लेखक: space4knews

समाचार सारांश पाकिस्तानको ब्रोड पिक हिमाल आरोहणको क्रममा विश्वविख्यात पर्वतारोही निर्मल पुर्जासहित ६ जना नेपाली आरोहीको निधन भएको छ। दुर्घटनामा निर्मल पुर्जा, पुरबहादुर गुरुङ, किलीपेम्बा शेर्पा, निमा शेर्पा, नवाङथेन्दु शेर्पा र ग्यालु शेर्पाले जहान गुमाएका छन्। यी नेपाली पर्वतारोहणका हस्तीहरूले विश्वका ठूला कठिन हिमालहरूको सफल आरोहण गरी नेपालको नाम उच्च उठाएका थिए। १९ साउन, काठमाडौं।

पाकिस्तानस्थित ८ हजार ४७ मिटर उचाइमा रहेको ब्रोड पिक आरोहणको क्रममा नेपालले पुर्वस्मरणीय पर्वतारोहण क्षेत्रका स्घान्दीन हस्तीहरू गुमायो। निर्मल पुर्जा (निम्स दाइ) सहित पुरबहादुर गुरुङ (युक्ता), किलीपेम्बा शेर्पा (किलु), निमा शेर्पा, नवाङथेन्दु शेर्पा र ग्यालु शेर्पा नेपालले यस दुर्घटनामा गुमायो। यी सबैले नेपाली पर्वतारोहण क्षेत्रमा ठूलो योगदान पुर्‍याएका थिए।

१० पटक सगरमाथा चुमेका पुरबहादुर गुरुङ (युक्ता) उत्तरी गोरखाको धार्चे गाउँपालिका–४ लाप्राकमा जन्मिएका युक्ताको बाल्यकाल हिमालको काखमा बित्यो। सन् १९८९ मा जन्मेका उनी ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुने सपना देख्थे। सशस्त्र द्वन्द्वका कारण त्यो सपना अधुरो छोडेर बाल्यकालमै मनाङको होटलमा काम थाले। युक्ता क्रमश: सहयोगी गाइड, ट्रेक गाइड हुँदै प्लानिङ गाइड बने। गत डिसेम्बरमा मात्र उनले अन्तर्राष्ट्रिय माउन्टेन गाइड प्रमाणपत्र पनि प्राप्त गरेका थिए।

किलीपेम्बा शेर्पा (किलु) दोलखा गौरीशंकर गाउँपालिका–९ बेदिङका स्थानीय हुन्। उनले सगरमाथाको चुचुरोमा १५ पटक पाइला राखेर अर्को कीर्तिमान राखेका छन्। निमा शेर्पा पर्वतारोहण क्षेत्रमा मिहिनेती आरोहीको रूपमा चिनिन्छन्। नवाङथेन्दु शेर्पा ब्रोड पिकले प्रतिभाशाली युवा आरोही नवाङथेन्दुको उज्ज्वल यात्रा पनि अन्त्य गर्‍यो। ग्यालु शेर्पा ओखलढुंगा पात्नेमा जन्मिएका छन् र १९ भन्दा धेरै हिमाल आरोहणको अनुभव राख्छन्। निर्मल पुर्जा (निम्स दाइ) भने बेलायती सैनिक थिए र उनले ६ महिनामा विश्वका १४ वटा ८ हजार मिटरमाथिका हिमाल चुमेर कीर्तिमान बनाएका थिए।

समाचार सङ्कलन र सम्पादकीय समीक्षा गरिएको छ। विश्व बैंकको एक प्रतिवेदनअनुसार, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)को सही प्रयोगले नेपालजस्ता विकासशील देशहरूले १०० वर्षको विकास लक्ष्यलाई मात्र एक दशकभित्र प्राप्त गर्न सक्छन्। विकासोन्मुख देशहरूमा एआईले कामदारहरूको रोजगारी प्रतिस्थापन गर्नेभन्दा उनको कार्यक्षमता वृद्धि र सुदृढीकरण गर्ने सम्भावना बढी देखिन्छ। विश्व बैंकका प्रमुख अर्थशास्त्री इन्दरमित गिलले भनेका छन् कि एआईको लाभ लिन ठूला मोडल वा महँगा डाटा सेन्टरको आवश्यकता छैन। १९ साउन, काठमाडौं।

