समाचार सारांश: जी-७ सम्मेलनमा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले इटालीकी प्रधानमन्त्री जोर्जिया मेलोनीप्रति गरेको टिप्पणीले दुई देशबीच कूटनीतिक तनाव बढाएको छ। ह्वाइट हाउसमा खनिज सम्झौता हस्ताक्षरको क्रममा अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्प र युक्रेनी राष्ट्रपति जेलेन्स्कीबीच आएको विवादले उक्त सम्झौता रद्द हुन पुग्यो। साथै, अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले जापानी प्रधानमन्त्री सानाए ताकाइचीसँगको भेटमा पर्ल हार्बर आक्रमणको प्रसंगलाई लिएर कूटनीतिक मर्यादाविपरीत अभिव्यक्तिहरू दिएका छन्।
८ असार, काठमाडौं। जुन १५ देखि १७ सम्म सम्पन्न भएको जी-७ सम्मेलनले अमेरिका र अन्य सदस्यहरूबीच मनोमालिन्य कम हुने अपेक्षा गरिएको थियो। तर अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अन्य जी-७ सदस्य राष्ट्रका प्रमुखहरूलाई लिएर गरेका अभिव्यक्तिले पुनः तिक्तता सिर्जना गरेका छन्।
फ्रान्समा भएको जी-७ कार्यक्रममा देखिएको भिडियोमा मेलोनी र ट्रम्प सँगै एउटा सानो सोफामा बसेर गम्भीर कुराकानी गरिरहेको देखिन्छ। फ्रान्सका सञ्चार माध्यमहरूले राष्ट्रपति ट्रम्पसँग गरिएको छोटो अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले आफूले मेलोनीको इच्छा पूरा गरेको संकेत दिएका छन्। ‘मैले उनीसँग कुरा गरेँ त्यसैले सायद उनी खुसी छिन्। मैले उनीसँग कुरा गर्न आवश्यक थिएन,’ ‘ला७’ टिभीले ट्रम्पलाई उद्धृत गर्दै लेखेको छ। ट्रम्प आफैँ पत्रकारलाई इटालीकी प्रधानमन्त्रीबारे प्रश्न गरेका थिए। ला७ का अनुसार ट्रम्पले भनेका छन्, ‘उनी मलाई आफ्नो तस्बिर खिचाउन भिख माग्न आएका थिए। उनी मलाई तस्बिर खिचाउन अत्यन्त इच्छुक थिइन्। मैले तस्बिर खिचाइनँ, तर मलाई उनका लागि दया लाग्यो।’
रोयटर्सका कूटनीतिक स्रोतअनुसार मेलोनी जी-७मा सबैभन्दा दृढ आवाज उठाउने नेतामध्येकी एक थिइन्। उनले ट्रम्पलाई धेरै विषयमा खुला चुनौती दिएकी थिइन्। स्रोतले बताउँछ, उनले युरोपको दृष्टिकोण दृढतापूर्वक बचाउ गरिन् र ट्रम्पलाई पश्चिमा सहयोगीहरूले आफूलाई अलग छाडेको भन्ने दाबी नरोक्न आग्रह गरिन्। सहयोगीहरूले सधैं साथ दिएको कुरा उनले जोड दिइन्। ट्रम्पका यी अभिव्यक्तिपछि मेलोनीले शुक्रबार जवाफ दिइन्। उनले आफू स्तब्ध भएको र ट्रम्पका कुरा भ्रामक भएको बताइन्। उनले पुराना र स्थापित सहयोगीहरूको तुलनामा पश्चिमा देशका शत्रुहरूप्रति बढी आदर देखाएको भन्दै ट्रम्पको आलोचना गरिन्। ‘डोनाल्ड ट्रम्पका भनाइ पूर्ण रूपमा मनगढन्ते छन्। म साँच्चै अचम्ममा परेकी छु। अमेरिकी राष्ट्रपति आफ्ना सहयोगीहरूसँग यस्तो व्यवहार किन गर्छन् मलाई थाहा छैन। यो पहिलोपटक पनि होइन,’ उनले सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरिएको भिडियोमा भनिन्।
उनले थपिन्, ‘उनीँले पश्चिमा देश र अमेरिकाका शत्रुहरूसँग कडा मनोवृत्ति देखाउनुभएको निराशाजनक छ। बरु ती शत्रु देशका नेताहरूलाई धेरै सहुलियत दिनु हुन्छ। मैले भन्न चाहन्छु कि न म न इटालीले कहिल्यै भिख मागेका छैनौं।’
