लेखक: space4knews

नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार मधेश बाहेकका प्रदेशहरूमा २.५ देखि १० आना क्षेत्रफलका साना जग्गाहरूको कारोबार बढी हुने देखिएको छ। मधेश प्रदेशमा २० आना भन्दा बढी क्षेत्रफल भएका ठूला जग्गाहरूको कारोबार बढी र कुल कारोबार क्षेत्रफलमा मधेश प्रदेश अग्रस्थानमा रहेको छ। घरजग्गा कर्जा आर्थिक वर्ष २०७७/७८ देखि २०८१/८२ सम्म ७२.४१ प्रतिशतले वृद्धि भईसकेको छ र केन्द्रीय बैंकले घरजग्गा मूल्य सूचकाङ्क प्रकाशित गर्ने तयारीमा रहेको छ।

चैत ३०, काठमाडौं– मधेश बाहेकका प्रदेशहरूमा साना टुक्रा भएका जग्गाहरूको कारोबार बढी हुने तथ्यांकहरूले देखाएका छन्। मधेश प्रदेशमा भने जग्गा खेतीपातीमा उपयुक्त भएकाले ठूलो क्षेत्रफलका जग्गाजन्य कारोबार बढी हुने गरेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकको घरजग्गाको पछिल्लो अवस्थाको अध्ययन प्रतिवेदन अनुसार, जग्गा कारोबारका आधारमा मधेश बाहेक सबै प्रदेशहरूमा २.५ देखि १० आना क्षेत्रफलका साना प्लटहरू बढी कारोबार हुने पाइएको छ। तर मधेश प्रदेशमा २० आना भन्दा माथि ठूला प्लटहरूमा कारोबार बढी देखिएको छ।

कुल कारोबार भएको जग्गाको क्षेत्रफलका आधारमा मधेश प्रदेशको हिस्सा सर्वाधिक रहेको छ, त्यसपछि कोशी र लुम्बिनी प्रदेश रहेका छन्। कुल कारोबार मूल्यको आधारमा बागमती प्रदेश अग्रस्थानमा रहेको छ। महानगर र उपमहानगरपालिकामा ५ देखि १० आना क्षेत्रफल भएका प्लटहरू सबैभन्दा बढी कारोबार भएका छन्। केन्द्रीय बैंकले भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभाग र आन्तरिक राजस्व विभागबाट सङ्कलित तथ्यांकहरूका आधारमा रियल इस्टेट कारोबार सम्बन्धी तथ्यांक त्रैमासिक रूपमा प्रकाशन गर्दै आएको छ।

केन्द्रीय बैंकले राजीनामा कारोबारका आधारमा रियल इस्टेट कारोबारको प्रवृत्ति विश्लेषण गरिरहेको छ। यसमा कारोबारको संख्या, मूल्य, कारोबार क्षेत्रफल, राजस्व संकलन र बैंकबाट रियल इस्टेट क्षेत्रमा गएको कर्जा लगायतका तथ्यांकले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछन्। अध्ययनमा रियल इस्टेट कारोबारलाई राष्ट्रिय, प्रादेशिक, महानगरपालिका तथा उपमहानगरपालिकाको स्तरमा विश्लेषण गरिन्छ। त्रैमासिक तथ्यांकअनुसार घरजग्गा कारोबारमा मौसमी प्रवृत्ति देखिएको छ। आर्थिक वर्षको पहिलो त्रैमासमा कारोबार न्यून हुन्छ भने तेस्रो र चौथो त्रैमासमा उच्च देखिएको छ।

