लेखक: space4knews

सर्लाहीको बागमती नदीमा बेपत्ता भएका पाँच जनामध्ये दुई युवाको शव फेला परेको छ भने तीन जना सकुशल रहेको प्रहरीले जनाएको छ। मृतकहरू लालबन्दी नगरपालिका–९ का १८ वर्षीय रोहित महतो र २० वर्षीय गणेश महतो हुन्। नदी पार गर्ने क्रममा बेपत्ता भएका बरहथवाका सहमद मोमिन, मोहम्द अखतर र ब्रहमपुरीका श्याम भण्डारी सकुशल क्लियर भएका छन्।

१० जेठ, काठमाडौं। सर्लाहीको बागमती नदीमा बेपत्ता भएका पाँच मध्ये दुई जनाको शव फेला परेको खबर आएको छ भने तीन जना सकुशल भेटिएका छन्। रौतहट र सिन्धुलीको सीमा नजिक रहेको झपडी झोलुङ्गे पुलमुनिबाट शनिबार दिउँसो ४ बजेतिर पाँच जना बेपत्ता भएका थिए। इलाका प्रहरी कार्यालय कर्मैया, सर्लाहीले दुई जनाको शव फेला परेकाको सूचना दिएको छ।

मृतकहरू लालबन्दी नगरपालिका–९ बस्तीपुर बस्ने १८ वर्षीय रोहित महतो र सोही स्थानकै २० वर्षे गणेश महतो हुन्। रोहितको शव सर्लाहीको बागमती नगरपालिका–११ स्थित पुल नजिकै आइतबार फेला परेको प्रहरीले जनायो। त्यस्तै, आइतबार साढे १ बजे गणेशको शव बागमती नदीको ड्याम साइटमा भेटिएको छ। बरहथवा नगरपालिका–५ का २८ वर्षीय सहमद मोमिन, त्यहीँका २४ वर्षीय मोहम्द अखतर र ब्रहमपुरी गाउँपालिका–३ का २० वर्षीय श्याम भण्डारी भने सकुशल फेला परेका छन्। उनीहरूले कसैलाई जानकारी नदिई रौतहट र सिन्धुलीको सीमा क्षेत्रमा पर्ने बागमती नदीको झपसी झोलुङ्गे पुलसम्म पुगेका थिए र त्यहाँबाट नदी पार गर्ने क्रममा बेपत्ता भएको प्रहरीले जनाएको छ।

संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानबीच जारी युद्धविराम लम्ब्याउने समझदारीको प्रारूपका विवरणहरू सार्वजनिक हुन थालेपछि इरानले होर्मुज जलमार्गलाई ‘युद्धपूर्व स्थितिमा’ नफर्कने बताएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले सम्झौतामा लगभग सहमति भएको बताएका छन्। इरानी सञ्चार माध्यमहरूले उक्त सम्झौताले सबै तवरबाट युद्ध अन्त्य गर्ने र तेहरानले आफ्नो परमाणु कार्यक्रम अघि बढाउने छैन भन्ने प्रतिबद्धता समेटिएको जनाएका छन्। सम्झौता अनुसार स्ट्रेट अफ होर्मुज पुनः सञ्चालनमा ल्याइने छ। समाचार वेबसाइट एक्सिओसले एक अमेरिकी अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै ट्रम्प प्रशासनले इरानलाई तेल खुला रूपमा बिक्री गर्न “प्रतिबन्धमा केही छूट दिन सक्ने” उल्लेख गरेको छ। उक्त अधिकारीले इरानको परमाणु कार्यक्रमलाई नियन्त्रण गर्न थप वार्ता हुने सम्भावना रहेको जानकारी दिएका छन्।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले होर्मुज जलमार्ग पुनः सञ्चालनसहितको समझदारीलाई लगभग अन्तिम स्वरूप दिइएको बताएका छन्। उनले विस्तृत विवरण दिएका छैनन् तर भनेका छन्, “सम्झौताका अन्तिम पक्षहरू अहिले छलफलमा छन् र चाँडै सार्वजनिक गरिनेछ।” उनले यो पनि उल्लेख गर्छन् कि सम्झौताले इरानलाई परमाणु अस्त्र नबनाउन दिनेछ। इरानी विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता इस्माइल बाघेईले अमेरिका र इरानबीचका धारणा पछिल्लो हप्तामा सँगै बिन्दुमा आइरहेको तर प्रमुख विषयमा सहमति सरल नहुने बताएका छन्। उनले अमेरिकामाथि ‘विरोधाभासी’ हुनाले आलोचना गरेका छन्। इरानको अर्ध सरकारी सञ्चार माध्यम तस्नीमले सम्झौताअनुसार होर्मुज जलमार्ग ‘युद्ध पूर्व अवस्था तत्काल नफर्कने’ उल्लेख गरेको छ। युद्धअघिको स्तरमा जलमार्ग संचालन ३० दिनभित्र हुने बताए।