गत शुक्रवार ‘एनबीसी न्यूज’ सँगको अन्तर्वार्तामा ट्रम्पले मेलोनीको आलोचना जारी राखे। नेटवर्कले ट्रम्पलाई उद्धृत गर्दै लेखेको छ, ‘उनी मेरो ठूलो फ्यान थिइन्। तर म उनलाई आफ्नो फ्यानको रूपमा चाहन्न किनभने उनी होर्मुज स्ट्रेटको मामिलामा नाटोसंग थिएनन्।’ इरानविरुद्ध युद्धमा सामेल हुन र होर्मुज स्ट्रेट सुरक्षित गर्न अस्वीकार गरेपछि इटालीसहितका नाटो सहयोगीहरू ट्रम्पसँग क्षुब्ध भएका थिए।
ट्रम्पको व्यवहार केवल इटालीकी प्रधानमन्त्रीमा मात्र सीमित थिएन। बुधबार एक पत्रकार सम्मेलनमा जापानी पत्रकारको प्रश्नमा उनले जापानी प्रधानमन्त्री सानाए ताकाइचीलाई आफ्नो ‘सबैभन्दा ठूलो फ्यान’ बताउँदै यस्तो प्रवृत्तिको देखिए। त्यस बेला ट्रम्पले भने, ‘जापानले धेरै राम्रो काम गरिरहेको छ। म तपाईंलाई भन्न चाहन्छु, मैले राम्रो काम गरेको महसुस गर्छिन्। तपाईंले उहाँलाई फोन गरेर पनि सोध्न सक्नुहुन्छ। उहाँ आफैं पनि उल्लेखनीय काम गरिरहनुभएको छ।’
होर्मुज स्ट्रेट सुरक्षाका लागि बेलायत, जर्मनी, जापानसहित अन्य जी-७ सदस्यलाई सैनिक पठाउन आग्रह गरिएको विषयमा सोधिएको प्रश्नमा ट्रम्पले उक्त टिप्पणी गरेका थिए। अन्य जी-७ नेताहरूका तुलनामा जापानी प्रधानमन्त्री ताकाइचीले इरान युद्ध र अन्य जटिल विषयमा ट्रम्पको आलोचना गर्न आफूलाई टाढा राखेकी छिन्। मार्चमा ह्वाइट हाउसमा भएको भेटमा ताकाइचीले ट्रम्पलाई ‘विश्वभरि शान्ति र समृद्धि ल्याउन सक्ने एक्लो व्यक्ति’ बताएकी थिइन्।
पत्रकार सम्मेलनमा ट्रम्पले इरान स्थितिलाई लिएर अमेरिकाले अन्य देशको ठूलो समर्थन आवश्यक नहुने बताउँदै पनि आवश्यक कदम नचलेकोमा निराशा व्यक्त गरेका थिए। जापानले ट्रम्पका अभिव्यक्तिप्रति कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन। तर इटालीमा यसको तत्काल प्रभाव देखिएको छ। ट्रम्पले भने, ‘वास्तवमा जापान अहिले यसमा संलग्न हुन प्रस्ताव गरेको छ, तर म इमानदारीपूर्वक भन्छु युद्धका बेला जापान संलग्न हुन इच्छुक थिएन।’ उनले थपे, ‘मैले उनलाई सोधें, ‘तपाईं यसमा थोरै संलग्न हुन चाहनुहुन्छ?’ मैले धेरै दबाब दिएनँ, तर उनीहरूले भने, ‘होइन, हामी संलग्न हुन चाहँदैनौं।’ कसैले पनि चाहेन। हामीले इजरायल र अरब देशसँगै यो काम आफैं गर्यौं।’
जापानले ट्रम्पका अभिव्यक्तिप्रति कुनै प्रतिक्रिया नदेखाए पनि इटालीमा यसको असर परेको छ। ट्रम्पका टिप्पणीपछि इटालीका विदेश मन्त्री एन्टोनियो ताजानीले आगामी हप्ता गर्ने आफ्नो अमेरिका भ्रमण रद्द गरेका छन्। यसले मियामीमा सोमबार तय गरिएको अमेरिका-इटाली व्यापार सम्मेलन पनि स्थगित भएको छ। इटालीको दूतावासले यसबारे जानकारी दिएको छ। ताजानीको भ्रमण रद्द सम्बन्धमा अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन।