सभामुख डोलप्रसाद अर्यालले आइतबार पूर्वसभामुख देवराज घिमिरे र अग्निप्रसाद सापकोटासँग सिंहदरबारस्थित कार्यकक्षमा भेटघाट गरेका छन्। भेटमा नेपालको संसदीय अभ्यास, विगतका अनुभवहरू, संघीय संसदको प्रभावकारी सञ्चालन र विधायन प्रक्रियाको सुदृढीकरणसम्बन्धी विषयमा विचारविमर्श भएको सभामुखको सचिवालयले जानकारी दिएको छ। ३० चैत, काठमाडौं। सभामुख डोलप्रसाद (डीपी) अर्याल पूर्वसभामुखहरूसँग छलफलमा जुटेका छन्। उनले आइतबार सिंहदरबारस्थित आफ्नो कार्यकक्षमा पूर्वसभामुख देवराज घिमिरे र अग्निप्रसाद सापकोटासँग भेट गरेका छन्। सो भेटमा संसदीय अभ्यास, अनुभव आदानप्रदान, संघीय संसदको प्रभावकारी सञ्चालन र विधायन प्रक्रियाको बलियोकरण विषयमा गम्भीर छलफल भएको सभामुखको सचिवालयले जनाएको छ।

प्रतिनिधिसभाको नयाँ नियमावली तयार हुँदै गर्दा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेविरुद्ध विचाराधीन मुद्दाका कारण उनको सांसद पद निलम्बन गर्ने कि नगर्ने भन्ने विषयमा निर्णय लिन कतिपयले माग गरेका छन्। सहकारी प्रकरणमा सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी मुद्दा दायर भएपछि अघिल्लो प्रतिनिधिसभामा निलम्बनमै रहेका रास्वपा सभापति लामिछानेले नयाँ निर्वाचनपछि आएको प्रतिनिधिसभाको पहिलो बैठकमा पार्टीको तर्फबाट सम्बोधन गरेका थिए।

अदालतमा विचाराधीन सम्पत्ति शुद्धीकरणको मुद्दा टुंगो लाग्न बाँकी रहँदा लामिछाने पुनः चितवन २ बाट प्रतिनिधिसभामा निर्वाचित भएका छन्। अघिल्लो संसद्‌मा निलम्बनमै रहेका लामिछाने कानुनी व्यवस्था यथावत् रहेको अवस्थामा कसरी संसद् प्रवेश गरे भन्ने विषयमा कतिपयले प्रश्न उठाएका छन्। सम्पत्ति शुद्धीकरण निवारण ऐन, २०६४ को दफा २७ ले सम्पत्ति शुद्धीकरण सम्बन्धी मुद्दा दायर भएको पदाधिकारी, कर्मचारी वा राष्ट्रसेवकलाई ‘स्वतः निलम्बित’ गरिने व्यवस्था गरेको छ।

संसद्‌मा प्रतिनिधित्व नभएको गतिशील लोकतान्त्रिक पार्टीका अध्यक्ष दिनेश प्रसाईले पनि यही विषय उल्लेख गर्दै लामिछानेको निलम्बनबारे निर्णय लिन माग गरेका छन्। यद्यपि केही कानुनविद्हरूले नयाँ संसद्ले आफ्नो नियम आफैँ बनाउन पाउने भएकाले मुद्दा चलिरहेको अवस्थामा आरोपित व्यक्ति स्वतः निलम्बन नहुने तर्क प्रस्तुत गरेका छन्। तीमध्ये लामिछानेको पक्षमा वकालत गर्दै आएका वरिष्ठ अधिवक्ता तथा पूर्वमहान्यायाधिवक्ता सुशील पन्त पनि छन्। “अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले भ्रष्टाचारसम्बन्धी मुद्दा चलाउँदा र सम्पत्ति शुद्धीकरण मुद्दा चलेपछि निलम्बन हुने भन्ने छ। त्यो स्वतः लागू हुने अवस्था संसद्‍मा छैन,” निर्वाचनअघि पन्तले बताए।