इरानी विदेशमन्त्री इस्क दारले ‘सकारात्मक र दिगो समाधान नजिकै रहेको’ टिप्पणी गरेका छन्। उनले राष्ट्रपति ट्रम्प र पाकिस्तान, साउदी अरेबिया, टर्की, कतार, इजिप्ट, यूएई र जोर्डनका प्रतिनिधिबीचको फोन कुराकानीलाई ‘क्षेत्रीय शान्तिको दिशामा महत्त्वपूर्ण कदम’ भनेका छन्। अमेरिकी विदेश मन्त्री मार्को रुबिओले ‘आजभित्र केही समाचार आउन सक्छ’ भन्दै थप घोषणाका लागि राष्ट्रपति तयार रहेको बताए। उनले भने, “केही महत्वपूर्ण प्रगति भएको छ, यद्यपि यो अन्तिम प्रगति होइन।” रुबिओले अमेरिकाको उद्देश्य स्पष्ट रहेको र त्यसमा इरानको जल सेना, बलिस्टिक क्षेप्यास्त्र क्षमताहरू र रक्षा उद्योगलाई नष्ट गर्ने कुरा उल्लेख गरेका छन्। “त्यो मिशन एपिक फ्युरीको उद्देश्य हो, र ती लक्ष्यहरू पूरा भइसकेका छन्।” उनले इरानलाई कहिल्यै परमाणु अस्त्र बनाउन नदिने ट्रम्पको स्पष्ट दृष्टिकोण रहेको बताए।

होर्मुज जलमार्ग विश्वको प्रमुख औद्योगिक धमनी मानिन्छ जहाँबाट विश्वको २० प्रतिशत तेल ढुवानी हुन्छ। अमेरिका र इजरायलको आक्रमणको जवाफस्वरूप इरानले उक्त जलमार्ग बन्द गरेपछि बहुसंख्यक व्यापारी पानीजहाजहरू आक्रमणमा परेका छन्। त्यसयता सयौं पानीजहाजहरू यस मार्गबाट आवतजावत गर्न सकेका छैनन् र २० हजार भन्दा बढी कर्मचारीहरू खाडी क्षेत्रमा अलपत्र परेका छन्। हरेक महिना करिब ३००० पानीजहाजहरू यो मार्ग हुँदै आवतजावत गर्थे। होर्मुज जलमार्ग बन्द हुँदा विश्वव्यापी आपूर्ति प्रणालीमा संकट उत्पन्न भएको छ र इन्धन मूल्यमा समेत वृद्धि भएको छ।

प्रतिनिधिसभामा सभामुखको अनुमतिविना बोलेको र अभद्र व्यवहार गरेको भन्दै सभामुख डोलप्रसाद अर्यालले श्रम संस्कृति पार्टीका सांसदहरूलाई सचेत गराए। प्रतिनिधिसभा नियमावली अनुसार संसद्‌मा अभद्र व्यवहार गर्ने सांसदलाई सभामुखले चेतावनी दिने, बैठकबाट निष्कासन गर्ने र निलम्बन गर्न सक्ने कानूनी व्यवस्था छ। नेपाली संसद्‌मा विगतमा पनि सांसदहरूले तोडफोड गर्ने, कपडा खोल्ने र मन्त्रीलाई झापड हान्ने जस्ता अमर्यादित कार्य गरेका इतिहास छन्। ८ जेठ, काठमाडौं। श्रम संस्कृति पार्टीले पछिल्लो समय प्रतिनिधिसभामा प्लेकार्ड देखाएर विरोध प्रदर्शन गर्दै आएको छ। पार्टीका अध्यक्ष हर्कराज राई (हर्क साम्पाङ) सहितका सात जना सांसदले संसद्मा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन)को उपस्थिति खोजेर यो बजेट अधिवेशनका अधिकांश बैठकमा विरोध गरे। १२ गते सम्मका लागि अहिले संसद्को बैठक स्थगित भएको छ। तर श्रम संस्कृतिको पार्टीको विरोध सकिएको छैन। प्रधानमन्त्रीले संसद्मा सम्बोधन गर्नुपर्ने नियम पालना हुनुपर्ने उनीहरूको माग छ।

आकस्मिक समय, शून्य समय र विशेष समयमा सांसद्ले उठाएका प्रश्नहरूको जवाफ सात दिन भित्र दिनुपर्ने कानुनी व्यवस्था छ। यसको पनि पालना भइरहेको छैन। यस सन्दर्भमा श्रम संस्कृति पार्टीका अध्यक्ष राईको प्रश्न छ, ‘सभामुखले सरकारलाई नियम पालना गर्न लगाउनु पर्दैन? प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूले नियम पालना नगरे पनि हुन्छ?’ सभामुखले प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूलाई नियम पालना गराउन नसकेको भनेर श्रम संस्कृति पार्टीका सांसदले आफैँ प्रतिनिधिसभा नियमावलीका कतिपय नियम नमानेरै प्रश्न गर्न थालेका छन्। संसद्‌मा बोल्न सभामुखसँग अनिवार्य अनुमति लिनुपर्ने व्यवस्था छ। तर, गत बुधबार हर्क साम्पाङले सभामुखसँग समय नै नलिई सरकारलाई भटाभट प्रश्न गरेको थिए। सूचना तथा सञ्चारमन्त्री विक्रम तिमिल्सनाले सभामा उठेका प्रश्नहरूको जवाफ दिएका थिए। लगत्तै साम्पाङले सभामुखसँग समय नै नलिएर सञ्चारमन्त्रीलाई सम्बोधन गर्दै ‘देशभर गुणस्तरीय इन्टरनेट सेवा कहिले पुग्छ? फोरजी सेवा पुगेको भनिएको ठाउँमा टुजी पनि चल्दैन किन?’ भनेर सोधे।