विश्व बैंकको “विश्व विकास प्रतिवेदन २०२६”ले विकासोन्मुख देशहरूको लागि एआईलाई जीवनरेखा बन्न सक्ने जनाएको छ। सामान्यतया एक सय वर्ष लाग्ने विकास लक्ष्य एआईको सही प्रयोगबाट मात्र एक दशकमा पूरा गर्न सकिने प्रतिवेदनले जनाएको छ। प्रतिवेदनमा भनिएको छ कि सरकारले बिजुली, इन्टरनेट पहुँच, सीप विकास र संस्थागत कमीहरू तत्काल सुधार्न सकेमा एआईले विकासको गति निकै तीव्र बनाउन सक्छ।

मंगलबार सार्वजनिक गरिएको प्रतिवेदनले एआईले रोजगारीमा पार्ने प्रभाव सम्बन्धमा केही रोचक तथ्यहरू प्रस्तुत गरेको छ। विकसित देशहरूमा ‘जेनेरेटिभ एआई’का कारण १४.२ प्रतिशत रोजगारी जोखिममा रहेको देखिएको छ भने न्यून तथा मध्यम आय भएका विकासोन्मुख देशहरूमा त्यो जोखिम मात्र ४.५ प्रतिशत छ। यसको सट्टा एआईले धेरैजसो कामदारहरूको क्षमता बढाउने अवसर प्रदान गर्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

विकासशील देशहरूमा १६.२ प्रतिशत रोजगारीमा एआईले उत्पादकत्व उल्लेख्य रूपमा वृद्धि गर्न सक्ने देखिएको छ, जब कि विकसित देशहरूमा यो अनुपात १८.७ प्रतिशत मात्रै छ। ‘विकासोन्मुख देशहरूमा एआईले कामदारहरूलाई प्रतिस्थापन गर्नुभन्दा उनीहरूको कार्यक्षमता विस्तार र सुदृढीकरण गर्ने सम्भावना बढी छ,’ प्रतिवेदनमा भनिएको छ।

विश्व बैंक समूहका वरिष्ठ उपाध्यक्ष तथा प्रमुख अर्थशास्त्री इन्दरमित गिलले भने, “एआईको लाभ लिन ठूला मोडल र महँगा डाटा सेन्टर आवश्यक छैन। स्थानीय सानाठूला, कम लागतमा उपलब्ध एआई उपकरणहरूलाई स्थानीय तथ्य–परिस्थितिअनुसार प्रयोग गरेर स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, न्याय प्रणाली र कृषि क्षेत्रमा धेरै सुधार गर्न सकिन्छ।” उनले थपे कि एआईको विकास बिजुली र इन्टरनेटभन्दा पनि धेरै तीव्र गतिमा भइरहेको छ, त्यसैले देशहरूले यसलाई अपनाउन चाँडो कदम चाल्नुपर्छ।

प्रतिवेदनले विकासोन्मुख देशहरूका लागि एआई प्रयोगमा तीन चरणीय स्पष्ट मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ: पहिलो भनेको यहाँ उपलब्ध एआई उपकरणहरूको सदुपयोग गर्ने, दोस्रो चरणमा स्थानीय भाषा र आवश्यकताअनुसार ती उपकरणहरू परिमार्जन गर्ने, र अन्ततः तेस्रो चरणमा क्रमिक रूपमा एआई विकासमा अघि बढ्ने।

विश्व विकास प्रतिवेदन २०२६ का निर्देशक गौरव नाय्यरले भन्नुभएको छ कि एआईले अबको जीवनकालमा पुराना पुस्तादेखि समाधन नभएका चुनौतीहरू नजिक ल्याएर समाधान गर्ने अवसर दिएको छ। एआईबाट राम्रो प्रतिफल प्राप्त गर्न पूर्वाधारमा ठूलो लगानी आवश्यक रहेको प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।

