समाचार सङ्कलन र सम्पादकीय समीक्षा गरिएको छ। विश्व बैंकको एक प्रतिवेदनअनुसार, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई)को सही प्रयोगले नेपालजस्ता विकासशील देशहरूले १०० वर्षको विकास लक्ष्यलाई मात्र एक दशकभित्र प्राप्त गर्न सक्छन्। विकासोन्मुख देशहरूमा एआईले कामदारहरूको रोजगारी प्रतिस्थापन गर्नेभन्दा उनको कार्यक्षमता वृद्धि र सुदृढीकरण गर्ने सम्भावना बढी देखिन्छ। विश्व बैंकका प्रमुख अर्थशास्त्री इन्दरमित गिलले भनेका छन् कि एआईको लाभ लिन ठूला मोडल वा महँगा डाटा सेन्टरको आवश्यकता छैन। १९ साउन, काठमाडौं।
विश्व बैंकको “विश्व विकास प्रतिवेदन २०२६”ले विकासोन्मुख देशहरूको लागि एआईलाई जीवनरेखा बन्न सक्ने जनाएको छ। सामान्यतया एक सय वर्ष लाग्ने विकास लक्ष्य एआईको सही प्रयोगबाट मात्र एक दशकमा पूरा गर्न सकिने प्रतिवेदनले जनाएको छ। प्रतिवेदनमा भनिएको छ कि सरकारले बिजुली, इन्टरनेट पहुँच, सीप विकास र संस्थागत कमीहरू तत्काल सुधार्न सकेमा एआईले विकासको गति निकै तीव्र बनाउन सक्छ।
मंगलबार सार्वजनिक गरिएको प्रतिवेदनले एआईले रोजगारीमा पार्ने प्रभाव सम्बन्धमा केही रोचक तथ्यहरू प्रस्तुत गरेको छ। विकसित देशहरूमा ‘जेनेरेटिभ एआई’का कारण १४.२ प्रतिशत रोजगारी जोखिममा रहेको देखिएको छ भने न्यून तथा मध्यम आय भएका विकासोन्मुख देशहरूमा त्यो जोखिम मात्र ४.५ प्रतिशत छ। यसको सट्टा एआईले धेरैजसो कामदारहरूको क्षमता बढाउने अवसर प्रदान गर्ने प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
विकासशील देशहरूमा १६.२ प्रतिशत रोजगारीमा एआईले उत्पादकत्व उल्लेख्य रूपमा वृद्धि गर्न सक्ने देखिएको छ, जब कि विकसित देशहरूमा यो अनुपात १८.७ प्रतिशत मात्रै छ। ‘विकासोन्मुख देशहरूमा एआईले कामदारहरूलाई प्रतिस्थापन गर्नुभन्दा उनीहरूको कार्यक्षमता विस्तार र सुदृढीकरण गर्ने सम्भावना बढी छ,’ प्रतिवेदनमा भनिएको छ।
विश्व बैंक समूहका वरिष्ठ उपाध्यक्ष तथा प्रमुख अर्थशास्त्री इन्दरमित गिलले भने, “एआईको लाभ लिन ठूला मोडल र महँगा डाटा सेन्टर आवश्यक छैन। स्थानीय सानाठूला, कम लागतमा उपलब्ध एआई उपकरणहरूलाई स्थानीय तथ्य–परिस्थितिअनुसार प्रयोग गरेर स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, न्याय प्रणाली र कृषि क्षेत्रमा धेरै सुधार गर्न सकिन्छ।” उनले थपे कि एआईको विकास बिजुली र इन्टरनेटभन्दा पनि धेरै तीव्र गतिमा भइरहेको छ, त्यसैले देशहरूले यसलाई अपनाउन चाँडो कदम चाल्नुपर्छ।
प्रतिवेदनले विकासोन्मुख देशहरूका लागि एआई प्रयोगमा तीन चरणीय स्पष्ट मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको छ: पहिलो भनेको यहाँ उपलब्ध एआई उपकरणहरूको सदुपयोग गर्ने, दोस्रो चरणमा स्थानीय भाषा र आवश्यकताअनुसार ती उपकरणहरू परिमार्जन गर्ने, र अन्ततः तेस्रो चरणमा क्रमिक रूपमा एआई विकासमा अघि बढ्ने।
विश्व विकास प्रतिवेदन २०२६ का निर्देशक गौरव नाय्यरले भन्नुभएको छ कि एआईले अबको जीवनकालमा पुराना पुस्तादेखि समाधन नभएका चुनौतीहरू नजिक ल्याएर समाधान गर्ने अवसर दिएको छ। एआईबाट राम्रो प्रतिफल प्राप्त गर्न पूर्वाधारमा ठूलो लगानी आवश्यक रहेको प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।
प्रतिवेदनमा उल्लेख छ कि सब-सहारन अफ्रिकाका लगभग एक तिहाइ ग्रामीण विद्यालयहरूमा अझै बिजुलीको पहुँच छैन र दुई तिहाइमा भरपर्दो इन्टरनेट सेवा छैन। यस्ता आधारभूत अभावहरू समाधान नगरेमा नेपालजस्ता देशहरूबीच असमानता झनै बढ्ने सम्भावना छ।
त्यस्तै, एआईको बढ्दो प्रयोगसँगै डाटा गोपनीयता र निर्णय प्रक्रियामा पक्षपात हुन सक्ने विषयमा पनि विश्व बैंकले जोगाउनु पर्ने चेतावनी दिएको छ। यदि सरकारी निर्णयहरूमा एआईका कारण विभेद सिर्जना भयो भने वा सार्वजनिक विश्वासमा कमी आयो भने त्यसको क्षतिपूर्ति प्रबन्ध गर्न कठिन हुने उल्लेख प्रतिवेदनमा छ।
