लेखक: space4knews

३० चैत, विराटनगर। नेपालका तीन प्रमुख लघुवित्त संस्थाले मर्जर प्रक्रिया अगाडि बढाएका छन्। मोरङको कटहरीमा केन्द्रीय कार्यालय रहेको जीवन विकास लघुवित्त वित्तीय संस्था लिमिटेड, बाँकेको कोहलपुरमा केन्द्रीय कार्यालय रहेको युनिक नेपाल लघुवित्त वित्तीय संस्था लिमिटेड र काभ्रेपलाञ्चोकको बनेपामा केन्द्रीय कार्यालय रहेको मानुषी लघुवित्त वित्तीय संस्था लिमिटेडबीच मर्जर प्रक्रिया अघि बढेको छ। मर्जरसम्बन्धी समझदारी पत्रमा जीवन विकासका अध्यक्ष विक्रमराज सुवेदी, युनिक नेपालका अध्यक्ष शिवबहादुर चौधरी र मानुषी लघुवित्तकी सञ्चालक वीणा श्रेष्ठले हस्ताक्षर गरेका छन्।

तीन संस्थाबीच भएको सम्झौता नेपालको लघुवित्त क्षेत्रमा अहिलेसम्मकै ठूलो मर्जर सम्झौता हो। लघुवित्तको पुँजीगत आधार सुदृढ गर्दै आधुनिक प्रविधिमैत्री वित्तीय सेवा प्रवाह गर्ने र वित्तीय क्षेत्रमा सर्वसाधारणको विश्वास अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यका साथ मर्जर सम्झौता गरिएको जीवन विकास लघुवित्त वित्तीय संस्थाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत संजयकुमार मण्डलले जानकारी दिए। मर्जर पश्चात् संस्थाको नाम ‘जीवन विकास लघुवित्त वित्तीय संस्था लिमिटेड’ रहने छ।

संस्थाको केन्द्रीय कार्यालय मोरङ जिल्लाको कटहरी गाउँपालिका–२, जहाँ जीवन विकास लघुवित्तको केन्द्रीय कार्यालय अवस्थित छ, रहने छ। प्रमुख कार्यकारी अधिकृत संजयकुमार मण्डल हुनेछन्। हाल जीवन विकासको चुक्ता पुँजी १ अर्ब ७५ करोड १२ लाख ३२ हजार, युनिक नेपालको १४ करोड ८५ लाख ७५ हजार र मानुषी लघुवित्तको १० करोड ९३ लाख ७५ हजार रुपैयाँ छ। जीवन विकासले १६० शाखा कार्यालयमार्फत कोशी, मधेश र बागमती प्रदेशका ३१ जिल्लाका ३ लाख १५ हजार बढी सदस्यलाई घरदैलोमा पुगेर लघुवित्त सेवा प्रदान गरिरहेको छ। युनिक नेपालले १० जिल्लामा ८० हजार बढी र मानुषीले १४ जिल्लामा ३४ हजार ७ सय बढीलाई वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउँदै आएको छ।

मर्जर प्रक्रियालाई अघि बढाउन ६ सदस्यीय संयुक्त मर्जर समिति गठन गरिएको छ। समितिको संयोजकमा जीवन विकास लघुवित्तका सञ्चालक प्रकाशकुमार श्रेष्ठ चयन भएका छन्। सदस्यहरूमा अशोक सिटौला, पुरनप्रसाद चौधरी, सन्तराम थारु, नवीना ढाक्वा शाक्य र ताराकुमार रिजाल रहेका छन्। समितिको सदस्य सचिव पदमा जीवन विकास लघुवित्तका नायब प्रमुख कार्यकारी अधिकृत दामोदर रेग्मी रहेका छन्। मर्जर प्रक्रिया २०८३ असार मसान्तभित्रै पूरा गरी एकीकृत कारोबार सुरु गर्ने तयारी रहेको छ।

