जापानमा जारी २०औं एसियन गेम्स महिला डबल्स प्रतिस्पर्धामा नेपालकी शिभाली गुरुङ र स्वस्तिका विष्टको जोडी पहिलो चरणमै बाहिरिएको छ। नागोयाको हिगासियामा पार्क टेनिस सेन्टरमा सोमबार भएको खेलमा नेपाली जोडी घरेलु टोली जापानकी मोमोको कोबोरी र आयानो शिमिजुकी जोडीसँग ६–०, ६–० ले पराजित भयो। यस हारसँगै महिला डबल्समा नेपालको चुनौती पहिलो चरणमै समाप्त भएको छ। १२ असोज, काठमाडौं।
चीनका लागि अमेरिकी राजदूत डेभिड पर्ड्युले बताएका छन् कि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले गत हप्तामा वाशिङ्टन भ्रमणमा आएका चिनियाँ राष्ट्रपति सि जिनपिङसँग अमेरिकी हतियार बिक्री गर्ने प्रस्ताव राखेका थिए। आइतबार ‘फक्स न्युज’लाई दिएको अन्तर्वार्ता क्रममा राजदूत पर्ड्युले ट्रम्प र सि जिनपिङको भेटघाटको विस्तृत विवरण दिँदै भने, ‘ट्रम्पले राष्ट्रपति सिसँगको संवादमा विश्वका धेरै देशहरूलाई अमेरिकी हतियार बेचिने कुरा उल्लेख गर्दै ‘के चीनले अमेरिकाबाट केही हतियार किन्ने इच्छा राख्छ?’ भनेर सोधेका थिए।’
तर, पर्ड्युको यस भनाइ सार्वजनिक भएपछि ह्वाइट हाउस र अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले तुरुन्तै त्यसको खण्डन गरेका छन्। ह्वाइट हाउसले चीनलाई हतियार बेच्ने कुनै योजना नभएको स्पष्ट पारेको छ भने विदेश मन्त्रालयले अमेरिकामा लागू हुने कानुनअनुसार चीनलाई हतियार बिक्रीमा कडा प्रतिबन्ध रहेको र त्यस्तो कुनै प्रस्ताव वा योजना नभएको जानकारी दिएको छ।
राजदूत पर्ड्युको यस खुलासापछि ताइवानसँग अमेरिकी सैन्य सम्बन्धबारे पुनः चर्चा तातिंदैछ। अमेरिकी कानुनअनुसार ताइवानलाई आत्मरक्षा व्यवस्था गर्ने हतियार उपलब्ध गराउन बाध्य छ। गत डिसेम्बरमा ट्रम्पले ताइवानलाई ११.१ अर्ब डलर मूल्य बराबरको हतियार बेच्न स्वीकृति दिए पनि १४ अर्ब डलरको अर्को हतियार सम्झौता भने रोकिएको छ। ट्रम्पले यसलाई ‘चीनसँगको वार्ताको मुख्य पाखण्ड’ भन्दै रोकिएको बताएका थिए।
चीनले ताइवानलाई आफ्नै भूभाग रहेको दाबी गर्दै आएको छ र सैन्य बल प्रयोग गरेर आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याउने धम्की दिइरहेको छ। यस कारण अमेरिकाले ताइवानलाई हतियार उपलब्ध गराउने विषयमा चीनले सधैं कडा विरोध जनाएको छ। अमेरिकाले चीनको सम्भावित आक्रमणको अवस्थामा ताइवानको रक्षा गर्ने नपर्ने विषयमा लामो समयदेखि ‘रणनीतिक अस्पष्टता’ नीति अपनाइरहे पनि ‘ताइवान रिलेसनस एक्ट’ अन्तर्गत ताइवानलाई पर्याप्त सैन्य उपकरण दिन बाध्य छ। ताइवानका उपविदेश मन्त्री चेन मिङ-चीले ताइवान स्ट्रेटको सुरक्षा चुनौती बृद्धि भएकोले अमेरिकाले उनीहरूको रक्षा आवश्यकतालाई बुझ्ने आशा प्रकट गरेका छन्।
अमेरिकी कानुनअनुसार चीनलाई सैन्य हतियार बिक्रीमा पूर्ण प्रतिबन्ध छ। सन् १९८९ मा तियानमेन स्क्वायरमा लोकतन्त्र समर्थक प्रदर्शनकारीरूमाथिको चीनी दमन पछि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति जोर्ज एच.डब्ल्यु. बुशले चीनलाई हतियार र सैन्य सामग्री निर्यातमा प्रतिबन्ध लगाएका थिए। पछि सन् १९९० को फेब्रुअरीमा अमेरिकी संसदले यसलाई स्थायी कानुनको रूपमा स्वीकृत गर्यो। यस अन्तर्गत ‘यूएस म्युनिसन्स लिस्ट’ मा रहेका रक्षा सामग्री, सैन्य सेवा, अपराध नियन्त्रण उपकरण र केही भूउपग्रहहरू चीनलाई निर्यात गर्न अनुमति छैन।
‘स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट’ (एसआईपीआरआई) का नवीन तथ्याङ्कअनुसार अमेरिका विश्वकै सबैभन्दा ठूलो हतियार निर्यातक देश हो। सन् २०२० देखि २०२४ सम्म विश्व हतियार निर्यातमा अमेरिकाको हिस्सा ४३ प्रतिशत रहेको छ, जुन फ्रान्स जस्तो दोस्रो ठूलो निर्यातकको चार गुणा हो। रूसी–युक्रेन युद्ध सुरु भएपछि युरोपेली नेटो देशहरूले गरेको कुल हतियार आयातमा दुई तिहाइ अमेरिकामा निर्मित हतियार थिए। यस अवधिमा दुई दशकपछि पहिलोपटक अमेरिकी हतियारको मुख्य बजार मध्यपूर्व होइन, युरोप बनेको छ।