प्रतिवेदनमा उल्लेख छ कि सब-सहारन अफ्रिकाका लगभग एक तिहाइ ग्रामीण विद्यालयहरूमा अझै बिजुलीको पहुँच छैन र दुई तिहाइमा भरपर्दो इन्टरनेट सेवा छैन। यस्ता आधारभूत अभावहरू समाधान नगरेमा नेपालजस्ता देशहरूबीच असमानता झनै बढ्ने सम्भावना छ।

त्यस्तै, एआईको बढ्दो प्रयोगसँगै डाटा गोपनीयता र निर्णय प्रक्रियामा पक्षपात हुन सक्ने विषयमा पनि विश्व बैंकले जोगाउनु पर्ने चेतावनी दिएको छ। यदि सरकारी निर्णयहरूमा एआईका कारण विभेद सिर्जना भयो भने वा सार्वजनिक विश्वासमा कमी आयो भने त्यसको क्षतिपूर्ति प्रबन्ध गर्न कठिन हुने उल्लेख प्रतिवेदनमा छ।

नेपाल शिक्षक महासंघले विगतका सहमतिहरू कार्यान्वयन नभएको र शिक्षा नियमावलीका प्रावधानप्रति असहमति जनाउँदै भदौदेखि आन्दोलनमा जाने निर्णय गरेको छ। महासंघका अध्यक्ष लक्ष्मीकिशोर सुवेदीले मागहरू सम्बोधन नभए विगतभन्दा ठूलो सहभागितासहित सडक आन्दोलन गर्ने चेतावनी दिएका छन्। शिक्षकको बढुवा, सेवा सुविधा र ट्रेड युनियन अधिकारमा हस्तक्षेप भएको भन्दै महासंघले सरकारसँग तत्काल वार्ताको अपेक्षा गरेको छ। नेपाल शिक्षक महासंघले २०७५, २०७८, २०८० र २०८१–०८२ मा सडक आन्दोलन गरेको थियो। आन्दोलनपछि पटक–पटक सरकारसँग सहमति भइसकेको छ। तर सहमति कार्यान्वयन नभएको भन्दै महासंघले फेरि भदौदेखि आन्दोलन घोषणा गरेको छ।

महासंघको परिषद् बैठकले आन्दोलन गर्ने निर्णय गरिसकेको छ। बैठकमा नेपाल शिक्षक महासंघको विधान संशोधन गर्ने निर्णय समेत गरिएको छ। शिक्षा नियमावलीको १०औं संशोधन अनुसार विधान संशोधित गरिएको छ। संशोधित विधानअनुसार अब सबै शिक्षक महासंघका सदस्य हुने र मतदानमा सहभागी हुन पाउने व्यवस्था गरिएको छ। २०७२ सालमा संविधान जारी भएतापनि ११ वर्ष पूरा हुन लाग्दा पनि संविधानअनुसार संघीय शिक्षा ऐन आएको छैन। २०८२ साल वैशाख १७ गते मन्त्रिपरिषद्ले गरेको ९ बुँदे निर्णय कार्यान्वयन भइसकेको छैन।

आन्दोलनको मिति अझै तय भइसकेको छैन। महासंघका अध्यक्षले भने, “हाम्रो राष्ट्रिय परिषद् सर्वोच्च निकाय हो। परिषद्ले विस्तारित कार्यालय बैठकमार्फत आन्दोलन कार्यक्रम र मिति निर्धारण गर्ने अधिकार पाएको छ।” आन्दोलनको प्रकृति सरकारले निर्धारण गर्नेछ। माग पुरा नभए हिजो झै सडक आन्दोलन गर्नेछौं।

महासंघका अध्यक्षले भने, “हिजोका शासकमा समेत यस्तै प्रवृत्ति थियो, आजका शासकमा पनि उस्तै छ।” उनले शिक्षकको दृष्टिबाट हिजो र आजका शासकहरूको व्यवहार उस्तै देखिएको बताए। उनले थपे, “सरकारले शिक्षामा प्राथमिकता नदिएको र शिक्षकहरूलाई सडकमा ल्याउने काम गरिरहेको छ।” साथै उनले शिक्षक–कर्मचारी आन्दोलनलाई सरकारले कमजोर नठानुन् र कम मूल्याङ्कन नगरून् भनि अनुरोध गरे।