३० चैत, मस्को (रुस) । नेपाली नयाँ वर्ष २०८३ को अवसरमा रुसको राजधानी मस्कोस्थित नागोर्नाया सांस्कृतिक केन्द्रमा सांस्कृतिक कार्यक्रम सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको छ । गैरआवासीय नेपाली संघ, राष्ट्रिय समन्वय परिषद् रुसको आयोजनामा आइतबार सम्पन्न उक्त कार्यक्रममा कलाकारहरू रामजी खाँड, भूमिका गिरीलगायतले गीत संगीत प्रस्तुत गरेका थिए । कार्यक्रममा करिब ३०० नेपाली सहभागी थिए । सहभागीहरूले ती कलाकारहरूको सांगीतिक प्रस्तुतीसँग रमाइलो गरे ।

कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि, रुसका लागि नेपालका कार्यवाहक राजदूत महेश्वरमणि त्रिपाठीले कोभिड–१९ महामारीपछि नेपालबाट कलाकारहरू ल्याएर गरिएको यस कार्यक्रम पहिलो भएको उल्लेख गर्दै यस्तो कार्यक्रमहरूले परदेशमा पनि नेपाली कला र संस्कृतिलाई जोगाउन सहयोग पुगेको बताए । उनले भने, ‘नेपालीहरू नेपालबाहिर गएपछि पनि आफ्नो हृदयबाट नेपालीपन कहिल्यै भुल्दैनन्, यो कार्यक्रम त्यसकै प्रतिबिम्ब हो । नयाँ वर्षको अवसरमा आयोजना गरिएको यो कार्यक्रममा आगामी दिनमा निरन्तरता पाइनेमा म आशावादी छु ।’

त्यस अवसरमा एनआरएनए रुसका अध्यक्ष सिताराम कट्टेल (मिलन)ले कार्यक्रम सफल बनाउन सहयोग गर्ने सबैलाई धन्यवाद दिए । उनले भविष्यमा पनि यस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गरिने र यसका लागि सबैको साथ सहयोग आवश्यक पर्ने बताए । लामो समयपछि ठूलो मेहनतका साथ सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजनामा सफल भएको उनले बताए । एनआरएनएको उपाध्यक्ष तथा कार्यक्रम संयोजक संज्ञान कार्कीले विदेशमा नेपाली कला र संस्कृतिलाई जोगाउन र प्रवर्द्धन गर्न यस्ता कार्यक्रमहरू महत्वपूर्ण हुने बताए । उनले आगामी दिनमा नेपाली भाषा, कला र संस्कृतिको प्रोत्साहनका लागि यस्ता कार्यक्रमहरू निरन्तर सञ्चालन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । तसर्थ, नेपालबाट आएका कलाकार तथा रुसमा रहेका नेपालीहरूले नेपाली संस्कृति झल्कने गीत र नृत्य प्रस्तुत गरे ।

लेख सूचनाबीसौँ शताब्दीको सुरुमा चिकित्सा क्षेत्रमा पुरुषहरूको प्रभुत्व थियो र युरोपेली संस्थाहरूले महिलाका लागि आफ्नो ढोका बन्द राखेका थिए। त्यही बेलामा ब्रिटिश उपनिवेश भारतको बङ्गालकी एक महिला एक कठिन ढोकाभित्र प्रवेश गरेकी थिइन्। सन् १९१२ मा जामिनी सेनलाई रोयल कलेज अफ फिजिसियन एन्ड सर्जन्स अफ ग्लास्गोले फेलो बनाएको पहिलो महिला मानिएको छ। यो संस्था सन् १५९९ मा स्थापना भएको थियो र महिलाहरूका लागि लामो समयसम्म बन्द थियो। तर चिकित्सा क्षेत्रका अरू थुप्रै अग्रजहरूको कथाभन्दा फरक, उनको कथा कतै हराउनु गयो। आजदेखि एक शताब्दीभन्दा पछि सेनको असाधारण जीवन — नेपालको राजदरबारका वार्डहरूदेखि ब्रिटेनका परीक्षा हलसम्म र उपनिवेशकालीन भारतका महामारी प्रभावित शहरसम्मको यात्रा — उनकी नातिनी दीप्ता रोय चक्रवर्तीले लेखेको नयाँ जीवनी ‘डाक्टराइन जामिनी सेन’मा समेटिएको छ। (उत्तर भारतीय भाषाहरूमा महिला डाक्टरलाई डाक्टराइन भनिन्छ।) यो जीवनी सेनका सङ्कलित चिठ्ठी, दैनिक डायरी र जर्नलहरूमा आधारित छ। महिला परिषद् नामक जर्नलमा प्रकाशित लेख र उनका दिदी कामिनीले लेखेको एउटा लेखमा समेत आधारित छ। यो पुस्तकले भारत स्वतन्त्रता पूर्वकालको बङ्गालकी तीक्ष्ण बुद्धि र दृढ सङ्कल्प भएकी महिलालाई इतिहासमा पुनः स्थापित गर्दछ।