रेखा पौडेलको समावेशी फ्नोम पेन्ह क्राउन महिला एफसीले कम्बोडियाली महिला लिगको उपाधि जितेको छ। सेप्टेम्बर २७ मा ओलम्पिक स्टेडियममा सम्पन्न फाइनल खेलमा क्राउनले विसाखा एफसीलाई ३-० को स्पष्ट अङ्कले जित्यो। रेखाले क्राउनको उपाधि यात्रामा निर्णयात्मक भूमिका निभाएकी थिइन्। उपाधि जितेको अवसरमा उनले फ्नोम पेन्ह क्राउनको महिला टोलीबाट प्रतिस्पर्धा गर्न पाउँदा गर्व महसुस गरेको बताइन। उनले सिजनभर गरेको मेहनत, सुधार र अनुभवलाई महत्वपूर्ण उपलब्धि ठानेकी छिन्।
८ टोली सहभागिता रहेको लिगमा क्राउनले लिग चरण शीर्ष स्थानमा रहँदै सेमिफाइनलमा आफ्नो स्थान सुरक्षित गर्यो। सेमिफाइनलमा प्रीति राई सम्बद्ध प्रेह खान रिच स्वे रिएङ एफसीलाई पेनाल्टी सुटआउटमा ३–२ ले हरायो। रेखा क्लबका लागि आफ्नो डेब्यू खेलमै गोल गर्ने चर्चित खेलाडी हुन्। यससँगै клубले लगातार चौथोपटक महिला लिगको उपाधि जित्न सफल भएको छ। रेखाले यसअघि यूएईमा अबुधाबी कन्ट्री क्लबबाट खेल्दै यूएई महिला लिग प्रथम डिभिजनको उपाधि पनि जितेकी थिइन्।
भारतमा ककरोच जनता पार्टी (सीजेपी)ले नयाँ आन्दोलनको घोषणा गरेको छ। सीजेपीका संस्थापक अभिजीत दीपकेले सोमबार यस विषयमा जानकारी दिएका छन्। दीपकेले एक्स प्लेटफर्ममा पोस्टर सार्वजनिक गर्दै अक्टोबर २ मा मुम्बईस्थित शिवाजी पार्कमा सीजेपीले ‘जेल भरो आन्दोलन’ गर्ने जानकारी दिएका छन्।
दीपकेले आफ्नो पोस्टमार्फत भारतका मुख्य निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको राजीनामाको माग पुनः दोहोर्याएका छन्। पार्टीले पहिले नै घोषणा गरेको थियो कि ज्ञानेश कुमारले पदबाट राजीनामा नदिँदा अक्टोबर २ देखि आन्दोलन सुरु गरिनेछ। तर, सीजेपीलाई मुम्बईमा आन्दोलन गर्न अनुमति दिइएको छैन। यस विषयमा प्रतिक्रिया दिँदै दीपकेले जनताको आवाज दबाउने प्रयासहरू अस्वीकार्य रहेको बताएका छन्।
२०औं एसियन गेम्स अन्तर्गत पुरुष क्रिकेटको क्वाटरफाइनलमा नेपालले मंगलबार बिहान पौने ६ बजे कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमा श्रीलंकासँग प्रतिस्पर्धा गर्नेछ। जापानको निशिनमा लगातार वर्षाको पूर्वानुमान भएकाले नेपाल र श्रीलंका बीचको खेल सुरु नहुन र रद्द हुन सक्ने उच्च सम्भावना छ। यदि खेल रद्द भएमा उच्च वरीयता अनुसार श्रीलंका सेमिफाइनलमा प्रवेश गर्नेछ। यसअघि सोमबारका दुई क्वाटरफाइनल पनि वर्षाका कारण रद्द भएका थिए।
१२ असोज, काठमाडौं। २०औं एसियन गेम्सअन्तर्गत पुरुष क्रिकेटको क्वाटरफाइनलमा नेपालले मंगलबार श्रीलंकासँग प्रतिस्पर्धा गर्नेछ। नेपाल र श्रीलंका बीचको खेल बिहान पौने ६ बजे कोरोगी स्पोर्ट्स पार्कमा हुने तालिका छ। तर, खेल सुरु नहुने सम्भावना धेरै छ। जापानको आइची प्रान्तको निशिनमा हुने यस खेलमा निरन्तर वर्षा हुने सम्भावना बढेको छ। वर्षाले खेललाई नै अवरुद्ध गर्ने जोखिम उच्च छ। मंगलबार निशिनमा दिनभरि वर्षा हुने पूर्वानुमान छ। खेल हुने अधिकांश समयमा ८० देखि ९० प्रतिशत वर्षाको सम्भावना देखिएको छ। पूर्वानुमान अनुसार आधा मात्र सही भए पनि वर्षा हुनेछ भन्ने स्पष्ट देखिन्छ जसले गर्दा नेपाल र श्रीलंका बीचको खेल प्रभावित हुने सम्भावना छ। यदि नेपाल-श्रीलंका खेल हुन सकेन भने उच्च वरीयताका आधारमा श्रीलंका सेमिफाइनल प्रवेश गर्नेछ।
यसअघि सोमबार नेपाल र श्रीलंका बाहेक भारत, अफगानिस्तान, पाकिस्तान र हङकङबीच निर्धारित क्वाटरफाइनलहरू पनि वर्षाका कारण रद्द भएका थिए। सो परिस्थितिमा भारत र पाकिस्तान उच्च वरीयता अनुसार सेमिफाइनल प्रवेश गर्न सफल भएका छन्।
रुस–युक्रेन युद्धमा पक्राउ परेको दुई उत्तर कोरियाली युद्धबन्दीहरूलाई दक्षिण कोरियामा हस्तान्तरण गरिएको विषय सार्वजनिक भएपछि सोल र किभबीच कूटनीतिक तनाव बढेको छ। दक्षिण कोरियाले युक्रेनले गोप्य सम्झौता उल्लङ्घन गरेको भन्दै औपचारिक स्पष्टीकरण र माफीको माग गरेको छ। युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोडिमिर जेलेन्स्कीले संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा परामर्शबिना हस्तान्तरण भएको बताएपछि युक्रेनले गोपनीयता सम्झौता नभएको दाबी गरेको छ। १२ असोज, काठमाडौं।
