हामी धैर्यतापूर्वक कुरा गर्न सक्दैनौं। अनुसन्धान पूरा होस् भनेर पर्खन सक्दैनौं। अदालतबाट फैसला आउनुपर्छ भन्ने चासो पनि छैन। हामी तत्काल निष्कर्ष निकाल्न चाहन्छौं। नेपालमा कुनैमा आरोप लाग्नासाथ कानुनको फैसला नआउँदै समाज र सामाजिक सञ्जालले हतारमा निर्णय लिने प्रवृत्ति बढ्दैछ। दोष प्रमाणित नभएसम्म प्रत्येक व्यक्ति निर्दोष मानिने सिद्धान्त कमजोर पर्दा आरोपितको सामाजिक प्रतिष्ठा र आत्मसम्मानमा अपरिहार्य चोट पुर्याउँछ। समाजमा हरेक दिन कुनै न कुनै चर्चित व्यक्ति, कर्मचारी, राजनीतिज्ञ, व्यवसायी वा सार्वजनिक व्यक्तिमाथि आरोप लागेका खबरहरू सार्वजनिक हुन्छन्। केही घन्टाअघि सम्म सम्मानित मानिएका व्यक्ति अचानक आलोचनाको केन्द्रमा पुग्छन्। उनका तस्वीरहरू सामाजिक सञ्जालमा फैलिन्छन्, नाम बदनाम हुन्छ, र धेरै वर्षको मेहनतले कमाएको प्रतिष्ठा एकैपटक धरापमा जान्छ।
लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा कसैमाथि प्रश्न उठ्नु, अनुसन्धान हुनु र आवश्यक पर्दा कानुनी कारबाही हुनु स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया हो। कानुनभन्दा माथि कोही हुनु हुँदैन। सार्वजनिक जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिहरू अझ बढी उत्तरदायी हुनुपर्छ। भ्रष्टाचार, अधिकार दुरुपयोग वा अन्य गैरकानुनी गतिविधिभन्दा राज्यले कडाइका साथ कारबाही गर्नुपर्छ। यो न्यायको आधारभूत आवश्यक हुन्छ। तर समस्या तब सुरु हुन्छ जब अनुसन्धान पनि पूरा हुन नपुग्दै समाजले फैसला सुनाउन थाल्छ। कुनै व्यक्ति माथि आरोप लाग्ने खबर आउनासाथ सामाजिक सञ्जालमा हजारौं प्रतिक्रिया आउँछन्। तथ्यभन्दा अनुमान बढी चल्छ। प्रमाणभन्दा भावना हावी हुन्छ। कानुनले दोषी वा निर्दोष निर्णय गर्न बाँकी छ, तर जनमतले भने नै निर्णय गरिसकेको हुन्छ।
दुर्भाग्यवश, हामी यस्तै प्रवृत्ति देखिरहेका छौं। नेपालमा न्यायिक प्रक्रिया प्रायः लामो हुने गरेको छ। अनुसन्धान, अभियोजन र अन्तिम फैसला आउन वर्षौं लाग्छ। यसबीचमा आरोपित व्यक्तिको जीवन पूरै फरक भइसकेको हुन्छ। कसैले पद गुमाउँछ, कसैले जागिर गुमाउँछ, कसैले व्यवसाय गुमाउँछ। परिवारले सामाजिक दबाब सहनुपर्छ। छोराछोरीलाई विद्यालयमा प्रश्नको सामना गर्नुपर्छ, नातागोताले दूरी बनाउन थाल्छन्, साथीहरू मौन हुन्छन्। सबैभन्दा ठूलो क्षति भनेको मानिसको आत्मसम्मानमा हुन्छ। कल्पना गर्नुस्, कुनै व्यक्ति दशकौंसम्म इमानदार जीवन बिताउँछ, आफ्नो क्षेत्रमा सम्मान कमाउँछ, समाजमा योगदान दिन्छ, परिवार र सहकर्मीहरूमाझ विश्वासको प्रतीक हुन्छ। त्यसपछि एक दिन उसमाथि आरोप लाग्छ।
