने या नदिने विषयमा चर्चा भयो। केहीले शाहरुखको नाममा प्रचार गरिएको फेक पोस्ट पनि सामाजिक सञ्जालमा फैलाए। तर उनको आधिकारिक खातामा कुनै यस्तो पोस्ट थिएन। आमिर खान पनि मौनताका कारण आलोचनामा परेका छन्। सामाजिक मुद्दामा मुखर कलाकारका रूपमा परिचित आमिरले विगतमा धेरै सामाजिक विषय उठाएका थिए, त्यसैले यो आन्दोलनमा उनको मौनतामा प्रश्न उठेका छन्।
अक्षय कुमार, अमिताभ बच्चन र दीपिका पादुकोण जस्ता शीर्ष कलाकारहरूले सार्वजनिक रूपमा यो विषयमा प्रतिक्रिया नदिँदा सामाजिक सञ्जालमा प्रश्न उठेका छन्।
लेखक र सामाजिक अभियन्ता अरुन्धती रोय पनि जन्तरमन्तर पुगिन्। उनको लेख ‘कक्रोच डेमोक्रेसी: अनआर्म्ड एन्ड डेन्जरस’ मा उनले आन्दोलनलाई शिक्षामन्त्रीको राजीनामामा मात्र सीमित नरहेको बताइन्। उनका अनुसार यो युवा पुस्तामा राज्यप्रति सञ्चित आक्रोशको अभिव्यक्ति हो र नागरिक अधिकार, धर्म, जातीय भेदभाव, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको अवस्थासम्म फैलिएको छ।
रोयले भने कि आन्दोलनको आरम्भिक माग शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा मात्र थियो, तर २० जुलाईको ठूलो प्रदर्शनपछि यसको राजनीतिक अर्थ व्यापक भयो। विद्यार्थी र युवाले निर्भीक उपस्थिति र प्रतिरोधमार्फत वर्षौंदेखि समाजमा रहेको भयलाई चुनौती दिएको लेखेकी छन्। प्रदर्शनमा हिन्दू, मुस्लिम, इसाई, सिख, बौद्ध तथा विविध जात, वर्ग र समुदायका मानिसहरू एक अर्कालाई सहयोग गर्दै सडकमा देखिएका दृश्यलाई उनले कल्पनाको सुन्दर भारत भनेकी छन्।
तर उनले यस्ता स्वतन्त्र आन्दोलनलाई स्थायी राजनीतिक परिवर्तनमा परिवर्तित गर्नु चुनौतीपूर्ण पनि भनेकी छन्। संगठित राजनीतिक काम नभए आक्रोश समयसँगै कम हुने चेतावनी दिइन्। यस आन्दोलनलाई सिधै अघिल्ला भारतका जनआन्दोलनसँग तुलना गर्नु उचित नठानेकी छन्।
कक्रोच जनता पार्टीको आन्दोलन आफ्नो समयमा जन्मिएको विशिष्ट राजनीतिक घटना हो। उनका लागि प्रश्न शिक्षा मन्त्रीको पद वा परीक्षा अनियमितता मात्र नभई नागरिक अधिकार, लोकतान्त्रिक संस्था, धर्म, जातीय विभेद, निर्वाचन प्रणाली र राज्यसँगको सम्बन्धसम्म पुग्छ। उनी युवा आन्दोलनप्रति उत्साहित भए पनि सम्भावित राज्य प्रतिशोध विषयमा सचेत पनि छिन्।
२० जुलाई संसद्मार्गमा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई सुरक्षाकर्मीले सुरक्षित स्थानमा लगेको घटनामा चर्चा गर्दै रोयले लेखे, “प्रधानमन्त्रीले शारीरिक रूपमा भागेपछि राजनैतिक रूपमा भाग्नुपर्ने दिन नजिकै छ।” तर उनले चेतावनी दिइन्, “यो सत्ता सजिलै जाने छैन। आन्दोलनले दिएको आशालाई अर्थपूर्ण राजनीतिक परिवर्तनमा रूपान्तरण गर्ने जिम्मेवारी अब केवल उनीहरूको मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको हो।”