जामिनी सन् १८७१ मा बङ्गालको बरिसालमा प्रगतिशील परिवारमा सात दाजुभाइ दिदीबहिनीबीच जन्मिएकी थिइन्। उनको चिकित्सा यात्रा युरोपभन्दा धेरै टाढाबाट सुरु भयो। कलकत्ताको बेथुन कलेजमा पढेकी उनले सन् १८९७ मा कलकत्ता मेडिकल कलेजबाट चिकित्सा शास्त्रमा दीक्षित भइन्, त्यो बेलासम्म चिकित्सा क्षेत्र पुर्ण रूपमा पुरुषप्रधान र विशेष जातिमा सीमित थियो। स्नातक भएपछि उनले नेपालमा जागिर गर्ने प्रस्ताव स्वीकार गरिन्। यो नै उनको व्यावसायिक जीवनको सुरुवात थियो। उनले नेपालको शाही परिवारमा निजी फिजिसियन र काठमाडौंको महिला अस्पतालको प्रमुखका रूपमा काम गरिन्। लगभग एक दशक उनले उच्चतम चिकित्सा सेवा दिइन्। उनले राजा पृथ्वी वीर विक्रम शाहको विश्वास जित्दै परम्परागत परिवेशमा आधुनिक निदान विधिहरू लागू गरिन्। उनका नेपाल बसाइ मृत्यु, परिवर्तन र राजनीतिक अस्थिरतासँग जोडिएको थियो। दरबारमा बढ्दो अशान्ति र कूको हल्लाबीच उनले नेपाल छोड्ने निर्णय गरिन्। राजाले उनलाई सुनको घडी उपहार स्वरूप दिएका थिए। केही समयपछि राजाको निधन भयो। राजाको मृत्यु विषाक्तकारक कारणले भएको आशङ्का गरिएको थियो। तर उनको महत्त्वाकांक्षा उनलाई धेरै अगाडि लैजान सफल भयो।

३० चैत, काठमाडौं । नेपाल राष्ट्र बैंकले आजका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर निर्धारण गरिसकेको छ । अमेरिकी डलरको खरिददर १४८ रुपैयाँ ०७ पैसा र बिक्रीदर १४८ रुपैयाँ ६७ पैसा तोकिएको छ । युरोपियन युरोको खरिददर १७३ रुपैयाँ ५४ पैसा र बिक्रीदर १७४ रुपैयाँ २४ पैसा रहेको छ भने युके पाउण्ड स्टर्लिङको खरिददर १९९ रुपैयाँ ०२ पैसा र बिक्रीदर १९९ रुपैयाँ ८२ पैसा तोकिएको छ ।

उदयपुरको बेलका नगरपालिका–६, वाबुङला सामुदायिक वनबाट भरूवा २ थान बन्दुकसहित ४६ वर्षीय मान बहादुर राई र ४५ वर्षीय राम बहादुर तामाङलाई पक्राउ गरिएको छ। इलाका प्रहरी कार्यालय रामपुर ठोक्सिलाबाट खटिएको टोलीले उनीहरूलाई उक्त बन्दुकसहित फेला पारी पक्राउ गरेको हो। प्रहरीले घटनाबारे थप अनुसन्धान अघि बढाएको छ।