कोशी प्रदेश सरकारले स्थापना गरेको समस्याग्रस्त सहकारी व्यवस्थापन समितिले २० हजार रुपैयाँभन्दा कम बचत भएका २८७ सदस्यको २८ लाख ५७ हजार रुपैयाँ बचत फिर्ता गरेको छ। समितिले ऋणीहरूबाट रकम संकलन गर्दै १ लाख रुपैयाँसम्मको बचत फिर्ता गर्ने तयारीमा छ र ऋणले नपुगेको अवस्थामा सहकारी र सञ्चालकको सम्पत्ति लिलाम गरिनेछ। प्रदेश सरकारले २०८१ पुस २३ गते अम्बे कोशी सहकारीलाई समस्याग्रस्त घोषणा गरी व्यवस्थापन, ऋण असुली र धितो लिलाम प्रक्रिया अघि बढाएको छ। ३० चैत, विराटनगर।

इटहरीस्थित समस्याग्रस्त अम्बे कोशी बचत तथा ऋण सहकारी संस्था लिमिटेडका साना बचतकर्ताले बचत रकम फिर्ता पाउन थालेका छन्। कोशी प्रदेश सरकारले गठन गरेको समस्याग्रस्त सहकारी व्यवस्थापन समितिले २० हजार भन्दा कम बचत भएका सदस्यहरूलाई प्राथमिकतामा राखेर बचत रकम फिर्ता गरेको हो। समितिका अध्यक्ष भरतबहादुर थापाका अनुसार, २० हजार रुपैयाँभन्दा कम बचत भएका २८७ साना बचतकर्ताको २८ लाख ५७ हजार रुपैयाँ उनीहरूको बैंक खातामा पठाइसकिएको छ।

समस्याग्रस्त अम्बे कोशी सहकारीको व्यवस्थापन जिम्मेवारी प्रदेश सरकारले गठन गरेको समितिले लिएपछि सहकारीले लगानी गरेको ऋणमध्ये १ करोड ८७ लाख रुपैयाँ असुल गरेको थियो। सहकारीले असुल गर्नुपर्ने कुल ऋण ४२ करोड ६० लाख रुपैयाँभन्दा बढी रहेको छ। बचत रकम फिर्ताका लागि समितिमा २४ करोड ८८ लाख रुपैयाँ बराबरको निवेदन परेको छ। समिति सदस्य जीवन काफ्लेका अनुसार ऋणीहरूबाट रकम असुली प्रक्रिया अघि बढिरहेको कारण पहिलो चरणमा २० हजार रुपैयाँसम्मको रकम फिर्ता गरिसकेको र अब १ लाख रुपैयाँसम्मको बचत फिर्ता गर्ने तयारी भइरहेको छ। उनले भने, “ऋणले नपुगेको अवस्थामा सहकारी तथा सञ्चालकहरूको सम्पत्ति लिलाम गरी बचत रकम फिर्ता गरिनेछ।”

प्रदेश सरकारले २०८१ पुस २३ गते अम्बे कोशी सहकारीलाई समस्याग्रस्त घोषणा गरेको थियो। समस्याग्रस्त घोषणा गरेपछि सरकारी समितिले जिम्मा लिएर सहकारीको सम्पत्ति व्यवस्थापन, ऋण असुली र धितो लिलाम प्रक्रिया अगाडि बढाएको हो। कोशी प्रदेशका उद्योग, कृषि तथा सहकारी मन्त्री इस्राइल मन्सुरीले प्रदेश सरकारको पहलमा यो पहिलो पटक बचत रकम फिर्ता गर्ने काम सुरु भएको बताएका छन्। उनले भने, “देशमै पहिलो पटक हो यो काम, पहिलो चरणमा २० हजार रुपैयाँसम्म र त्यसपछि छिट्टै एक लाख रुपैयाँसम्मको बचत फिर्ता गर्ने तयारी छ।”

नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री प्रदीप पौडेलले पार्टीले क्रियाशील सदस्यता खारेज नगरी त्यसलाई अद्यावधिक गर्ने बताएका छन्। पौडेलले सदस्यता अद्यावधिकले पार्टीलाई गाउँ–गाउँसम्म अगाडी लैजाने र जिम्मेवार बनाउने उल्लेख गरेका छन्। उनले भोलि (मंगलबार) देखि सम्पूर्ण क्रियाशील सदस्यहरूलाई सदस्यता अद्यावधिक गर्न आग्रह गरेका छन्। ३० चैत, काठमाडौं।