दक्षिण कोरिया र युक्रेनबीच गम्भीर कूटनीतिक तनाव सिर्जना भएको छ। युक्रेनले गोप्य राख्ने सम्झौता विपरीत सो खबर सार्वजनिक गरेको कुरा दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपतिको कार्यालयले जानकारी दिएको छ। युक्रेनसँग औपचारिक स्पष्टीकरण र माफीको माग गरिएको छ। दक्षिण कोरियाका सार्वजनिक सम्बन्ध हेर्ने वरिष्ठ राष्ट्रपति सचिव सोङ गि-होले आइतबार जारी गरेको वक्तव्यमा युक्रेनको एकपक्षीय कदमप्रति असन्तोष व्यक्त गरेका छन्।
सचिव सोङका अनुसार, युक्रेनले विभिन्न माध्यमबाट दक्षिण कोरियासँग यी युद्धबन्दीहरूको हस्तान्तरणबारे छलफल गरेको थियो। युक्रेन आफैंले यस विषयलाई गोप्य राख्न अनुरोध गरेको थियो। तर, जेलेन्स्कीले यसबारे कुराहरू सार्वजनिक गरिदिएपछि विवाद झनै चर्किएको हो। युक्रेनको यो कदमले दुई देशबीचको विश्वासमा गम्भीर धक्का पुगेको र द्विपक्षीय सम्बन्धमा क्षति पुग्न सक्ने दक्षिण कोरियाली अधिकारीहरूको भनाइ छ।
दोस्रो मदन भण्डारी कप अन्तर्राष्ट्रिय आमन्त्रित रनिङ शिल्ड पुरुष भलिबल प्रतियोगिता आजदेखि बुटवलमा सुरु हुँदैछ। असोज १७ गतेसम्म चल्ने प्रतियोगिताको उद्घाटन आज दिउँसो ३ बजे पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले गर्नेछिन्। प्रतियोगितामा नेपालका पाँच र विदेशी तीन गरी आठ टोली सहभागी हुनेछन्।
प्रतियोगिताअघि सोमबार बिहान बुटवल अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्रमा ट्रफी सार्वजनिक गरिएको छ। बुटवल उपमहानगरपालिकाकी उपप्रमुख सावित्रा अर्यालले ट्रफी सार्वजनिक गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय भलिबल प्रतियोगिताले बुटवललाई खेलकुद पर्यटनको गन्तव्यको रूपमा चिनाउन सहयोग पुग्ने बताइन्। मदन भण्डारी स्पोर्ट्स एकेडेमीका अध्यक्ष ध्रुव आचार्यका अनुसार प्रतियोगितामा नेपालबाट नेपाल पुलिस क्लब, एपीएफ क्लब, मणिमुकुन्द भलिबल क्लब, सभापोखरी भलिबल क्लब र गल्कोट भलिबल क्लबले प्रतिस्पर्धा गर्नेछन्।
विदेशी टोलीमा भारतका गुजरात स्टेट भलिबल एसोसिएसन, खैरा क्लब पञ्जाब तथा श्रीलंकन पुलिस टोली सहभागी छन्। प्रतियोगिताको विजेताले रनिङ शिल्डसहित ७ लाख रुपैयाँ प्राप्त गर्नेछ भने उपविजेताले ३ लाख ५० हजार, तेस्रोले १ लाख ७५ हजार र सान्त्वना टोलीले ७५ हजार रुपैयाँसहित कप, मेडल र प्रमाणपत्र पाउनेछ। यस्तै उत्कृष्ट खेलाडीलाई १५ हजार रुपैयाँ तथा उत्कृष्ट स्पाइकर, सेटर, सर्भर, ब्लकर, डिफेन्डर र प्रशिक्षकलाई जनही ८ हजार रुपैयाँ नगदसहित सम्मान गर्नेछ। प्रत्येक खेलको प्लेयर अफ द म्याचले ५ हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाउने आयोजकले जनाएको छ। ट्रफी सार्वजनिक कार्यक्रममा नेपाल भलिबल संघका उपाध्यक्ष भरत शाह, मदन भण्डारी स्पोर्ट्स एकेडेमीका उपाध्यक्ष मोहन रेग्मी, गणेश ठगुनालगायत पदाधिकारीको उपस्थिति रहेको थियो।
समाचार सारांश जापानकी ११ वर्षीय युकी कुरिहाराले आइची–नागोयामा ईस्पोर्ट्सतर्फ ‘पुयो पुयो च्याम्पियन्स’ जित्दै एसियाली खेलकुदको सबैभन्दा कम उमेरकी जापानी च्याम्पियन बनेकी छन्। स्केटबोर्डिङमा ताइवानकी १२ वर्षीय कु योङ–यानले पुरुष पार्क फाइनलमा रजत जितिन् भने जापानकी १५ वर्षीय इजुरु नागाहाराले स्वर्ण जितिन्। मानवअधिकारकर्मी कानेए दोईले बाल खेलाडीमाथि पर्ने दबाब र शारीरिक, मौखिक तथा यौन दुर्व्यवहारबारे चिन्ता व्यक्त गरेकी छन्। १२ असोज, काठमाडौं।
एसियाली खेलकुदले विगतमा पनि किशोर खेलाडीलाई च्याम्पियन बनाएको छ। तर यस संस्करणमा बाल प्रतिभाहरूले देखाएको सफलता अत्यन्तै उल्लेखनीय छ। यसको उदाहरण ११ वर्षीया युकी कुरिहाराले मात्र ११ वर्षको उमेरमै स्वर्ण पदक जित्नु हो। जापानकी प्राथमिक तहकी विद्यार्थी कुरिहाराले आफ्नो भन्दा तीन गुना उमेरका खेलाडीलाई पछि पार्दै आइची–नागोयामा ईस्पोर्ट्सतर्फ ऐतिहासिक स्वर्ण पदक जिते। उनी एसियाली खेलकुदको इतिहासमा जापानकै सबैभन्दा कम उमेरकी च्याम्पियन हुन्। सम्भवत: उनी एसियाली खेलकुदकै इतिहासमा सबैभन्दा कम उमेरकी च्याम्पियन पनि हुन्।