२९ चैत, उदयपुर – उदयपुरमा भरूवा बन्दुकसहित दुई जनालाई पक्राउ गरिएको छ। बेलका नगरपालिका–६, वाबुङला सामुदायिक वनबाट भरूवा दुई थान बन्दुकसहित दुई जनालाई पक्राउ गरिएको प्रहरीले जनाएको छ। पक्राउ पर्नेहरूमा सोही ठाउँ बस्ने ४६ वर्षीय मान बहादुर राई र ४५ वर्षीय राम बहादुर तामाङ रहेका छन्। इलाका प्रहरी कार्यालय रामपुर ठोक्सिलाबाट खटिएको टोलीले उनीहरूलाई उक्त बन्दुकसहित फेला पारी नियन्त्रणमा लिएको हो। प्रहरीले घटनाबारे थप अनुसन्धान गर्दैछ।

भारतीय गायिका आशा भोसलेको निधनले विश्व सङ्गीत क्षेत्रमा एउटा युगको अन्त्य भएको छ। उनले नेपाली फिल्म र गीतहरूमा स्वर दिँदै नेपाली सङ्गीतलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्वादसँग जोड्न सहयोग गरिन्। आशाले नेपाली सङ्गीतका प्रख्यात स्रष्टासँग सहकार्य गरी नयाँ उचाइमा नेपाली सङ्गीतलाई पुर्‍याइन। भारतीय सङ्गीतकी अनुपम गायिका आशा भोसले अब हामी माझ छैनन्। उनको निधनले भारतीय उपमहाद्वीप मात्र नभई विश्व सङ्गीतले एउटा युग गुमाएको छ। सात दशकभन्दा बढीको सफल सङ्गीत यात्रामा उनले हजारौं गीतमार्फत् छोडेको सङ्गीतको विरासत भविष्यका पुस्ताहरूमा चिरकालसम्म चम्किरहनेछ। उनको प्रभाव नेपालमा पनि गहिरो रहेको छ। आशाले नेपाली चलचित्र र गीतहरूमा स्वर दिए जसले नेपाली सङ्गीतलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्वादसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। विशेषतः सन् ७०/८० को दशकमा नेपाली सङ्गीतमा भारतीय सङ्गीतकार र गायकहरूसँगको सहकार्य बढ्दा आशाको स्वर यहाँ पनि अत्यंतै लोकप्रिय भयो। उनले गाएका केही नेपाली गीतहरू आज पनि चर्चित छन्। नेपाली चलचित्रका लागि उनले पाश्र्वगायनमा नयाँ उचाइ ल्याइन्। त्यो समयमा नेपाली सङ्गीत उद्योग विकासको चरणमा थियो, त्यस्तो परिस्थितिमा आशाजी जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका गायिकाको सहभागिताले नेपाली सङ्गीतलाई आत्मविश्वास थपेको थियो।

उनको योगदान गीत गाउन मात्र सीमित थिएन, उनले नेपाली सङ्गीतलाई व्यापक दर्शकमाझ पुर्‍याउने भूमिका निर्वाह गरिन्। भारतीय रेडियो र क्यासेट संस्कृतिमा उनको सङ्गीतसहित नेपाली गीतहरू पनि प्रायः सुनिने वातावरण बनेको थियो।

संघर्षपूर्ण जीवनको कथा : सन् १९३३ मा महाराष्ट्रस्थित परिवारमा जन्मिएकी आशा भोसलेको बाल्यकाल धेरै सजिलो थिएन। प्रसिद्ध गायक तथा नाटककार पण्डित दीनानाथ मंगेशकरकी छोरी भएकाले सङ्गीत उनको रगतमा थियो। तर बाल्यकालमै पिताको निधनपछि उनले परिवारको जिम्मेवारी लिएर आफ्नो संघर्ष र आत्मनिर्भरतालाई सिद्ध गरिन्। दिदी लता मंगेशकरको छायाँमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउनु सजिलो थिएन। आरम्भमा बी-ग्रेड फिल्मका अवसर तथा अस्वीकृतिको पीडामा परे पनि उनले आफूलाई प्रमाणित गरिन्। कहिल्यै हार नमान्दै शास्त्रीय, गजल, पप, क्याबरेदेखि लोक सङ्गीतसम्म बहुआयामिक गायिका बन्न सफल रहिन्।