साम्पाङको यस्तो व्यवहारबाट सभामुख डोलप्रसाद अर्याल रुष्ट भए। सभामुखसँग समय नमागेरै बोल्नु मर्यादाविपरीत रहेको स्मरण गराए। सञ्चारमन्त्री तिमिल्सनापछि रोष्टममा युवा, श्रम तथा रोजगारमन्त्री रामजी यादव पुगे। उनले सभामा उठेका प्रश्नहरूको जवाफ दिए। यादवले जवाफ सके लगत्तै फेरि श्रम संस्कृति पार्टीका आरेन राई उठे। सभामुखले स्पष्टीकरणको व्यवस्था नरहेको बताए। हर्क साम्पाङ फेरि उठे। लाखौं युवा रोजगारीका लागि विदेशमा रहेको उल्लेख गर्दै यी विषयमा श्रम मन्त्रीलाई प्रश्न नसोधेर कसलाई सोध्ने भन्दै जंगिए। त्यसपछि सभामुखले साम्पाङलाई आफूले पटक–पटक रुलिङ गरेको स्मरण गराए। ‘मैले तीन पटक रुलिङ गरिसकेँ। मर्यादामा बस्नुस्’ सभामुखले भने। साम्पाङले मानेनन्। त्यसपछि सभामुखले प्रतिनिधिसभा नियमावलीको नियम २०, नियम २१, नियम ३० देखाए। र साम्पाङसहितका श्रम संस्कृति पार्टीका सांसदहरूको व्यवहारलाई अभद्र व्यवहारको संज्ञा दिएका छन्।