शनिबार ‘पुयो पुयो च्याम्पियन्स’को फाइनल जित्दा कुरिहराले कुनै प्रतिक्रिया दिइन् भनेनन्। यो खेलमा खेलाडीले एउटै रंगका गोलाकार आकृतिहरूलाई मिलाएर फुटाउँदै आफ्नो स्क्रिन खाली गर्न खोज्छन्। जुन महिनामा १२ वर्ष पूरा गर्ने कुरिहाराले आफ्नो जितपछिको प्रतिक्रिया ‘लाज लागेको’ बताइन्। आइतबार जापानका राष्ट्रिय पत्रिकाहरूमा कुरिहाराको तस्बिर प्रमुख स्थानमा प्रकाशित भयो। सन् १९५१ मा पहिलो पटक आयोजित एसियाली खेलकुदमा सबैभन्दा कम उमेरमा पदक जित्ने खेलाडीहरूको आधिकारिक सूची उपलब्ध छैन। तर पछिल्ला संस्करणहरूमा युवा दर्शकलाई आकर्षित गर्न नयाँ खेल समावेश गरिएपछि बाल खेलाडीहरूले निकै प्रभावशाली प्रदर्शन गरिरहेका छन्।
स्केटबोर्डिङमा ताइवानकी १२ वर्षीया कु योङ–यानले शुक्रबार पुरुष पार्क फाइनलमा रजत पदक जितिन्। स्वर्ण पदक जित्ने जापानकी १५ वर्षीया इजुरु नागाहारा हुन्। नागाहाराले चोटका कारण घुँडाको दुखाइ कम गर्न स्वर्ण जित्नु अघि एनेस्थेटिक इन्जेक्सन पनि लगाएकी थिइन्। स्केटबोर्डिङमै फिलिपिन्सकी माजेल पेरिस पनि सहभागी थिइन्, जो अघिल्लो एसियाली खेलकुदमा मात्र नौ वर्षकी थिइन्। सन् २०२३ को हाङझाउ एसियाली खेलकुदपछि आफूमा के परिवर्तन आएको छ भनेर सोधिएपछि १२ वर्षीया पेरिसले भनिन्, ‘पक्कै म ठुली भएकी छु।’ यसै साता भारतकी १५ वर्षीया क्रिकेटर वैभव सूर्यवंशी पनि एसियाली खेलकुदमा प्रतिस्पर्धा गर्दैछन्।
तर, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा वयस्क खेलाडीहरूसँगै बालबालिकाले प्रतिस्पर्धा गर्नु र आफ्नो देशका लागि जित्नुपर्ने दबाबका कारण कतिपय चिन्ता पनि उत्पन्न भएका छन्। ह्युमन राइट्स वाचकी जापान निर्देशक कानेए दोईले खेलकुदअघि भनिन्, ‘विजयका क्षणहरू सजिलै प्राप्त हुँदैनन्, ती वर्षौंनै अनुशासित प्रशिक्षणबाट बन्ने हुन्छन्, जुन प्रायः बाल्यकालमै सुरु हुन्छ।’
उनको अनुसार यस्तो यात्रा बालबालिकालाई खेल र प्रतिस्पर्धाको आनन्दसँगै शारीरिक, मानसिक र व्यक्तिगत विकासका अवसरहरू दिनुपर्ने हो। तर धेरै युवा खेलाडीले आफूलाई विकास गर्न सहयोग गर्ने भनिएका वातावरणमै शारीरिक, मौखिक तथा यौन दुर्व्यवहार भोगिरहेको उल्लेख गरेकी छन्। कानेए दोईका अनुसार एसियाली खेलकुदका आयोजक जापानमै विद्यालय, खेल महासंघ र उच्चस्तरीय खेलकुद कार्यक्रमअन्तर्गत प्रशिक्षण लिनुका क्रममा बालबालिकाले बारम्बार दुर्व्यवहारको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ।
सन् २०२४ मा अन्तर्राष्ट्रिय ओलम्पिक कमिटी (आईओसी) ले ओलम्पिक खेलकुदमा सहभागी युवा खेलाडीहरूका लागि सहमति दस्तावेज सार्वजनिक गरेको थियो। त्यसमा सामान्य मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यामध्ये ५० प्रतिशत १८ वर्षको उमेरअघि नै देखापर्ने उल्लेख गरिन्छ। किशोर खेलाडीहरू केही प्रकारका चोटप्रति बढी संवेदनशील हुने तथ्य पनि उल्लेख छ। चिनियाँ पौडी खेलाडी यु जिदीले गत वर्ष विश्व च्याम्पियनशिपमा १२ वर्षको उमेरमै कांस्य पदक जितेर विश्व च्याम्पियनशिप इतिहासमा सबैभन्दा कम उमेरकी पदक विजेता बनेकी थिइन्। हाल उनी किशोरी भइसकेकी छन् र सन् २०२८ को लस एन्जलस ओलम्पिकमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने सम्भावना राख्ने खेलाडीका रूपमा हेरिएकी छन्। नागोया एसियाली खेलकुदमा पनि उनी चर्चाको केन्द्रमा छिन्। उनले तीनवटा स्वर्ण पदक जितिसकेकी छन् र प्रत्येकमा कीर्तिमान समय कायम गरेकी छन्। तर पौडी प्रतियोगिता पछि पत्रकारहरूले उनलाई घेर्दा उनी आफ्नै १३ वर्षको उमेर अनुसार देखिन्थिन्। उनले भनिन्, ‘अन्तर्वार्ता दिनु दौडभन्दा धेरै गाह्रो छ।’