उनको सङ्गीत तथा गीतहरूको गुणस्तर र विविधताका कारण संगीत क्षेत्रमा उनको अपूरणीय स्थान छ। उनले आरडी बर्मन र ओपी नैय्यरजस्ता दिग्गज सङ्गीतकारहरूसँग काम गरी नयाँ ध्वनि र शैली प्रस्तुत गरिन्। ‘पिया तू अब तो आजा’, ‘दम मारो दम’, ‘चुरा लिया है तुमने’, ‘इन आँखों की मस्ती’जस्ता गीतहरूले उनलाई अमर गराइदियो। आशा भोसलेले हिन्दी मात्र नभई बंगाली, मराठी, गुजराती, पंजाबी, अंग्रेजी लगायत २० भन्दा बढी भाषामा गीत गाउँदै विश्वभरी लोकप्रियता प्राप्त गरिन्।

नेपाली सङ्गीत र संस्कृति प्रति उनको रुचि विशेष थियो। उनले नेपाली चलचित्र तथा गीतहरूमा स्वर दिएर संगीतप्रेमीहरू माझ सम्झनाको पात्र बनिन्। आशाले गाउँदै नेपाली श्रोताको भावना समेट्ने गीतहरू सिर्जना गरिन्। ‘म प्यार बेचिदिन्छु’, ‘यति धेरै माया दियौ’, ‘एउटा मान्छे मनपर्छ’, ‘बैगुनी मायाले’, ‘गैरी खेतको शिरै हान्यो’, ‘आज हाम्रो भेट भएको दिन’, ‘किन बढ्दैछ ढुकढुकी’, ‘दियो बाली साँझको’, ‘साउने झरीमा’, ‘वसन्त नै बस्न खोज्छ यहाँ’, ‘पहाडको माथि माथि’, ‘मोहनी लाग्ला है’, ‘तिम्रो मनमा लुकेको कुरा’जस्ता नेपाली गीतहरू उनका स्वरमा अत्यन्तै लोकप्रिय भए। यी गीतहरूमा आशाले प्रेम, विरह, प्रकृति र जीवनका सरल भावहरूलाई शैलीसँग प्रस्तुत गरिन्।

उनको आवाजले गीतहरूलाई जीवित बनाएको छ र यी गीतहरू रेडियो, सङ्गीत समारोह तथा डिजिटल प्लेटफर्महरूमा अझै पनि निकै रुचाइन्छ। आशाले नेपाली सङ्गीतका धेरै प्रतिष्ठित स्रष्टासँग सहकार्य गरिन् जसमा नारायणगोपाल, प्रकाश श्रेष्ठ, शम्भुजीत बास्कोटा, जयदेव, किरण खरेल, रञ्जित गजमेर, कुसुम गजमेरहरू रहेका छन्। भारतीय गायन शैली तथा नेपाली शब्द र धुनको संयोजनले नयाँ पहिचान तयार पार्‍यो। विशेषगरी रञ्जित र शम्भुजीतसँगको सहकार्यले आधुनिक नेपाली चलचित्र सङ्गीतलाई उच्चतम स्तरमा पुर्‍याउन योगदान पुर्‍यायो।