१९ साउन, काठमाडौं । अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले र २० वटा वाणिज्य बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृतहरूले उद्यमीहरूको विश्वास निर्माण गर्ने, लगानी विस्तार गर्ने र उत्पादन वृद्धिमा केन्द्रित व्यापक छलफल गरेका छन्। उनले भने, यस्तो छलफलले देशको आर्थिक वृद्धि र उत्पादकत्वलाई नयाँ चरणमा लैजानेछ। मंगलबारको बैठकलाई अर्थमन्त्रीले अर्थतन्त्रलाई पुन: गतिशील बनाउने साझा अभियानको अर्को चरणको रूपमा लिन सुझाव दिएका थिए।

निजी उद्योगीहरूसँग संवादपछि वित्तीय प्रणालीका नेतृत्वकर्तासँग गरिएको छलफलमा मन्त्री वाग्लेले भने, ‘उत्पादन, लगानी, बचत, वित्तीय विश्वास र आर्थिक गतिविधिको केन्द्रमा बैंकिङ प्रणाली नै रहेको छ। बैंकमा बचतकर्ता, उद्यमी, किसान, लगानीकर्ता र नयाँ व्यवसाय सुरु गर्न चाहने युवा हुन्छन्, जसले अर्थतन्त्रको वास्तविक मनोविज्ञान, बजार आत्मविश्वास, लगानीकर्ताको सोच र भविष्यप्रति अपेक्षा बुझ्न बैंकलाई सक्षम बनाउँछ।’

बजेटमार्फत् नेपालको आर्थिक रूपान्तरणको लागि सरकारले स्पष्ट दिशा तय गरेको दाबी गर्दै वाग्लेले त्यसको कार्यान्वयनमा केन्द्रित भइसकेको बताए। उनले भने, ‘बजेट कार्यान्वयनसँगै अर्थतन्त्रमा देखिएका चुनौतीहरूको समाधानका लागि अनुभव र सुझाव लिन चाहेको हुँ।’ उनले सबैको साझा लक्ष्य पुन: अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउनु भएको भन्दै लगानी वृद्धि, उत्पादन विस्तार, रोजगारी सिर्जना र निजी क्षेत्रको आत्मविश्वास पुनर्स्थापना गर्न सक्रिय पहलको अपिल गरे।

सरकारले नियामकीय, कानुनी र संस्थागत सुधारको प्रक्रिया अघि बढाइरहेकामा जानकारी दिँदै अर्थमन्त्रीले बैंकहरूलाई हालसम्म गरिएको पहलहरू पर्याप्त छन् कि छैनन् भनी प्रश्न सोधे। उनले बैंकहरूसँग करिब आधा दर्जन प्रश्न राखेर छलफल त्यही विषयमा केन्द्रीत गर्न अनुरोध गरेका थिए। ती प्रश्नहरूमा अर्थतन्त्रको मनोविज्ञान कस्तो छ? व्यवसायी किन लगानी विस्तारमा हिच्किचाइरहेका छन्? ऋणको ब्याजदर ऐतिहासिक रूपमा न्यून हुँदा पनि कर्जाको माग किन बढ्न सकेको छैन? बैंकिङ प्रणालीमा रहेको तरलता उत्पादन र लगानीमा किन परिणत हुन सकेन? यसको समाधान मौद्रिक नीतिमा छ, वित्तीय नीतिमा छ या निजी क्षेत्रको आत्मविश्वासमा? उत्पादनशील क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह बढाउन आवश्यक संरचनात्मक सुधारहरू के हुन्? मौद्रिक नीति, नियमन र सुपरीवेक्षणमा नयाँ दृष्टिकोण के हुनुपर्छ? अर्थ मन्त्रालय, नेपाल राष्ट्र बैंक र बैंकिङ क्षेत्रबीच समन्वय कसरी प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ? समावेश थिए।