महामन्त्री पौडेलले सोमबार सामाजिक सञ्जाल फेसबुक मार्फत सदस्यता अद्यावधिक सम्बन्धमा स्पष्ट पारेका छन्। उनले भने, “नेपाली कांग्रेसले अहिलेसम्मको क्रियाशील सदस्यता खारेज गर्न लागेको हो? भन्ने धेरैले मलाई प्रश्न गर्नुभएको छ, त्यसैले यो कुरा लेख्दैछु। हामीले क्रियाशील सदस्यता खारेज गर्ने होइन, अद्यावधिक गर्दैछौं।”

पौडेलका अनुसार, अद्यावधिक हुने क्रियाशील सदस्यहरूले कांग्रेसलाई गाउँ–गाउँसम्म जोड्नेछन् र समर्पित सदस्यहरूको पुनःसक्रियताले पार्टीलाई अझ जिम्मेवार र बलियो बनाउनेछ। उनले थपे, “पहिले भएका गल्तीहरू हटाउनका लागि यस पटक हामीले प्राविधिक पक्षमा विशेष ध्यान दिएर क्रियाशील सदस्यता अद्यावधिक प्रक्रिया अघि बढाइरहेका छौं।”

महामन्त्री पौडेलले भोलि (मंगलबार)देखि कांग्रेसका सम्पूर्ण क्रियाशील सदस्यहरूलाई सदस्यता अद्यावधिक गर्न र शुभेच्छुक एवं कांग्रेसमा आस्था राख्नेहरूलाई क्रियाशील सदस्यता लिन आग्रह गरेका छन्।

नेपाली नयाँ वर्ष २०८३ को अवसरमा काठमाडौंको ठमेलमा ‘ठमेल सडक महोत्सव’ आयोजना गरिने तयारी चलिरहेको छ। ठमेल पर्यटन विकास परिषद्ले त्रिदेवी मार्गस्थित सडकमा ३२ वटा स्टल राखेर खाना र वस्तु प्रदर्शनी गर्ने योजना बनाएको छ। साँझ ६:०० बजेदेखि सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन गरिने र राति १२:३० बजे महोत्सव सम्पन्न हुने परिषद्ले जानकारी दिएको छ।

संघीय राजधानी काठमाडौंको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य ठमेलमा ‘ठमेल सडक महोत्सव’ आयोजना गर्न लागिएको हो। परिषद्को उपाध्यक्ष सहदेव धमलाले (विमल) नयाँ वर्षलाई अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा चिनाउन महोत्सव आयोजना गर्न लागिएको जानकारी दिएका छन्। ‘नयाँ वर्षको पूर्वसन्ध्यामा ठमेलको सडकमा विभिन्न स्टल राखेर खाना र वस्तु प्रदर्शनी गर्नुका साथै मौलिक सांस्कृतिक कार्यक्रम पनि प्रस्तुत गरिनेछ,’ उपाध्यक्ष धमलाले भने।

उनका अनुसार त्रिदेवी मार्गस्थित सडकमा ३२ वटा स्टल राखेर खानाका प्रवर्द्धन र सामान बिक्री गरिनेछ। साथै, साँझ ६:०० बजेदेखि विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरी नयाँ वर्ष स्वागत गरिनेछ र राति १२:३० बजे महोत्सव समापन गरिने छ। नेपालको पर्यटक क्षेत्रका लागि मुख्य गन्तव्य मानिने ठमेलमा आउने विदेशी पर्यटकमध्ये ८० प्रतिशतले यस ठाउँको भ्रमण गर्ने गरेको उल्लेख गर्दै, उक्त महोत्सवमा स्थानीय तथा विदेशी पर्यटकको उल्लेखनीय सहभागिता रहने परिषद्ले जनाएको छ।