भदौ १० गतेको बाढीले भोटेकोशी त्रिशूली करिडरमा रहेका आयोजना हरूमा परेको क्षतिका कारण ४३१ मेगावाट बिजुली राष्ट्रिय प्रसारणबाट हराएछ। नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अनुसार शुक्रवारदेखि आइतबारसम्म लगातार परेको वर्षाले थप १,००० मेगावाट बिजुली राष्ट्रिय प्रसारणमा आउन सकेको छैन। यी दुवै बाढीका कारण कुलमा १,४०० मेगावाटभन्दा बढी बिजुली आइतबार केन्द्रीय प्रसारणबाट बाहिरिएको छ। आइतबारको बाढीले दाना-कुश्मा खण्डमा अवस्थित २२० केभी प्रसारण लाइनका दुईवटा टावरमा क्षति पुर्याएपछि कालिगण्डकी करिडरबाट उत्पादित ३७० मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय प्रसारणबाट टुटेको छ, प्राधिकरणका प्रवक्ता राजन ढकालले जानकारी दिए।
“कालिगण्डकी करिडरमा प्रसारण लाइन र टावरहरूमा क्षति पुगेको र मर्स्याङ्दी करिडरका आयोजनाहरू पनि बन्द भएको कारण अहिले करिब १,००० मेगावाट बिजुली आउटेज भएको छ,” ढकालले बताए। निजी ऊर्जा उत्पादक संस्था ईप्पानका अध्यक्ष मोहन डाँगीका अनुसार कालिगण्डकी प्रसारण लाइनमा क्षति पुगेपछि सातवटाभन्दा बढी आयोजनाहरूको उत्पादन रोक्नुपर्ने स्थिति आएको छ। “प्रसारण लाइनका टावरहरू मर्मत भएपछि उक्त क्षेत्रका अधिकांश आयोजनाहरू पुनः राष्ट्रिय प्रसारणमा जोडिन सक्ने अवस्था छ,” डाँगीले भने। प्राधिकरणले सुरक्षा जोखिमलाई ध्यानमा राखी बन्द गरिएका आयोजनाहरू बाढी कम भएपछि पुनः सञ्चालनमा ल्याउने जनाएको छ।
प्राधिकरणका अनुसार कालिगण्डकी करिडरका टावरहरूको मर्मतका लागि ८ देखि १० दिनसम्म समय लाग्ने अनुमान गरिएको छ। त्यस प्रसारण लाइन बाहेकका आयोजनाहरू भने बाढी घट्नासाथ पुनः विद्युत् उत्पादनमा फर्कन सक्नेछन्। प्रवक्ता ढकालले बताए अनुसार हालै सञ्चालनमा आएको ४० मेगावाट क्षमताको राहुघाट जलविद्युत् आयोजनामा पनि बाढीले क्षति पुर्याएको छ।
आइतबार ठूलो मात्रामा बिजुली राष्ट्रिय प्रसारणमा नआउन्जेल प्राधिकरण र निजी क्षेत्रका आयोजनाहरूको संयुक्त उत्पादन क्षमता करिब ३,९०० मेगावाट बिजुली उत्पादन गर्न सक्थ्यो। भोटेकोशी त्रिशूली बाढीअघि प्राधिकरणसँग करिब ४,३०० मेगावाट विद्युत् क्षमता सक्रिय थियो। नेपालमा दैनिक माग २,५०० मेगावाटसम्म मात्र रहेकोले प्राधिकरणले बाँकी १,२०० मेगावाट भारत र बङ्गलादेशमा निर्यात गर्दै आएको थियो।
यद्यपि, प्रवक्ता ढकालका अनुसार बाढी आए पनि भारतमा निर्यात जारी छ। त्रिशूली नदी जलाधार क्षेत्रमा ठूलो क्षति व्यहोरेका आयोजनाहरूको पुनर्निर्माणमा समय लाग्ने भए पनि हाल अस्थायी रूपमा बन्द भएका र केवल प्रसारण लाइनमा क्षतिको सामना गर्ने आयोजनाहरू दशैँअघि बिजुली उत्पादन सुरु गर्न सक्नेछ। “पहिले जस्तो दशैँ तिहार समयमा अहिले बिजुलीको माग धेरै बढ्दैन, बरु घट्ने सम्भावना छ, तसर्थ चाडपर्वमा लोडशेडिङ हुने अवस्था छैन,” ढकालले आइतबार बताए।
नेपालले मंगलबार एसियन गेम्सको पुरुष क्रिकेट क्वाटरफाइनलमा श्रीलंकासँग प्रतिस्पर्धा गर्नेछ। जित हासिल गरेमा नेपालले पहिलोपटक सेमिफाइनलमा प्रवेश गर्दै भारतसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर पाउनेछ। वर्षाका कारण खेल नभएमा उच्च वरीयता प्राप्त श्रीलंका सेमिफाइनलमा पुग्नेछ भने नेपालको यात्रा यहीँ समाप्त हुनेछ।
१२ असोज, काठमाडौं। २०औं एसियन गेम्सअन्तर्गत पुरुष क्रिकेट क्वाटरफाइनलमा नेपालले मंगलबार श्रीलंकासँग प्रतिस्पर्धा गर्न लागेको छ। विजयी भए नेपालले इतिहास रच्दै पहिलोपटक सेमिफाइनलमा प्रवेश गर्नेछ, जहाँ उसको सामना भारतसँग हुनेछ।
सोमबार वर्षाका कारण भारत र अफगानिस्तानबीचको क्वाटरफाइनल खेल स्थगित हुँदा उच्च वरीयता अनुसार भारत सोझै सेमिफाइनल पुगिसकेको छ। त्यस्तै, पाकिस्तानी पनि हङकङ विरुद्धको खेल रद्द भएपछि फाइनल चारमा पुगेको छ।