समाजको स्तर केवल सडक, भवन, पुल वा आर्थिक वृद्धिले मापन हुँदैन। कत्तिको न्यायपूर्ण, संवेदनशील, धैर्यवान् र मानवीय छ भन्ने कुराले यसको वास्तविक उचाइ निर्धारण गर्छ। तिन आरोपहरू सत्य हुन् कि होइन भन्ने कसैलाई थाहा हुँदैन। अनुसन्धान सुरु हुन्छ। समाचार आउँछ। अनि समाजको दृष्टिकोण एकाएक बदलिन्छ। जिन्दगीभर सम्मान गर्ने मानिसहरूले शङ्का जनाउन थाल्छन्। कति वर्षपछि अदालतले निर्दोष साबित गरे पनि के सबै कुरा पहिलाकै अवस्थामा फर्कन्छ? के हराएको प्रतिष्ठा पूरै फर्काउन सकिन्छ? के समाजले आफ्नो निर्णय सच्याउँछ? यथार्थमा धेरै अवस्थामा उत्तर ‘हुँदैन’ हुन्छ। आरोप पहिलो पृष्ठमा छापिन्छ, तर निर्दोष भएको खबर खुकुलो कुनामा सीमित रहन्छ। आरोप भाइरल हुन्छ, सफाइ ओझेलमा रहन्छ। मानिसहरूले आरोप सम्झन्छन्, तर सत्य बिर्सन्छन्। यस्तै कारणले निर्दोष व्यक्ति कानुनी रूपमा जिते पनि सामाजिक रूपमा हारेका हुन्छन्।
इज्जत र प्रतिष्ठा कुनै वस्तु होइन जसलाई हराएपछि बजारबाट किनेर ल्याउन सकिन्छ। यो वर्षौंको मेहनत, त्याग, संघर्ष र इमानदारीबाट बनिने अमूल्य सम्पत्ति हो। घर भत्किएपछि पुनः बनाउन सकिन्छ, आर्थिक क्षति पूर्ति गर्न सकिन्छ। तर एकपटक भत्किएको विश्वास र कलंकित नाम पुनः स्थापित गर्न धेरै कठिन हुन्छ। हामीलाई सधैं सुन्ने एउटा भनाइ छ: ‘विश्वास बनाउन वर्षौं लाग्छ, तोड्न एक क्षण।’ आजको डिजिटल युगले यो सत्यतालाई अझ कठोर बनाएको छ। पहिले अफवाह सीमित समूहभित्र सीमित हुन्थ्यो। अहिले केही सेकेन्डमै लाखौं मानिससम्म पुग्छ। अपुष्ट सूचना, सम्पादित भिडियो, भ्रामक शीर्षक वा सामाजिक सञ्जाल पोस्टले कसैको जीवन नै बदल्न सक्छ।
समस्या केवल सूचना छिटो फैलिनु मात्र होइन। समस्या हो मानिसहरूले सत्यको पर्खाइ छोड्दै जानु। हामी धैर्य गुमाउँदै छौं। अनुसन्धान पूरा होस् भनेर पर्खन चाहँदैनौं। अदालतको फैसला आउन चासो छैन। हामी तुरुन्त निष्कर्ष निकाल्न चाहन्छौं, कसैलाई नायक बनाउन पनि हतार, खलनायक बनाउन पनि हतार। तर न्याय हतारो हुँदैन। न्याय तथ्य, प्रमाण र निष्पक्ष प्रक्रियामा आधारित हुन्छ। भावना वा भीडको नारामा आधारित हुँदैन। इतिहासले हामीलाई यही शिक्षा दिएको छ। संसारभर यस्ता धेरै उदाहरण छन् जहाँ समाजले दोषी ठानेका मानिसहरू पछि निर्दोष प्रमाणित भएका छन्। अनि शुरुमा निर्दोष देखिएका कतिपय पछि दोषी पनि प्रमाणित भएका छन्। त्यसैले न्याय प्रणाली आवश्यक छ।
भीडको धारणा अन्तिम सत्य भए अदालत, कानुन र संविधानको अर्थ के नै रहन्छ? यस सन्दर्भमा मिडियाको भूमिका अझ महत्वपूर्ण छ। पत्रकारिताको उद्देश्य सूचना दिनु हो, फैसला सुनाउनु होइन। सूचना तथ्यमा आधारित हुनु पर्छ, पूर्वाग्रहमा होइन। कुनैमा आरोप लागेमा त्यसलाई आरोपकै रूपमा राख्नुपर्छ, दोष सिद्ध भएर होइन। जिम्मेवार पत्रकारिता समाजलाई सचेत बनाउँछ, तर उत्तेजित बनाउँदैन। सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको ठूलो उपलब्धि हो। तर स्वतन्त्रता र जिम्मेवारी एकअर्काका पूरक हुन्। कसैको चरित्र हत्याउने अधिकार अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता होइन। अपुष्ट सूचना फैलाउने स्वतन्त्रता पनि होइन।