समाचार सारांश पोखरा महानगरपालिकाले फिर्के खोलाको खोलाघरभित्र बनेका अवैध संरचना हटाउन २०८० कात्तिक १० गते ३५ दिने सार्वजनिक सूचना जारी गरेको थियो। मेयर धनराज आचार्यले फिर्के खोलालाई स्वच्छ, हराभरा र जीवन्त सार्वजनिक करिडोरका रूपमा विकास गर्ने योजना बनाएको बताएका छन्। फिर्के खोलामा सरकारी, अर्धसरकारी र निजी संरचनाहरूले खोलाको मापदण्ड मिचेका छन् र यसले फेवातालको जैविक स्वरूपमा असर पुर्‍याएको छ। १० जेठ, पोखरा। सराङकोटको पुछार अँधेरीकुना हुँदै बग्ने फिर्के खोला पर्स्याङ फाँटका गाउँलेका लागि जीवन थियो। अँधेरी कुनाभन्दा केही तल बाँध गरेर कुलोमा पानी ल्याइ धान लगाइन्थ्यो। फिर्केको पानीले पर्स्याङ फाँटमा लहलह धान झुलेको सम्झना ८७ वर्षका हेरम्बप्रसाद अधिकारीको मनमा अझै ताजा छ। माथिल्लो भागतिर कलकल बग्ने फिर्केको पानी अञ्जुली उभाएर पिउने उनी सम्झन्छन्। तल्लो भागमा मानिसहरू पौडी खेल्थे। खोलामा दिसा-पिसाब गर्ने चलन थिएन र मानिसहरूले खोलालाई पूजा गर्थे। त्यो बेला खोलाको डिलमा कुनै घर थिएन उनले सुनाए। ‘अँधेरी खोलाबाट आएको फिर्केको पानी बाँध गरेर कुलोबाट पर्स्याङ ल्याइन्थ्यो। त्यसैले त्यसलाई ‘कुलोबाँधे’ भनिन्थ्यो। फिर्केको पानीले उब्जिएको धान पोखरामा धेरै मिठो मानिन्थ्यो,’ हेरम्बले सम्झन्छन्, ‘पानी ल्याएर दही मथ्दा धेरै घ्यू निस्कने भनिन्थ्यो।’ पोखरा–१८ अँधेरीकुना हुँदै पोखराका विभिन्न ठाउँ हुँदै फेवातालमा मिसिने फिर्के खोलाको दुर्दशा कहिले सुरु भयो त? हेरम्ब भन्छन्, ‘पहिले पोखरा बजार उपेक्षा भइसकेको थियो, तर पछि मान्छेहरू झर्न थाले, बस्ती विस्तार भयो। साथै मानिसहरूलाई खोलाको छेउमा राख्न थालियो।’ फिर्केमाथि अवैध बसोबास विस्तार शुरु भयो, जग्गाको मूल्य बढेपछि स्थानीयले आफ्नो जमीन बेच्न थाले, परिवार छुट्टिएपछि केहीले खोलाको किनारमा घर बनाउँदै आएको क्रम बहुदलपछिको शासनमा झन् बढेको छ। पोखरेली जीवनसँग जोडिएको यो खोला राजनीतिक दलहरूको वोट बैंकका रूपमा रूपान्तरित भएकोमा उनको दुखेसो छ। ‘अहिले फिर्के खोलालाई हेर्दा दया लाग्छ। मानिसहरूले खोला र प्रकृतिसँग कति अन्याय गर्नुभएको छ,’ हेरम्बले भने। पोखराकी धेरैले यस खोला पुरानो अवस्थामा देखेका/भोगेका छन्। पछिल्ला दशकहरूमा हेर्दैन फिर्के मानवीय अतिक्रमणको शिकार भयो। सरकारी उदासिनताले खोलामा जुनसुकै संरचना बन्न दिए, बजार र घरहरू खोलाघरभित्र बनाइएका छन्। कतिपयले महानगरको अनुमति लिएर पनि खोलामा घर बनाएका छन्। सरकारी कार्यालयहरूले समेत खोलाको मापदण्ड उल्लंघन गरी सामुदायिक भवन, समाज घर, प्रहरी कार्यालयदेखि विद्यालयसम्म खोलाको भित्रै घर बनाएका छन्। फिर्के खोला सराङकोट अँधेरीकुना र गुरुकुल मार्गबाट शुरु भई पोखरा–५ को मध्यशहरी क्षेत्र हुँदै फेवातालमा मिसिन्छ। लगभग ८ किलोमिटर लामो यो खोला दमनात्मक विकास र विवादको केन्द्रमा रहँदै आएको छ। राजनीतिक स्वार्थका कारण फिर्के खोलामा १६० भन्दा बढी संरचना बनेका छन्। एकमिटर मात्र मापदण्ड दिने हो भने ३०० भन्दा बढी संरचना पर्दछन् भन्ने महानगरकै अध्ययनले देखाएको छ। पोखराको तीव्र शहरीकरण र जनसंख्या चापले फिर्के खोलालाई दोहनको शिकार बनाइरहेको छ र समस्या झन् जटिल हुँदै गएको छ। डोजर घटना र राजनीतिक सहमतीको कथा २०७५ साल असार १ मा तत्कालीन मेयर मानबहादुर जीसी डोजर चलाएर फिर्के खोलाका अवैध संरचना भत्काउन पुगे। यो अभियानमा पत्रकारसहित पाँच जना घाइते भए। आधिकारिक रूपमा फुटट्र्याक बनाउने योजना भएको थियो तर त्यो अलपत्र छोडियो। २०७६ मा भएको उपनिर्वाचनमा नेकपा एमालेले फिर्के खोलाको मापदण्ड घटाउने लिखित सम्झौता गरेको थियो। यो सम्झौतामा स्वतन्त्र उम्मेदवार सुनिल कोइरालाले मापदण्ड घटाउनुपर्ने माग गरेपछि उम्मेदवारी फिर्ता गरेका थिए। महानगरका वरिष्ठ कानुन अधिकृत नारायणप्रसाद शर्माले उक्त सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए तर पछि त्यसलाई गोप्य राखेर माफी मागेका थिए। फिर्के खोलाको मापदण्ड र संरचना घटाउने सन्दर्भमा राजनीतिक सौदाबाजी चलिरहेकाले समस्या यथावत रहेकोमा सबै राजनीतिक दल सहमत छन्। मापदण्डमा विवाद र सीमा निर्धारण फिर्के खोलाको मापदण्ड निर्धारण विषयमा पोखरा उपत्यका नगर विकास समिति, महानगर र स्थानीय बासिन्दाबीच दीर्घकालीन विवाद रहेको छ। २०७२ को भूकम्पपछि संघीय सरकारले खोलाको सुरक्षा क्षेत्रवृद्धि गर्न निर्देशन दियो। त्यसैअनुसार २०७५ मा तत्कालीन मेयर जीसीको कार्यकालमा फिर्के, बुलौंदी र बगादी खोलाको किनारबाट १० मिटर मापदण्ड कायम गर्ने निर्णय भयो। तर मेयर जीसीको पालामा बनेको प्राविधिक समितिले सहजताको लागि ‘राइट अफ वे’ को रुपमा ५ मिटर कायम गरेको थियो। २०७४ चैतदेखि महानगरले फिर्के खोलाको नापजोख थाल्यो। समस्याले गर्दा १० मिटर मापदण्ड लागू गर्दा धेरै संरचना भत्किन सक्ने भएपछि २०८० मा ६ मिटर कायम गरेको थियो। महानगरद्वारा फिर्के खोलामा दायाँबायाँ ५८८ पिलर राखिएको छ, जसले ६ मिटर मापदण्ड सिमाना निर्धारण गरेको छ। सरकारी र निजी घरदेखि संस्था भवनसम्म फिर्के अतिक्रमण फिर्केको मापदण्ड उल्लंघन गरेर अवैध संरचना खडा गर्नेमा आम नागरिकसहित सरकारी निकाय र सामाजिक संस्थाहरू पनि छन्। शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने जिम्मेवारी भएको सशस्त्र प्रहरी बल तालिम केन्द्र, पोखरा इन्जिनियरिङ कलेज, लिटिल स्टेप स्कुल लगायतका सरकारी र अर्धसरकारी संस्था खोलाको भित्रै संरचना बनाएका छन्। बराल समाज घर, पुन मगर समाज घर, कुँवर समाज घर, सोपाल समाज घर, गिरी समाज घर, फिर्के तमु समाज, तथा विभिन्न आश्रम, मन्दिर र किरियापुत्री भवनहरूले खोलाघरमा पक्की भवन र कम्पाउन्ड बनाएका छन्। खोलाघर अतिक्रमण गरेर ग्यारेज, अटोपार्ट्स, लन्ड्री, ढल निकासले फेवातालको जैविक संरचनामा ठूलो असर पुर्‍याएको छ। प्लास्टिक फोहोर, विषाक्त रसायनका कारण फेवातालको क्षेत्रफल कम हुँदै गएको छ। नापी कार्यालयका अनुसार २०६० देखिको फोहोर जमेमात्रै ११ रोपनी ४ आना क्षेत्र पुरिँदा गैघाट इलाकामा चौर बन्न पुगेको छ। मेयर धनराज आचार्यको फिर्के संरक्षण योजनाः मेयर धनराज आचार्यले फिर्के खोलाको खुल्ला क्षेत्रभित्र बनेका संरचना हटाउन २०८० कात्तिक १० गते ३५ दिने सार्वजनिक सूचना जारी गरेका थिए। तर यो सूचना विरुद्ध फिर्के तमु समाजसहित १३ जना निवेदकले उच्च अदालत पोखरा पुगेर अन्तरिम आदेश पाएका थिए। पछि अदालतले संरचना हटाउन अनुमति दिएपछि मेयरले अभियान बढाउने तयारी गरेका थिए। बालेन शाह नेतृत्वको संघीय सरकारले समेत सरकारी जग्गामा बनेकी संरचना हटाउन निर्देशन दिएपछि मेयर आचार्यलाई थप बल मिल्यो। आचार्यले जेठ ६ गतेबाट फिर्के खोलामा रहेका अवैध संरचना हटाउन छलफल गरे र ९ गतेदेखि डोजर चलाउने अभियान प्रारम्भ भयो। मेयर आचार्य भन्छन् कि खोलाघर भित्रका संरचनालाई खाली गराउनेछ र त्यसपछि फिर्के करिडोर परियोजनाबारे छलफल गरिनेछ। उनले भनेका छन्, ‘पहिलो चरणमा खोलाघर खाली गराएर दोस्रो चरणमा योजनाबद्ध रुपमा विकास गरिनेछ। खोला निजी सम्पत्ति हुन सक्दैन भन्ने कुरालाई सबैले गम्भीरतापूर्वक बुझ्नुपर्छ।’ मेयर आचार्यले दक्षिण कोरियाको सियोलस्थित ‘चेओङ्गग्येचोन स्ट्रिम’ पुनर्जीवन परियोजनाबाट प्रेरणा लिएर फिर्के खोलालाई स्वच्छ, हराभरा, जीवन्त सार्वजनिक करिडोरका रूपमा विकास गर्ने योजना बनाएको बताउँछन्। यो योजना पोखराको दीर्घकालीन शहरी विकास, वातावरण संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धनसँग जोडिएको महत्वाकांक्षी परियोजना हो। उनी सामाजिक सञ्जालमा फिर्के करिडोरलाई नयाँ शहरी पहिचान दिलाउने लक्ष्यले अघि बढाइने बताएका छन्।