छलफलमा समस्या मात्र पहिचान नभई समाधान, समयसीमा र जिम्मेवारीसहित अघि बढ्नुपर्नेमा जोड दिँदै मन्त्री वाग्लेले भने, ‘जहाँ कानुनी सुधार आवश्यक छ, त्यहाँ कानुन सुधार्नेछौँ। प्रक्रियागत समस्यामा प्रक्रिया नै परिवर्तन गर्नेछौं। संस्थागत समन्वय आवश्यक छ भने त्यहाँ पनि समन्वय गर्नेछौँ। सरकारले निर्णय आवश्यक परे पछि हट्ने छैनौँ। हामी अर्थतन्त्रलाई प्रतिक्रियात्मक नभई आत्मविश्वासमा भरिएर आशावादी बनाउन चाहन्छौं। त्यसैले आजको बैठकलाई वित्तीय प्रणालीलाई आर्थिक रूपान्तरणमा साझेदार बनाउने कार्यशालाको रूपमा अघि बढाऔँ।’ मन्त्री वाग्लाका अनुसार सरकार र बैंकिङ क्षेत्रबीचको सम्बन्ध नियामक निकाय मात्र नभइ साझा राष्ट्रिय जिम्मेवारी र दायित्व हो। आर्थिक वृद्धि, लगानी विस्तार, रोजगारी सिर्जना र वित्तीय स्थायित्व सरकार र बैंकहरूको साझा लक्ष्य हो। मंगलवार बैंकरहरूले दिएका सुझावलाई कार्यान्वयनयोग्य रोडम्यापमा परिणत गर्ने प्रतिबद्धता मन्त्री वाग्लेले व्यक्त गरे।

हामीलाई कुनै नामको साँघुरो कोठामा बन्द नगर्नुहोस्। हामी त्यो हावा हौँ जसले हिमालको चिसोपन लिएर तराईका सुनौलो फाँटसम्म स्नेहको हरियाली फैलाउँछ। हामीलाई कुनै धर्मको पर्खालभित्र कैद नगर्नुहोस्। हिन्दू, मुस्लिम, बौद्ध, इसाई, किराँती सबैलाई साँघुरो घेराभित्र टुक्र्याएर नहेरिदिनुहोस्। किनभने हामीले देखेका छौँ—पशुपतिमा आरतीबाट उठेको धुवा र मस्जिदको अजानबाट उठेको स्वर एउटै नीलो आकाशको काखमा उठेका छन्। हामीले गुम्बाका प्रार्थना–चक्रहरू अनन्त करुणाको लयमा घुमिरहेको देखेका छौँ। हामीले चर्चका घण्टीहरू समयसँगै आशाको धुन बजाएको सुनेका छौँ। तर उज्यालो कहिल्यै एउटै ढोका बाट मात्र उदाएको देखिएका छैन।

हामीलाई जातका अक्षरले नलेख्नुहोस्। किनकि पहाडमा फुलेको गुराँसर र मधेसमा झुलेको धानको बालाले एकअर्काको थर सोध्दैनन्। कोशी, गण्डकी, कर्णालीले पनि आफ्नो मूलको अहंकार बोकेका छैनन्। हाम्रो परिचय हाम्रो थरभन्दा पुरानो छ। हाम्रो इतिहास हाम्रो जातभन्दा विशाल छ। यो माटोले हामीलाई सिकाएको पहिलो अक्षर घृणा थिएन, प्रेम थियो। यही माटोमा लुम्बिनीले करुणालाई जन्म दियो, जनकपुरले मर्यादालाई, पशुपतिनाथले सहिष्णुताको मौन दीक्षा दिए, सगरमाथाले मानिसको शिरभन्दा पहिले उसको स्वाभिमान अग्लो हुनुपर्छ भनी आकाशलाई सम्झायो।