३० चैत, काठमाडौं । पूर्वप्रधानमन्त्री तथा नेकपा एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको पित्तथैलीको शल्यक्रिया आज आयोजना हुँदैछ। उपचारमा संलग्न चिकित्सकहरूले यसअघि नै आजको मिति तोकेका थिए। पूर्वतयारी अनुसार ओलीलाई अपरेसन थिएटरमा लगेका छन्। डा. पलेस्वाँ जोशी लाखे नेतृत्वको टोलीले उनको शल्यक्रिया गरी पित्तथैलीमा रहेका पत्थरी निकाल्नेछ। ओलीको पित्तथैलीमा २२ एमएमको ढुंगा रहेको छ।

यसअघि नयाँ सरकार गठन भएको भोलिपल्टै ओली जेनजी आन्दोलन दमन गरेको आरोपमा पक्राउ परेका थिए। पक्राउ परेको दिनदेखि नै उनी त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा भर्ना छन्। ओलीको गिरफ्तारी पछि उनकी पत्नी राधिका शाक्य गैरकानुनी हिरासतमा राखिएको भन्दै सर्वोच्च अदालतमा बन्दी प्रत्यक्षीकरणको निवेदन दिइसकेकी छिन्। सर्वोच्च अदालतले २३ चैत बेलुका पूर्वप्रधानमन्त्री ओली र तत्कालीन गृहमन्त्री रमेश लेखकमाथि भइरहेको अनुसन्धान २६ चैत बिहीबारसम्म टुंग्याउन आदेश दिएको थियो। यदि बिहीबारसम्म अनुसन्धान पूरा नभएमा शर्तसहित छोड्न आदेश दिएको थियो। सोही अनुसार प्रहरीले ओलीलाई अस्पतालबाट उनकी पत्नी राधिका शाक्यको जिम्मा लगाएको थियो। थुनामुक्त भएका भए पनि शल्यक्रियाका लागि उनी अस्पतालमै छन्।

मनोवैज्ञानिक पामेला डाल्टनका अनुसार, बास्ना सुँघ्ने बित्तिकै मस्तिष्कको भावना केन्द्रमा पुगेर मुडमा तीव्र परिवर्तन आउँछ। फूललाई कसैले मन नपराउन सक्छ भन्ने कुरा बुझ्न केही कठिन हुन्छ, तर सबै फूलको सुगन्ध सबैलाई मन नपर्न सक्छ। किनभने सुगन्धप्रति हाम्रो धारणा पूर्ण रूपमा व्यक्तिगत हुन्छ। हाम्रो सम्झना, संस्कृति, वंश र स्वभावले सुगन्धलाई गहिरो प्रभाव पार्दछ। रोचक कुरा के भने, एउटा विशेष सुगन्धले हामीलाई सधैं छुन्छ। जब त्यो सुगन्ध हाम्रो नाकमा पुग्छ, तब मन फूलझैँ फुरुङ्ग हुन्छ। त्यो सुगन्ध व्यक्तिबाट व्यक्तिमा फरक-फरक हुन सक्छ। तर यो सुगन्ध कहाँबाट आउँछ र कहाँ पाइन्छ भन्ने कुरा बुझ्न हामीले केही प्रयास गर्नुपर्छ।

बेलायतस्थित युनिभर्सिटी अफ केन्टका डिजाइनर तथा अनुसन्धानकर्ता केट म्याक्लेन म्याकेन्जीका अनुसार, केही कुरा सुँघ्नका लागि रोकिएर ध्यान दिनु आफैंमा राम्रो अभ्यास हो। कतिपयले यसलाई अनौठो ठानेपनि यसका व्यक्तिगत फाइदाहरू धेरै छन्। ३० सेकेण्डसम्म बास्ना सुँधेर श्वास फेर्दा हाम्रो शरीरमा सकारात्मक परिवर्तनहरू आउँछन्। यसमा मुटुको धडकन शान्त हुनु, मुड सकारात्मक हुनु जस्ता फाइदाहरू समावेश छन्। सुगन्ध र मस्तिष्कबीचको सम्बद्धता पनि गहिरो हुन्छ।