नेपालले समूह ‘ए’ को विजेता भएर क्वाटरफाइनलमा स्थान बनाएको थियो। समूह चरणमा अफगानिस्तानलाई पराजित गर्दै नेपालले जापानसँगको खेल वर्षाका कारण नभएपनि शीर्ष स्थान कायम गरेको थियो। तर मंगलबार जापानमा वर्षाको सम्भावना बढी छ। वर्षाका कारण नेपाल र श्रीलंकाबीचको खेल हुन नसकेको अवस्थामा, उच्च वरीयतामा रहेको श्रीलंका सेमिफाइनलमा पुर्याइनेछ र नेपालको यात्रा यहीं रोकिनेछ।
यसअघि, नेपालले एसियन गेम्समा क्वाटरफाइनलभन्दा अघि पुगेको थिएन। गत संस्करणमा नेपाल क्वाटरफाइनलमा भारतसँग पराजित भएको थियो।
भारतको निर्वाचन आयोगभित्र प्रमुख निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमार र दुई निर्वाचन आयुक्तबीच स्पेशल इन्टेन्सिभ रिभिजन (एसआईआर) अभियानका निर्णय प्रक्रियामा १४ पटक लिखित आपत्ति दर्ता भएको खुलासा भएको छ। आयुक्तहरू सुखबीर सिंह संधू र विवेक जोशीले फारम ६ मा गरिएको परिवर्तन, ईसीआईनेट केन्द्रीकरण, पश्चिम बंगालका पुनरावेदन र कार्यविभाजन आदेशलाई गैरकानुनी ठहर्याएका छन्। खोजी प्रतिवेदनपश्चात् विपक्षी दलहरूले प्रमुख निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको गिरफ्तारी, राजीनामा वा महाभियोग तथा केहीले पुनःनिर्वाचनको माग गरेका छन्।
अक्टोबर २०२५ देखि सुरु गरिएको विशेष कडा संशोधन (एसआईआर) अभियान अन्तर्गत देशका ३० राज्य र केन्द्रशासित प्रदेशबाट १३ करोडभन्दा बढी मतदाताको नाम मतदाता सूचीबाट हटाएपछि आयोगका प्रमुख अधिकारीहरूबीच गम्भीर मतभेद देखा परेका छन्। ‘दि इन्डियन एक्सप्रेस’की पत्रकार रितिका चौडाले गरेको विशेष खोजी प्रतिवेदनअनुसार, निर्वाचन आयोगका तीन सदस्यीय टोलीमा दुई निर्वाचन आयुक्त सुखबीर सिंह संधू र विवेक जोशीले प्रमुख निर्वाचन आयुक्त ज्ञानेश कुमारको निर्णय प्रक्रिया र कार्यशैलीमा लिखित आपत्ति दर्ता गराएका थिए।
अप्रिल १६ मा आयुक्त संधूले वरिष्ठ अधिकारीहरूलाई धेरै सञ्चार सामग्रीहरू आयोगको नाममा सार्वजनिक भए पनि आयोगको स्वीकृति नहुँने स्पष्ट बताएका थिए। उनले फेब्रुअरी २०२३ को ऐन अनुसार अब सबै पत्राचार र निर्णयमा आयोगको पूर्ण अनुमोदन आवश्यक रहेको चेतावनी पनि दिएका थिए। यस घटनाले निर्वाचन आयोगको स्वतन्त्रता र लोकतन्त्र प्रति संवेदनशीलतालाई चुनौती दिएको छ।
प्रहरीले आरएएफ हवाई अखडा तर्फ जाँदै गरेका तीनवटा “शङ्कास्पद सवारीसाधन” को विषयमा सूचना पाए लगत्तै आतंकवादको तयारी र विस्फोटक पदार्थ सम्बन्धी अपराधको आशङ्कामा पाँचजना पुरुषलाई पक्राउ गरेको छ। आइतवार बिहान करिब पौने एक बजे स्थानीय समयमा ग्लस्टरशरस्थित आरएएफ फेयरफोर्ड नजिकै ठूलो घटना भएको घोषणा गरियो र वरपरका दर्जनौँ घर खाली गराइयो। सेनाको विस्फोटक पदार्थ निष्क्रिय गर्ने टोलीले अमेरिकी वायुसेना (यूएसएएफ)ले प्रयोग गर्ने उक्त हवाई अखडा नजिकैका सवारीसाधन जाँच गरिरहेको छ। घटनाको अनुसन्धान आतंकवाद विरोधी प्रहरीले गरिरहेको छ।
नजिकैको वेलफड गाउँबाट सुरक्षित स्थानमा सारिएका बासिन्दाहरूलाई रातभरि घर फर्कन नदिने व्यवस्था गरिएको छ। यद्यपि अधिकारीहरूले घटनालाई नियन्त्रणमा रहेको विश्वास व्यक्त गरेका छन्। आकाशबाट खिचिएका तस्बिरहरूमा जङ्गल क्षेत्रमा रोकिएका सेता भ्यानहरू र मोबाइलबाट नियन्त्रण गरिने एउटा रोबोट अघि बढिरहेको देखिएको छ। तर प्रहरीले यसको प्रयोग भएको पुष्टि गरेको छैन। उक्त क्षेत्रमा ४०० मिटरको सुरक्षा घेरे कायम गरिएको छ। ठूलो आपतकालीन सेवाको प्रतिक्रिया अन्तर्गत खतरनाक क्षेत्र व्यवस्थापन गर्ने विशेष टोली परिचालन गरिएको छ।
प्रधानमन्त्री एन्डी बर्नमलाई गहिरो चासो व्यक्त गर्दै उक्त घटनाको अवस्थाबारे जानकारी दिइएको छ। यो क्षेत्रमा अमेरिकी सेनाको लामो इतिहास छ र हालसालै अमेरिकी युद्धपोतहरूले इरानमाथि रक्षा हवाई कारबाहीका लागि अस्थायी आधारको रूपमा प्रयोग गरेका थिए। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले पक्राउ परेका व्यक्तिहरूले ठूलो क्षति पुर्याउने योजना बनाइरहेका बताए र थपे: “हामीले लामो समयदेखि उनीहरूलाई निगरानी गरिरहेका थियौं र अन्ततः उनीहरूलाई पक्राउ गर्यौं।”