मेलोनीका निकट राजनीतिक सहयोगीमध्ये एकले कडा आलोचना गरेका छन्। सामान्यतया सञ्चारबाट टाढा रहने उनीँले ट्रम्पमाथि तीव्र शब्दमा आक्रमण गरेका छन्। ‘ट्रम्पले जानाजानी वा आफ्नो अयोग्यताका कारण अमेरिकी र यूरोपबीचको ऐतिहासिक सम्बन्ध बिगारेको स्पष्ट छैन,’ प्रधानमन्त्री कार्यालयका उपसचिव जोभानबातिस्ता फाजोले विज्ञप्तिमा भनेका छन्। उनी थप्छन्, ‘अयोग्य क्रोधका कारण उनले अमेरिका युरोपमा अलोकप्रिय बनाएका छन्। यसले सबैभन्दा बढी अमेरिका नै क्षति पुर्याएको छ।’
ट्रम्पका यस्ता अभिव्यक्तिहरू पहिले पनि देखिएका छन् र अझै उग्र रूपमा प्रस्तुत भएका छन्। मार्च १९ मा ह्वाइट हाउसमा भएको द्विपक्षीय भेटमा ट्रम्पले १९४१ को पर्ल हार्बर आक्रमणको प्रसंग उठाएका थिए, जुन अप्रत्याशित कूटनीतिक तरंग ल्यायो। यो घटना ओभल अफिसमा तस्बिर खिच्दा र प्रश्नोत्तरको क्रममा भएको थियो। एक जापानी पत्रकारले अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पलाई इरानमाथि फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले गरेको संयुक्त हवाई आक्रमणबारे जापानसहितका सहयोगीहरूलाई पहिले किन सूचना नदिएको प्रश्न गरेका थिए। ट्रम्पले प्रशासनको गोपनीयताको आवश्यकता र युद्ध मिशनको सफलताका लागि पूर्ण गोपनीयता जरुरी रहेको बताए। ट्रम्पले भने, ‘हामीले कसैलाई पनि बताएनौं किनभने शत्रुलाई आश्चर्यचकित गर्न चाहन्थ्यौं। अचानक आक्रमणबारे जापानभन्दा बढी कसलाई थाहा होला? पहिले किन भन्नुभएन? ठीक छ नि?’ त्यहाँ उपस्थित पत्रकार र अधिकारीहरूले अलि असजिलो हुँदै मधुरो हाँसिएको प्रतिक्रिया जनाए। जापानी प्रतिनिधिमण्डललाई संकेत गर्दै ट्रम्पले भने, ‘मलाई लाग्छ, तपाईंहरूले हामीभन्दा अचानक आक्रमणमा बढी विश्वास गर्नुहुन्छ।’
‘सेन्टर फर स्ट्रेटेजिक एण्ड इन्टरनेसनल स्टडिज’को लेख अनुसार ट्रम्पको अप्रत्याशित अभिव्यक्तिको दार्शनिक तर्क प्रस्तुत गरिएको छ। उक्त विश्लेषणले भन्छ कि अमेरिकी अप्रत्याशित कदमहरूले अन्य देशलाई अमेरिकाविरुद्ध परीक्षा नगर्न र अनुकूल फाइदा नउठाउन बाध्य पार्छ। यदि व्यवहार सजिलै अनुमानित भयो भने अन्य देशले केवल अमेरिकाको फाइदा मात्र लिन सक्छन्। तर ट्रम्पले समय–समयमा अप्रत्याशित व्यवहारले सबैलाई पछि हटाउन सक्ने विश्वास राख्छन्।
‘फरेन पोलिसी’का प्रधान सम्पादक रवि अग्रवालका अनुसार ट्रम्पले भू-राजनीतिक साझेदारीहरूलाई आक्रामक व्यावसायिक दृष्टिकोणबाट मूल्याङ्कन गर्छन्। यसले स्थापित कूटनीतिक मूल्य र गठबन्धनमा प्रभाव पार्दछ। उनी लेख्छन्, ‘ट्रम्पलाई सामान्यतया ‘लेनदेनवादी’ भनेर व्याख्या गरिन्छ, तर वास्तवमा उनलाई निर्लज्ज अवसरवादी भन्नुपर्छ। प्रत्येक सम्झौता जिरो-सम जस्तै हुन्छ जसमा एक पक्ष विजेता र अर्को पराजित हुन्छ।’
अन्तर्राष्ट्रिय मामिलाका विज्ञ रोबर्ट ब्ल्याकविलका अनुसार जापानी प्रधानमन्त्रीसामु पर्ल हार्बरको प्रसंग उठाउनु वा युक्रेनसँग सार्वजनिक रूपमा ‘धन्यवाद’ माग्नु अमेरिकाको अन्तर्राष्ट्रिय रक्षा प्रतिबद्धतालाई कमजोर बनाउँछ। उनले लेखेका छन्, ‘ट्रम्पवादले अमेरिकाको सन्धि प्रतिबद्धतालाई प्रश्नवद्ध गर्दै ‘विस्तारित प्रतिरोध’ क्षमतामा गम्भीर प्रभाव पार्दछ। यसले जापान र दक्षिण कोरियामा आणविक हतियार विकास गर्ने बहसलाई समेत उद्प्रेरित गरेको छ।’