मनोवैज्ञानिक पामेला डाल्टनले भन्छिन्, बास्ना सुँघिँदै गर्दा मस्तिष्कको भावना केन्द्रमा सोही समयमा असर पुग्छ, जसले तीव्र रूपमा मुड परिवर्तन गर्छ। हामीले कुनै पनि बास्ना सुँघ्नासाथ त्यो सिधै मस्तिष्कको भावना केन्द्रमा पुग्छ। जबकि स्पर्श, आवाज र दृश्यहरू मस्तिष्कका अन्य भागमा जान्छन्, बास्नाले सिधै सम्झना र भावना जोडिएको क्षेत्रमा असर गर्छ। यसले गर्दा विशेष बास्नाले हामीलाई पुराना सम्झनामा फर्काउन सक्छ, जस्तै हजुरआमाको अत्तर वा बाल्यकालमा मनपर्ने खानाको बास्ना।

प्रतिकात्मक तस्वीर। ३० चैत, काठमाडौं। ड्युटी सकेर फर्किंदै गरेका एक ट्राफिक प्रहरी अधिकृत दुर्घटनामा पारी गम्भीर घाइते भएका छन्। मोटरसाइकलमा फर्कंदै गर्दा राति सवा ११ बजे ट्रकले ठक्कर दिंदा ३२ वर्षीय ट्राफिक प्रहरी इन्सपेक्टर अभय लामा गम्भीर घाइते भएका हुन्। लामा चढेको बाप्र०२-०२९ प ९४१५ नम्बरको मोटरसाइकललाई बाप्र ०३-००१ ख १७१५ नम्बरको ट्रकले ठक्कर दिएको थियो। दुर्घटना लामा तारकेश्वर नगरपालिका-८ डाँडागाउँस्थित सडकमा भएको हो। नेपालटारबाट फुटुङतर्फ जाँदै गरेका लामालाई विपरीत दिशाबाट आएको ट्रकले ठक्कर दिएको थियो। उनलाई उद्धार गरी उपचारका लागि त्रिवि शिक्षण अस्पताल लगिएको थियो। त्यहाँबाट थप उपचारका लागि बीएण्डबी अस्पताल पठाइएको प्रहरीले जनाएको छ।

घाइते भएका इन्सपेक्टर लामा काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालयको मानव स्रोत व्यवस्थापन शाखामा कार्यरत छन्। रामेछाप घर भएका उनी तारकेश्वर-७ फुटुङ बस्दै आएका थिए। लामाले २०७२ सालमा प्रहरी जवानमा भर्ती भई खुला प्रतिस्पर्धाबाट प्रहरी सहायक निरीक्षक र पछि फेरि खुला प्रतिस्पर्धाबाटै प्रहरी निरीक्षकमा नाम निकालेका थिए। प्रहरीले ठक्कर दिने ट्रक चालक मकवानपुरको मनहरी-५ का ३८ वर्षीय राम मोक्तानलाई नियन्त्रणमा लिएर अनुसन्धान सुरु गरेको छ।

तेह्रथुमका गाउँहरूमा झिँगटीको छाना परम्परागत रूपमा घरको छानामा प्रयोग हुँदै आएको थियो, तर अहिले तीव्र रूपमा लोप हुँदै गएको छ। झिँगटीको छानाले घरभित्र तापक्रम सन्तुलित राख्ने काम गर्छ, जबकि टिनका छानाले गर्मीमा अत्यधिक ताप र जाडोमा चिसो बढाउने समस्या हुन्छ। स्थानीय तह र समुदायले झिँगटी बनाउने सीप संरक्षण, तालिम र पर्यटन प्रवर्द्धनमार्फत यसको संरक्षण गर्नुपर्ने बताइएको छ।

३० चैत, पाँचथर – तेह्रथुमको म्याङलुङदेखि छथर, फेदाप, आठराई र लालीगुराँसलगायत विभिन्न गाउँका बस्तीहरूमा एक समय घरको छानामाथि झिँगटीको छाना सजावट गर्दै प्रयोग गरिन्थ्यो, जुन अहिले बिस्तारै इतिहास बन्ने अवस्थामा पुगेको छ। ग्रामीण समाजको जीवनशैली, पहिचान र सांस्कृतिक विरासतसँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने यो परम्परागत छाना पछिल्लो समय तीव्र रूपमा लोप हुँदै गएको छ।