१२ असोज, काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मोडलहरूको छिटो विकासले प्रविधि र नीति-निर्माणबीचको अन्तर इतिहासकै सबैभन्दा फराकिलो बनाएको छ। एआईको तीव्र गतिलाई नीति निर्माणले पछ्याउन नसक्दा विश्वभर नीतिगत खाली ठाउँ देखिन थालेको छ। यसै साउन महिनाको ४ तारिख युरोपेली आयोगकी अध्यक्ष उर्सुला भोन डेर लेनले ब्रसेल्स बाहिर एक बैठक आयोजना गरी २७ राष्ट्रका प्राथमिकता र एआईका जोखिमबारे छलफल गरेकी थिइन्। तर, सेप्टेम्बर १६ मा दिइएको ‘स्टेट अफ द युनियन’ सम्बोधनमा भोन डेर लेनले भनिन्, ‘एआईले सम्भावना र जोखिम दुवै ल्याउँछ। यी जोखिमहरूलाई सम्बोधन नगरी हामी एआईको पूर्ण क्षमता प्रयोग गर्न सक्दैनौं।’
युरोपेली सङ्घ (ईयू) मात्र होइन, विश्वका सरकारहरू अहिले नियन्त्रण गर्ने वा नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने विषयमा द्विविधामा छन्। सन् २०२४ मा युरोपले विश्वकै पहिलो व्यापक ‘एआई ऐन’ पारित गर्यो, जुन नियमनको उत्कृष्ट नमूना मानिएको थियो। तर, दुई वर्षपछि यो ऐन नै चेतावनीका रूपमा परिणत भएको छ। प्राविधिक परिवर्तनको तीव्र गति, प्रशासनिक सुस्ती र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता घट्ने डरका कारण ऐनको कार्यान्वयन निकै मन्द भएको छ। फ्रान्सका राष्ट्रपति इम्यानुएल म्याक्रोनले चेतावनी दिँदै भनेका थिए, ‘यदि हामीले अमेरिकी र चिनियाँ कम्पनीहरूलाई अगाडि बढ्न दिन्छौं भने, विश्वका उत्कृष्ट नियम भए पनि नियमन गर्न बाँकी केही नहुन सक्छ।’
कानुन निर्माणका क्रममा सोचिएकोभन्दा फरक नयाँ एआई स्वरूपहरू (जस्तै, मानवीय निगरानीविना काम गर्ने ‘एआई एजेन्ट’हरू) सामना गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। गत जुलाईमा ओपनएआईका मोडलहरूले परीक्षण परिवेशभन्दा बाहिर निस्केर ‘हगिङ फेस’ नामक स्टार्टअप कम्पनीलाई ह्याक गरेका थिए। तर, यस्ता घटनाहरू ईयूको ऐनको अस्पष्ट दायराभित्र पर्दछन्। अमेरिकी कंग्रेसमा पनि एआई सुरक्षा सम्बन्धी विधेयकहरू रोकिएका छन्। एन्थ्रोपिकले आफ्नो नयाँ मोडल ‘मिथोस’ले साइबर सुरक्षा जोखिम ल्याउन सक्ने चेतावनी दिएपछि डेमोक्र्याटिक सांसद लोरी ट्राहान र रिपब्लिकन सांसद जे ओबर्नोल्टले एआई सुरक्षा परीक्षणसम्बन्धी विधेयक तयार पारेका थिए। तर, व्यापारिक दबाब र राजनीतिक झमेलाका कारण सो विधेयक हालसम्म अघि बढ्न सकेको छैन।
सांसद टेड लिउले एआई मोडलहरू नियन्त्रणबाहिर गएमा ‘किल स्विच’ प्रयोग गर्ने विधेयक प्रस्ताव गरेका थिए। उनले भने, ‘म अहिले सन् २०२३ भन्दा बढी डराएको छु।’ त्यस्तै, पूर्वराष्ट्रपति ट्रम्पले बढी नियमनले नवप्रवर्तनमा बाधा पुग्ने र चीनलाई फाइदा हुने तर्क पारेका छन्। केही महिनाअघि वाशिङ्टनमा चिनियाँ राष्ट्रपति सि जिनपिङ र ट्रम्पबीच एआईबारे छलफल भए पनि कुनै ठोस सुरक्षा सम्झौता हुन सकेन। सरकारहरू सुस्त हुँदा एन्थ्रोपिक, ओपनएआई र गुगल डिपमाइन्ड जस्ता कम्पनीहरू आआफ्नो स्व-नियमन गर्न बाध्य भएका छन्। तर, त्यही कम्पनीका प्रमुखहरू नै सरकारले एआई विकासलाई केही हदसम्म सुस्त पार्न र कडा नियमन गर्न आग्रह गरिरहेका छन्। क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका एआई अनुसन्धानकर्ता सन ओ हेगार्टीले भने, ‘यो विषयमा निर्णय लिन सक्ने परिपक्व नेतृत्व वा निकाय छ भनी भ्रम छ, तर वास्तवमा त्यहाँ कोही छैनन्। यही कुराले सबैभन्दा बढी चिन्ता थपेको छ।’
विशेषज्ञहरूका अनुसार, सरकारहरू वर्षौंदेखि सोच्नेगरी निर्णय गर्छन् भने एआईको विकास हप्तामा र महिनामा भइरहेको छ। यदि समयमै प्रभावकारी कदम नचालियो भने एआई मानिसको नियन्त्रणबाट बाहिर गई अपरिवर्तनीय क्षति पुर्याउने जोखिम अझ बढ्नेछ।