एक व्यक्ति आफ्नो सम्पूर्ण जीवनलाई एक आरोपका आधारमा परिभाषित गर्न न्याय होइन। हामी आफैंलाई प्रश्न गर्नुपर्छ— यदि आरोप लाग्ने व्यक्ति हामी आफैं हौँ भने? यदि त्यो हाम्रो परिवारको सदस्य हो भने? अनि अनुसन्धानपछि ऊ निर्दोष साबित भयो भने हामी समाजबाट कस्तो व्यवहारको अपेक्षा गर्थ्यौँ? सायद त्यस समयमा हामी अझ बढी संवेदनशील हुन्थ्यौँ। मानव सभ्यताको वास्तविक परीक्षा तब हुन्छ जब हामी शक्तिशालीसँग होइन, कमजोर र आरोपितसँग कस्तो व्यवहार गर्छौं। किनभने न्यायको सार केवल दोषीलाई दण्ड दिनमा मात्र होइन, निर्दोषलाई अन्यायबाट जोगाउनमा पनि छ। यद्यपि निराश हुनुपर्ने कुरा मात्र होइन। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली समाजमा जवाफदेहिता, पारदर्शिता र सुशासनप्रतिको जनचासो बढेको छ। नागरिक जागरुक भएका छन्। सार्वजनिक संस्थामा निगरानी बढेको छ। भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठ्ने वातावरण बनेको छ। यो सकारात्मक परिवर्तन हो। तर यही जागरुकतासँग संयम पनि आवश्यक छ।
हामी प्रश्न सोध्नुपर्छ, तर निर्णय बनाउन हतार गर्नु हुँदैन। जवाफदेहिता माग्नुपर्छ, पूर्वाग्रह पाल्नु हुँदैन। सत्य खोज्नुपर्छ, तर मानवताको मूल्य बिर्सनु हुँदैन। अन्ततः सत्यको यात्रा कहिले काहिँ ढिलो हुन सक्छ, तर सत्यको मूल्य कहिल्यै घट्दैन। झूटो आरोपले केही समय ध्यान पाउन सक्छ, तर सत्यले अन्ततः आफ्नो बाटो बनाउँछ। सभ्य समाज यही विश्वास राख्छ। समाजको स्तर केवल सडक, भवन वा आर्थिक वृद्धिले मापन हुँदैन। कत्तिको न्यायपूर्ण, संवेदनशील, धैर्यशील र मानवीय छ भन्ने कुराले यसको वास्तविक उचाइ निर्धारण गर्छ। हामीले मात्र अधिकार होइन, अरूको सम्मान पनि जोगाउन सिक्नुपर्छ। किनभने सम्मान कमाउन दशकौं लाग्न सक्छ तर नष्ट हुन एक क्षण नै पर्याप्त छ। त्यसैले आजको आवश्यकता छ आरोपभन्दा माथि सत्य राख्ने, आवेगभन्दा माथि विवेक राख्ने र घृणाभन्दा माथि मानवता राख्ने। यदि हामी यस्तो चेतना विकास गर्न सक्यौँ भने मात्र हामी अझ न्यायपूर्ण, सभ्य र सहिष्णु समाज निर्माण गर्न सक्नेछौं। अन्ततः कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति उसको भवन, कानून वा संस्थामा मात्र निर्भर हुँदैन। त्यो शक्ति नागरिकको चेतना, धैर्यता, नैतिकता र एकअर्काप्रतिको सम्मानमा निहित हुन्छ। जब समाजले सत्यको पर्खाइ गर्न सिक्छ, तब मात्र न्यायले आफ्नो साँच्चिकै अर्थ पाउँछ।