तेह्रथुमका धेरै गाउँहरूमा ढुङ्गा र माटोले बनेका घर र तिनको छानामा मिलाएका झिँगटीका छानाले आफ्नो अलग सौन्दर्य प्रस्तुत गरिरहेका थिए। विशेष गरी, हुनेखाने, ठुलाबडा, सुब्बा र मुखियाहरूका घरमा झिँगटीको छाना हुनु सम्मान र सम्पन्नताको प्रतीक मानिन्थ्यो। तर अहिले तेह्रथुमका धेरै गाउँमा दृश्य फरक देखिन्छ। कच्ची बाटोहरू पक्की सडक बन्दै गर्दा, गाउँसम्म आधुनिकता पुगेको, बजारसँगको पहुँच बढ्दा तथा नयाँ निर्माण सामग्रीहरू सजिलै उपलब्ध हुँदा टिनका छाना र कङ्क्रिटका घर तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्।

म्याङलुङ नगरपालिका–२ का स्थानीय लीलाबहादुर तुम्बाहाङफे भन्छन्, ‘पहिले गाउँमा झिँगटीको छाना भएको घर धेरै सम्मानित हुन्थ्यो। अहिले त गाउँमा पनि टिन र सिमेन्टका घर बढी बनेका छन्, जसले गर्दा झिँगटी छाउने चलन कम हुँदै गएको छ।’ उनका अनुसार, झिँगटी बनाउने र छोप्ने दक्ष कारागारहरू अहिले गाउँमा लगभग भेटिन्नन्। झिँगटी छानाको मुख्य विशेषता यसको प्राकृतिक तापक्रम सन्तुलन हो।

अत्यधिक गर्मी र जाडो मौसममा झिँगटीको छानाले घर भित्रको तापक्रम सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ। गर्मीमा चिसोपन र जाडोमा न्यानोपन दिने यो छानामा बस्दा वातावरणसँग मेल खाने अनुभूति हुन्छ। स्थानीय खगेन्द्रप्रसाद ढकाल भन्छन्, ‘समाज परिवर्तन हुँदै जाँदा पुराना संरचना र चलनहरू पनि हराउँदै गएका छन्। झिँगटीको छाना पनि त्यस्तै परिवर्तनसँगै हराउँदै गएको हो।’

तेह्रथुमका गाउँहरूमा झिँगटी बनाउने सीप पनि हराउँदै गएको छ। पहिले गाउँमै माटोबाट झिँगटी बनाउने र छोप्ने दक्ष कारागारहरू हुन्थे, तर अहिले त्यो ज्ञान नयाँ पुस्तासम्म स्थानान्तरण हुन नसकेको छ। वैदेशिक रोजगारी, शिक्षाका अवसर खोजी र वैकल्पिक पेशातर्फ युवाहरू आकर्षित हुँदा यस्ता परम्परागत सीपहरू ओझेलमा पर्ने गरेका छन्। यसरी हेर्दा, झिँगटी छानासँगै ग्रामीण जीवनशैली, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक पहिचानका केही पक्षहरू पनि लोपोन्मुख भएका छन्।

झिँगटीको छाना हाम्रो विगतको जिवित दस्तावेज हो। यसले ग्रामीण समाजको इतिहास, प्रविधि, वातावरणीय ज्ञान र सांस्कृतिक मूल्यलाई समेटेको छ। यसको संरक्षण नगर्ने हो भने भोलिका पुस्ताहरू केवल किताबमा मात्रै यसलाई पढ्नेछन्, गाउँमा देख्न पाउने छैनन्। त्यसैले स्थानीय तह, सरोकारवाला निकाय र समुदायले मिलेर यसको संरक्षणमा लाग्नु आवश्यक छ।