तीव्र गतिमा एचआइभी महामारीको केन्द्र बन्न पुगेको फिजीमा अघिल्लो हप्ता राष्ट्रिय सङ्कटकाल घोषणा गरियो। विश्वव्यापी प्रगतिका बाबजुद पनि एचआइभी र एड्स कतिपय क्षेत्रहरूमा ठूलो खतरा बनेको र महामारी तुरुन्तै नियन्त्रणबाहिर जान सक्ने संकेत देखिएको छ। प्रशान्त टापुहरूको समूहमा अहिले प्रत्येक ६० वयस्कमध्ये एकजना एचआइभी सङ्क्रमित रहेको तथ्य छ। पाँच वर्षअघि प्रत्येक १६७ जनामध्ये एक मानिसमा एचआइभी थियो। यूएनएड्सको विश्वव्यापी आँकडामा करिब ४ करोड १० लाख मानिसमा एचआइभी सङ्क्रमण हुनसक्ने बताइएको छ।
‘ब्लूटूथिङ’ भनी चिनिने लागु औषध प्रयोगकर्ताबीच सुई साटासाट गर्ने चिन्ताजनक अभ्यासले पछिल्लो सङ्कटलाई झनै गहिरो बनाएको छ। यस अभ्यासमा लागु औषध लिएका व्यक्तिबाट रगत निकालेर सुईको माध्यमबाट अर्को व्यक्तिलाई दिइन्छ। यसले दोस्रो व्यक्तिलाई पनि लागु औषधको असर महसुस गराउँछ। प्रयोगकर्ताहरूले यसलाई पैसा बचाउने र नशाबाट औषधि दिएर प्रभावकारिता बढाउने उपाय मान्दैछन्। यो प्रचलन अफ्रिकाका लेसोथो, जिम्बावे र दक्षिण अफ्रिकामा देखिएको छ। यसको विस्तार र फिजीको सङ्कटसँगको सम्बन्धलाई लिएर विवादहरू भइरहेका छन्। तर सामुदायिक कार्यकर्ताहरूले यसलाई वास्तविक समस्या भन्दै विश्वका सरकार र स्वास्थ्य निकायलाई गम्भीरता पूर्वक लिन आग्रह गरिरहेका छन्।
“साँच्चिकै केही गर्नुअघि हामीले कति जीवन गुमाउनु पर्ने हो?” ड्रग फ्री फिजीका कार्यकारी निर्देशक कलेसी भोलाटाबुले प्रश्न राख्छिन्। एचआइभी रगतबाट सर्ने रोग भएकाले नशालु औषधिहरूबाट सङ्क्रमित रगत सुईमार्फत आदानप्रदान गर्दा मानिसहरूलाई पनि उक्त भाइरस सर्ने जोखिम हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्ल्यूएचओ)ले यो अभ्यासले हेपाटाइटिस बी र सी लगायतका गम्भीर ब्याक्टेरियासँग सङ्क्रमणको जोखिम पनि बढाउने जनाएको छ। फिजीमा दुर्व्यासनीहरूलाई सङ्क्रमणरहित सुई र सामग्रीको पहुँच कठिन भएकाले यस्तो सुई साटासाट गर्ने चलन बढेको छ। यससँग जोडिएको मुख्य कारण गरिबी देखिएको छ।
रसुवाको स्याफ्रूबेँशीमा सडक मजदुरका रूपमा पाँच वर्षसम्म काम गर्दै आएका जाजरकोटका हिर्दबहादुर पुनले ‘ठूलो कालबाट जोगिएको’ अनुभव गरिरहेका छन्। गत भदौ १० गते विनाशकारी बाढी आउनु केही छिटो अगाडि उनी पाँच जना साथीहरूसँगै मोबाइल चार्ज गर्न आफ्नो क्याम्पतर्फ गएका थिए। उनले बीबीसीलाई भने, “क्याम्पबाहिर मात्रै पुग्नसाथ बम पड्केको जस्तो ठूलो गड्याङ्गगुडुङको आवाज आयो। केही नसोची सीधै माथि चढ्यौं। क्याम्पलाई अचानक साथे ध्वाँस भएको जस्तो भयो।” उनले जानकारी दिए कि आफू काम गर्ने क्षेत्रमा लगभग ७५ जना कामदार रहेका थिए र थपे, “हामी यदि २० पाइला मात्र माथि नजाता, बाढीले हामीलाई पनि बगाउने थियो। हामीमध्ये छ जनाबाहेक अरू सबै बाँचेनन्।”
त्यस विनाशकारी बाढीले जलस्रोत, पर्यटन, सडक सञ्जाल लगायत विभिन्न क्षेत्रमा ठूलो नोक्सानी गरेको छ। प्रभावित क्षेत्रमा आवास र रोजगारीका अवसरहरू समेत गुमेका छन्। रोजगारीका लागि एक ठूलो केन्द्र नेपाल-चीन सीमा व्यापार, पर्यटन, जलविद्युत् परियोजना र सडक निर्माणका कारण उक्त क्षेत्र प्रमुख रोजगारीका केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदै आएको थियो। नेपाल हिमालय सीमापार व्यापार सङ्घका अध्यक्ष रामहरी कार्कीले दसौँ हजार मानिसहरू उक्त नाकामा रोजगारीमा निर्भर रहेको जानकारी दिए। उनले भने, “एक कामदारसँग ८/१० जना काम गर्ने हुन्। रोजगारीका दृष्टिले हेर्दा ५/७ हजारले सो क्षेत्रमा प्रत्यक्ष काम गरिरहेका थिए।”
विपद्बाट सबैभन्दा बढी क्षति पुगेको रसुवा र नुवाकोटमा १२ जलविद्युत् परियोजना र एउटा सौर्य ऊर्जा परियोजनामा ठूलो नोक्सानी भएको अधिकारीहरूले बताएका छन्। जलविद्युत् क्षेत्रमा कार्यरत श्रमिकहरू आयोजनाका टनेल र पावर हाउसमा फसेको हुनसक्ने भन्दै अधिकारीहरू लगातार खोजी कार्यमा जुटिरहेका छन्। स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादक संस्था (इप्पान)का पूर्वअध्यक्ष गणेश कार्की भन्छन्, “त्यहाँ अति दक्ष नेपाली र विदेशी कामदारहरूले काम गरिरहेका थिए। अहिलेसम्म देख्दा त्यो जनशक्ति गुमाउनु परेको ठूलो क्षति हो। त्यसको भरपाई सम्भव छैन।”