गत ५० वर्षयता विश्वका कतिपय क्षेत्रहरूमा मानिसहरूको खान्की बढिरहेको छ, र त्यससँगै मोटोपनाको दर पनि बढ्दो छ। औद्योगिक खानेकुरा देख्दा हाम्रो मुख रसाउँछ। तर पनि, हामी कसरी अत्यधिक खानबाट बचेर स्वस्थ रहन सक्छौं? बाहिरी खानेकुराले मानिसहरूको खान्की बढाएको ज्वलन्त उदाहरण अमेरिकामा देखिन्छ। त्यहाँ विशेष गरी सन् १९८० को दशकपछि मानिसहरूले घर बाहिर खाने अभ्यास बढाए, र परिकार बेच्ने व्यवसायहरूबीचको प्रतिस्पर्धाले पनि खान्की बढाएको छ। “यदि एउटा पास्ता पाइने ठाउँमा थोरै मात्रामा पास्ता दिइयो भने, अर्कोले त्योभन्दा बढी दिन थाल्यो। अनि मानिसहरू धेरै खाने ठाउँमा जान थाले,” न्यूयोर्क विश्वविद्यालयकी डा. लिस योङले फुड चेन कार्यक्रमसँग बताएकी छिन्। “खानेकुरा पनि निकै सस्तो भएकोले, थप खाना दिँदा अतिरिक्त शुल्क लिई दुबै पक्षलाई फाइदा पुग्छ। तपाईंलाई छुट पाएजस्तो लाग्छ र उनीहरूले पनि थप पैसा पाउँछन्,” उनी भन्छिन्। साओ पाउलो विश्वविद्यालयकी डा. मार्ले अल्भारेङ्ग भन्छिन्, यस्तो प्रचलन ब्राजिलसहित विकासशील देशहरूमा पनि फैलिएको छ। “प्याकेट र प्रशोधित खानेकुरामा यस्तो प्रायः देखिन्छ, तर चामल, गेडागुडी, पिठोजस्ता परम्परागत खानेकुरामा यस्तो छुट पाउन सकिँदैन,” उनी बताउँछिन्। डा. योङ यसलाई खानेकुराको अमेरिकीकरण भन्छिन्। “म्याकडोनल्ड, क्यान्डी बार जस्ता अमेरिकी किसिमका खानेकुराहरू अन्य देशहरूमा पनि आइपुगेका छन् र तिनको आकार पनि बढ्न थालेको छ। जब तपाईं उच्च प्रशोधित खानेकुरा खानुहुन्छ, तपाईंको खान्कीमा अतिरिक्त ५०० क्यालोरी थपिन्छ।” धेरै मात्रामा खानु खान्की बढाउँछ? एक अध्ययनले देखाएको छ कि खानेकुराको मात्रा धेरै दिइएमा मानिसहरूले धेरै नै खान्छन्। एउटा विश्लेषणले दोब्बर खानेकुरा दिँदा मानिसहरूले ३५ प्रतिशत बढी खान्छन्। “यो प्लेटमा दिइएको सबै कुरा खानेसँग सम्बन्धित छैन। तर धेरै खाना दिइएमा मानिसहरूले बढी खाने गर्छन्,” अस्ट्रेलियाको सिड्नीस्थित न्यू साउथ वेल्स विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक लेनी भार्टेनीयन बताउँछन्। तर पेट भरेको नहुनुका कारण कति खानु उपयुक्त हुँदोरहेछ भनेर पत्ता लगाउन सबैभन्दा कठीन हुन्छ। हामी अनिश्चित हुँदाको बेला खानेकुराको मात्रामा ध्यान केन्द्रित गर्ने गर्छौं। “हामी प्रायः पूर्ण भोक नलागेको बेला, तर खाली नभएको अवस्थामा हुन्छौं। यस्तो अवस्थामा हामीलाई प्राप्त हुने सङ्केतहरू बुझ्न सक्दैनौं,” प्राध्यापक भार्टेनीयन भन्छन्। सानो प्लेटको प्रयोग पनि उपाय हो? सानो प्लेटमा खानुले धेरै खानुको समस्याको समाधान हुने आशा गरिएको थियो। साना प्लेटमा कम खाना राख्दा पनि त्यो धेरै जस्तो देखिन्छ र मानिसहरूलाई धेरै खाएको जस्तो लाग्न सक्ने ठानिएको थियो। तर अनुसन्धानले यसको समर्थन गरेको छैन। “मानिसहरूको खानाको मात्रा सानो वा ठूलो प्लेटसँग सम्बन्धित छैन। उपलब्ध खाना धेरै छ कि छैन भन्ने कुराले मात्रै प्रभाव पार्दछ,” खानपान र तौल मनोविज्ञानका विज्ञ प्राध्यापक भार्टेनीयन भन्छन्। अर्थात्, खाना राखिएको भाँडो टेबुलमा छ वा हाम्रो पहुँचमा छ भने, मानिसहरूले प्लेट सानो भए पनि बारम्बार खान्छन्। तसर्थ, खाना पस्किएपछि बाँकी खाना देखिने ठाउँबाट हटाएर राख्नु आवश्यक छ। “टाढा राख्नुहोस्, ताकि यो हाम्रो पहुँचमा नहोस्,” प्राध्यापक भन्छन्। खानेकुराको मात्रा कसरी नियन्त्रण गर्ने? सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा मानिसहरूले आफ्नो भोक सुनेर आफूले के खाइरहेको छु भन्नेमा सजग हुनु हो, विज्ञहरूले बताउँछन्। “मानिसहरू आफ्नो प्लेटमा के राखिएको छ भन्नेमा खासै ध्यान दिँदैनन्। उनीहरू आफ्ना भोकलाई बुझ्दैनन् र आफूलाई कतिवेला पेट भरिएको छ भन्नेमा पनि सचेत हुँदैनन्,” न्यूयोर्क विश्वविद्यालयकी डा. लिस योङ भन्छिन्। त्यससँगै, खानाको मात्रा घटबढ गर्दा, खासगरि धेरै खाना थप्दा अझ बढी सजग हुनुपर्छ। “मेरो सुझाव भनेको ध्यान दिनु हो। मात्रा जाँच्छ, त्यसको आधार बुझ्नुभयो भने उद्योगहरूले प्रचार र विविध कार्यहरूमा के गरिरहेका छन् भन्ने बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ,” डा. मार्ले अल्भारेङ्ग बताउँछिन्। खाजा कसरी खाने? “यदि तपाईंले एउटा सिङ्गो स्याउ वा फलफूलको एक टुक्रा जस्तो प्याकेटमा नभएको खानेकुरा खाँदै हुनुहुन्छ भने त्यसको मात्राले ठूलो फरक पार्दैन किनभने त्यो सेवन स्वास्थ्यवर्धक हुन्छ,” डा. योङ भन्छिन्। तर लेबल लगाइसकेका खानेकुरा खाँदा कति उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा प्याकेटमा नै लेखिन्छ। त्यसका साथै, प्याकेट खोलेर खानाको स्वरूप र तपाईंले साँच्चिकै के खान लाग्नुभएको छ भन्ने बुझ्न पनि सकिन्छ। “मानिसहरू भन्छन्, ‘म बिहानको खानामा सानो एक बटुका सिरियल मात्रै खान्छु।’ तर यदि उनीहरूलाई एउटा भाँडोमा खन्याएर त्यसपछि प्याकेटमा सिफारिस गरिएका उचित मात्रा हेर्न लगाइयो भने उनीहरूले सिफारिसभन्दा तीन गुणा बढी खाइरहेका हुनसक्छन्,” उनी भन्छिन्। “सिफारिस गरिए अनुसार मात्र खन्याएर खानुहोस्। त्यसले तपाईंलाई राम्रो हुनेछ।”