यही माटोले सीताको धैर्य, बुद्धको करुणा, भृकुटीको मैत्री, अरनिकोको सिर्जना, पृथ्वी नारायणको एकतार वीर गोर्खालीको साहस संसारभरि उज्यालो बनेर फैलायो। त्यही उज्यालो आज पनि हिमालको हिउँमा उज्यालो भएर फैलिएको छ, नदीका छालहरूमा गुञ्जिरहेको छ, बालकका निर्मल आँखाहरूमा भोलिको आशा भएर चम्किरहेको छ। तर पनि किन हामी आफैले आफ्नो आकाश च्यात्दैछौँ? हामी त एउटै माटोका सन्तान हौँ। हाम्रो रगतमा हिमालको चिसोपन पनि छ, पहाडको सुवास पनि छ, र तराईको गर्मी पनि छ।

हामी जहाँ उभिन्छौँ, त्यहाँ नेपाल उभिएको हुन्छ। हामी जहाँ श्वास फेर्छौँ, त्यहाँ नेपालीपन श्वास फेर्दैछ। त्यसैले—हामीबाट धर्म नखोस्नुहोस्, किनभने धर्मभन्दा ठूलो मानवता छ। हामीबाट भाषा नखोस्नुहोस्, किनभने भाषाभन्दा ठूलो आत्मीयता छ। हामीबाट इतिहास नखोस्नुहोस्, किनभने इतिहासभन्दा ठूलो भोलिको साझा सपना छ। र धर्मका नाममा, भाषाका नाममा, जातका नाममा, रङका नाममा—हाम्रो देश झन् कहिल्यै नखोस्। किनभने देश गुमाएपछि न परिचय बाँच्छ, न स्मृति, न भविष्य। अब कुनैले हाम्रो परिचय सोधे, गर्वले यति मात्र भन्न सकौँ—हामी नेपाली हौँ। नेपाली भएरै अग्लिरहौँ, मानौं हामी आफैँ हौँ हिमाल। जब हाम्रा आँखा अन्तिमपटक बन्द हुनेछन्, त्यतिबेला हाम्रो सिरानी होस् हाम्रो नेपाल।

नेपाल एसोसिएसन फर सफ्टवेयर एन्ड आईटी सर्भिसेस कम्पनीज् (नास-आईटी) ले भदौ २१ देखि असोज ५ सम्म बेलायत र स्विट्जरल्यान्डमा ‘नेपाल टेक रोड शो युरोप-२०२६’ आयोजना गर्न लागेको छ। यस कार्यक्रममा नेपाली आईटी कम्पनीहरूलाई युरोपका लगानीकर्ता र प्रविधि समुदायसँग जोड्ने र नेपाललाई विश्वसनीय साझेदारको रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

नास-आईटीका अध्यक्ष गौरव पाण्डेले भने, “यो रोड शोले नेपाली कम्पनीहरूलाई नयाँ बजार, साझेदार र दीर्घकालीन व्यावसायिक सम्बन्ध निर्माण गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।” यसअघि सन् २०२५ मा अष्ट्रेलिया र सन् २०२६ मा अमेरिकामा यस्ता रोड शो गरिएका थिए।

रोड शोको पहिलो चरण सेप्टेम्बर ६ देखि १२ सम्म बेलायतमा हुनेछ। यसको मुख्य कार्यक्रम सेप्टेम्बर ९ मा लन्डनस्थित रेडिसन ब्लु होटल लण्डन हिथ्रोमा साँझ ५ बजेबाट सुरु हुनेछ। दोस्रो चरण सेप्टेम्बर १३ देखि २१ सम्म स्विट्जरल्यान्डमा आयोजना हुनेछ, जहाँ मुख्य कार्यक्रम सेप्टेम्बर १६ मा ज्यूरिखस्थित होटल सेन्ट गोठार्डमा साँझ ५ बजे हुनेछ।

कार्यक्रममा नास-आईटीका १७ भन्दा बढी सदस्य कम्पनीहरूले आफ्ना सेवा र प्रविधिहरू प्रस्तुत गर्नेछन्। वर्तमानमा नेपालको आईटी उद्योग तीव्र गतिमा विकास हुँदैछ, जहाँ १ लाखभन्दा बढी दक्ष जनशक्ति कार्यरत छन्।