काठमाडौं महानगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा सार्वजनिक स्थानहरूमा भित्तेचित्र बनाउन ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग सहकार्य गरेको थियो। ती भित्तेचित्रहरू सडक, फुटपाथ निर्माण र केरमेटका कारण बिग्रिएका छन् भने संरक्षणको जिम्मेवारी प्रतिष्ठान र महानगरपालिकाबीच विवादमा छ। काठमाडौं महानगरपालिकाले करोडौं खर्चेर बनाएको भित्तेचित्रहरूको संरक्षण अभावका कारण ती चित्रहरू बिग्रिँदैछन्। सहरी सौन्दर्य अभिवृद्धिका लागि महानगरपालिकाले ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग संयुक्त रूपमा आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा सार्वजनिक स्थानहरूमा भित्तेचित्र निर्माण गरेको थियो। माइतीघरदेखि बबरमहल जाने बाटोको दायाँतर्फका भित्ताहरू, प्रदर्शनी मार्ग, अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बाहिर, लैनचौरस्थित समाज कल्याण परिषद्को पर्खाल, सुन्धारा क्षेत्र, पद्य कन्या क्याम्पस, त्रिपुरेश्वर लगायतका स्थानहरूमा यी चित्रहरू बनाइएको थियो। तर अहिले ती धेरै भित्तेचित्रहरू खुइल्यरहेका छन्। सडक, ढल, फुटपाथ निर्माणका क्रममा जमेको धूलोले चित्रहरू धुलाम्या भएका छन् भने कतिपय स्थानमा पान, गुट्का खानेर भित्तामा थुक्ने कारण चित्रहरू बिग्रिएका छन्। कतिपय स्थलहरूमा भित्ताहरू उप्किएर चित्रहरू नर्मदा भएका छन् भने कतिपयमा तस्वीरहरूमा केरमेट गरिएको छ। सबैभन्दा धेरै क्षति भने सुन्धारा क्षेत्रमा बनेका भित्तेचित्रहरूमा देखिन्छ। नेपाल टेलिकमको भवन अगाडि बनाइएका धेरै भित्तेचित्रका भित्ताहरू फाटेर कुरूप देखिन थालेका छन् जसले यस क्षेत्रको सौन्दर्यमा नकारात्मक प्रभाव पारेको छ।

महानगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्रमा पर्ने विभिन्न सार्वजनिक स्थानहरूमा भित्तेचित्र बनाउन प्रतिष्ठानलाई ५० लाख रुपैयाँ प्रदान गरेको थियो। प्रतिष्ठानले चित्रहरू बनाउने व्यक्तिहरू र संस्थासँग सम्झौता गर्ने, कार्यादेश दिने, मूल्यांकन गर्ने, भुक्तानी गर्ने र जवाफदेहिता बहन गर्ने जिम्मेवारी पाएको थियो। तर अहिले बिग्रिएका भित्तेचित्रहरूको संरक्षणको जिम्मेवारी प्रतिष्ठानले आफूमा नभएको बताउँदै आएको छ। प्रतिष्ठानका सूचना अधिकारी सुरेन्द्र गौतमका अनुसार महानगरपालिकासँग २०८० फागुनमा गरेको सम्झौतामा संरक्षणसम्बन्धी कुनै उल्लेख नभएको छ। महानगरपालिकाका प्रवक्ता नवीन मानन्धरले भने संरक्षणको जिम्मेवारी पनि प्रतिष्ठानकै भएको बताएका छन् र बनाएपछि संरक्षण गर्नुपर्ने बताउँछन्। सूत्रका अनुसार प्रतिष्ठानसँग रकम अभाव भएर भित्तेचित्रहरूको संरक्षण गर्न नसकिने अवस्था छ। गौतमले महानगरपालिकासँग पुनः सहकार्य गरेर बिग्रिएका वा बिगारिएका चित्रहरूको संरक्षण गर्न सकिने बताएका छन्। हाल महानगरपालिका थप भित्तेचित्र निर्माण योजनाबाट पछि हटेको प्रवक्ता मानन्धरले जानकारी दिएका छन्।

सुन्धारा क्षेत्रमा बनेका भित्तेचित्रहरूमा प्रत्यक्ष संलग्न कलाकार डीबी भण्डारीले यति छिटो क्षति हुनु असामान्य रहेको बताएका छन्। उनले फिल्ड भिजिट गरी भित्ताहरू कमजोर भएकाले चित्रहरूमा क्षति पुगेको निष्कर्ष निकालेका छन्। उनले भने, ‘भित्ताबाट पानी चुहिने जस्तो छ’, ‘चित्रहरूको रंग उडेको छैन तर भित्ताहरू उप्किएर झरेका छन्।’ भण्डारीले यस्तो अवस्था देख्दा एउटा चित्रकारको मन दुख्ने बताए। उनले भित्ते र स्थानको राम्रो अध्ययन नगर्दा यस्तो समस्या आएको र सामान्य अवस्थामा भित्तेचित्रहरू लामो समय टिक्नसक्ने बताए। उनले भने, ‘महानगरपालिकाले पनि पैसा दिएको थियो, प्रतिष्ठानले पनि बनाइदियो। तर पानी लगाएर संरक्षण गर्ने, बिग्रेको वा भत्केको ठाउँमा मर्मत गर्ने काम भएन।’

यसैगरी पद्य कन्या क्याम्पसको भित्तामा बनाइएका चित्रहरूमा नियोजित रूपमा आक्रमण गरिएको थियो। सौगात तामाङले बनाएका जातजातिका पोर्ट्रेटहरूमा अनुहार बिगार्ने गरी केरमेट गरिएको थियो। सौगातले आफूले बनाएको आकृति त्यत्तिकै छाड्न नचाहँदा आफ्नै खर्चमा पुनः मर्मत गरेको बताए। उनले केरमेट गर्नेहरूमाथि महानगरपालिकाले कुनै कारवाही नगरेको सुनाए। त्यो चित्र महानगरपालिकाले नै बनाएको भए पनि अहिले उनी पुनः मर्मत गरेका चित्रहरू हेर्न सकिन्छ। तर, म्युरल बनाउने कतिपय कलाकारहरूले प्रतिष्ठानले गलत तरिका अपनाउँदा भित्तेचित्रहरूको अवस्था यस्तो भएको आरोप लगाएका छन्। सामान्य रङ र कमजोर भित्तामा धेरै चित्रहरू बनाइएको आरोप उनीहरूले लगाए। एक कलाकारले भने, ‘सुन्धाराको भित्ता कमजोर छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि त्यहाँ चित्र बनाइएको थियो। त्यस्तो अवस्थामा केही वर्षमै भित्ता बिग्रिन्छ। बाहिरबाट कोटिङ गरेर चित्र बनाउन सकिन्थ्यो, जुन गरिएको देखिएको छैन।’

नेपालले ब्याटिङ, बलिङ र फिल्डिङ तीनै पक्षमा सन्तुलित प्रदर्शन गर्दै लिग २ मा पुनः मजबुत स्थान हासिल गरेको छ। टिममा आएको सन्तुलनका कारण नेपालले ओडीआईमा गुमाएको लय फिर्ता गर्दै लिग २ मा पुनरागमन गरेको छ। समाचार अनुसार, आईसीसी क्रिकेट विश्वकप लिग २ मा नेपालले घरेलु मैदानमा ८ खेलमध्ये ६ जित हासिल गर्दै २४ अंकसहित पाँचौं स्थानमा पुगेको छ। कप्तान रोहित पौडेलले पहिलेका सिरिजहरूमा राम्रो प्रदर्शन गर्न नसकेको तर यसपटक उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेकाले यो नतिजा सम्भव भएको बताएका छन्। नेपालले टप अर्डर ब्याटिङ सुधार गर्दै इशान पान्डेको समावेशीकरणपछि घरेलु सिरिजमा शानदार अबस्था देखाएको छ। १० जेठ, काठमाडौं।

आईसीसी क्रिकेट विश्वकप लिग २ मा ठीक एक महिना अगाडि नेपालको स्थिति अत्यन्त चुनौतीपूर्ण थियो। २० खेलमा मात्र ५ जित बटुलेको नेपाल १२ अंकसहित ८ टोलीमध्ये सातौं स्थानमा थियो। त्यही अवस्थामा नेपालका लागि आगामी दुई घरेलु सिरिज अत्यन्त महत्वपूर्ण थिए, जुन निरन्तर गृह मैदानमै खेलेको थियो। अघिल्लो लिग २ चरणमा नेपालले अन्तिम १२ मध्ये ११ खेल जितेर चमत्कारिक प्रदर्शन गर्दै संकटमय अवस्थाबाट शीर्ष चारमा स्थान पाइ सदैव एकदिने विश्वकप छनोट खेल्ने अवसर पाएको थियो। यसपटक नेपालको शीर्ष चारमा पर्नको सम्भावना बाहिरी सिरिजको नतिजामा निर्भर रहन्छ भने घरेलु सिरिजमा नेपालले उत्कृष्ट प्रस्तुति दिएको छ।

नेपालको यो पुनरागमनमा टोलीका सबै खेलाडीले आ-आफ्नो ठाउँमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गरे। ब्याटिङ, बलिङ र फिल्डिङमा टिम सन्तुलित देखिएको छ। टिममा आएको सन्तुलनका कारण नेपालले ओडीआईमा गुमाएको लय फर्काउँदै लिग २ मा पुनः प्रवेश गरेको छ। ओमान र यूएईसँगको सिरिजबाट सुरु भएको यो पुनरागमनले लिग २ का दुई बलिया टोली अमेरिका र स्कटल्यान्ड विरुद्ध पनि राम्रो प्रदर्शन गरेको छ। अन्ततः नेपालले घरेलु सिरिजका ८ खेलमध्ये ६ खेल जित निकाल्दै १२ अंक बटुलेको छ र कुल २८ खेलबाट २४ अंकसहित पाँचौं स्थानमा उक्लिएको छ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयले ३५ दिने अन्तिम सूचना जारी गरेपछि नेपाल प्राध्यापक संघ, त्रिवि प्राध्यापक संघ र त्रिवि कर्मचारी संघबाट जग्गा फिर्ता पाएको छ। रजिस्ट्रार महानन्द चालिसेका अनुसार त्रिविले १७ वटा संघसंस्थालाई जग्गा खाली गर्न पत्र पठाएको थियो, जसमा ९ वटाले जवाफ पठाएका छन्। त्रिवि क्रिकेट मैदानको उपयोगका लागि नेपाल क्रिकेट संघसँग छोटो अवधिका लागि सहमतिको तयारी भइरहेको छ।

१० जेठ, काठमाडौं। प्राध्यापक र कर्मचारी तीन संस्थाले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जग्गा फिर्ता गरेका छन्। नेपाल प्राध्यापक संघका अध्यक्ष रमेश जोशीले त्रिविको पत्र अनुसार जग्गा फिर्ता गरिएको जानकारी दिए। त्रिवि प्राध्यापक संघका एक सदस्यले पनि जग्गा खाली गरेको पुष्टि गरेका छन्। कर्मचारी संघका अध्यक्ष छत्र कार्कीले भने, ‘त्रिविको सामान्य प्रशासनलाई जग्गा खाली गरेको पत्र पठाएका छौँ। सटर भाडामा लिएका पनि खाली गर्न भनिएको छ।’

त्रिविको सामान्य प्रशासन महाशाखाले ४ वैशाखमा अतिक्रमण गरी बसेका संघसंस्थालाई ३५ दिने सूचना जारी गरेको थियो। ३५ दिनभित्र तीन वटाले जग्गा खाली गरेको पत्र पठाएका छन्। रजिस्ट्रार चालिसेले भने, ‘केही संस्थासँग समन्वय भइरहेको छ।’ १४ वटाले भने जवाफ दिएका छैनन्। त्रिविको करिब २ हजार रोपनी जग्गामा विभिन्न संघसंस्थाले प्रयोग गर्दै आएको पाइएको छ। महालेखाको ६३औं प्रतिवेदनले पनि त्रिविको जग्गा संरक्षण गर्न सुझाव दिएको छ।