आशाले नेपाललाई सधैं सांस्कृतिक रूपमा नजिकको देशको रूपमा हेरिन्। उनलाई नेपाल छिमेकी मात्र नभई सङ्गीत बुझ्ने र आत्मसात गर्ने दर्शक रहेको समाज सम्झिन्थिन्। उनले नेपाली श्रोताको सङ्गीतप्रति प्रेम, संवेदनशीलता र गीतप्रतिको लगावलाई सधैं प्रशंसा गरिन्। ‘पर्देमे रहेनो दो, पर्दा ना उठाओ’ गीतको छायांकन र काठमाडौंमा भएका कार्यक्रमहरूले नेपालमा सङ्गीतको वातावरण, मान्छेको ऊर्जा र आतिथ्यले उनलाई अत्यन्त प्रभावित पारेको बताइन्। नेपाली सङ्गीतप्रति उनको दृष्टिकोण सदैव सकारात्मक रह्यो। उनले नेपाली गीतहरूमा मौलिकता, लोकधुनको गहिराइ र शब्दको मिठास महसुस गर्थिन्।

उनका अनुसार नेपाली सङ्गीत प्रकृतिसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छ, जहाँ पहाड, नदी, वर्षा र गाउँघरका अनुभूतिहरू गीतमा झल्किन्छन्, जसले नेपाली सङ्गीतलाई विशेष बनाउँछ। आशा भोसलेले गुणस्तर कायम राख्न, राम्रो शब्द प्रयोग गर्न र निरन्तर अभ्यास गर्दै जान आवश्यक ठानेकी थिइन्।

आशा भोसले भारतीय मात्र नभई विश्व सङ्गीत क्षेत्रका महत्वपूर्ण नाम पनि हुन्। उनले विभिन्न देशहरूमा कन्सर्टहरू गरिन्, अन्तर्राष्ट्रिय कलाकारहरूसँग सहकार्य गरिन् र भारतीय सङ्गीतलाई विश्वस्तरमा चिनाइन्। उनका गीतहरू दक्षिण एसियामै सीमित नभई अन्य क्षेत्रहरूमा पनि अत्यधिक लोकप्रिय छन्। यसैले उनलाई ग्लोबल आइकनको रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ।

प्रेम र सहकार्य : नारायणगोपाल उनका प्रिय गायक

आशाको नेपाली चलचित्र निर्देशक तुलसी घिमिरेसँग विशेष सम्बन्ध थियो। डेब्यु चलचित्र ‘बाँसुरी’का गीतमा स्वर दिन आग्रह गर्न तुलसी र रञ्जित गजमेर मुम्बई पुगेका थिए। आशाले रञ्जितलाई “कान्छा” भनेर बोलाउँथिन् र उनीहरूको मित्रता निकै राम्रो थियो। रञ्जितबाट परिचित भएर तुलसीले आशासँग मुंबईमा भेट गरी गीत गाउन अनुरोध गरे। स्टुडियो बाहिर निस्कँदा आशालाई पुनः भेटेर गीतको मूल्य सोध्ने क्षण तुलसीलाई अझै सम्झना छ। त्यतिबेला भारती पनि त्यहाँ थिइन्, जो पछि तुलसीकी पत्नी बन्ने भएकी थिइन्। तुलसीका अनुसार आशाले विनोदपूर्वक ‘पैसा कति दिने?’ भनिन् र रञ्जितलाई ‘कान्छा गाना रेडी करो’ भने। पछि स्टुडियो बुकिङ भयो र सबै उत्साहित भए। आशाको स्वर नेपाली फिल्ममा समावेश हुनु ठूलो उपलब्धि थियो।

आशाले ‘बाँसुरी’का ‘मिरमिरे साँझमा सिमसिमे पानी’ र ‘झझल्को लिएर आएछ सावन फेरी आँखामा’ गीतहरू गाइन्, रञ्जितले संगीत भरे। त्यसपछि तुलसीका अन्य फिल्महरू चिनो, कोसेली, लाहुरेमा पनि आशाले स्वर दिइन्। तुलसी भन्छन्, “उहाँ नेपालीलाई अत्यन्त माया गर्ने प्रसिद्ध गायिका हुनुहुन्थ्यो। उहाँलाई मनपर्ने गायक नारायणगोपाल थिए। उहाँहरूले ‘पहाडको माथि माथि’ गीतमा पनि सहकार्य गर्नुभयो।” आशाले नारायणगोपालको आवाज, गायन शैली र स्वभावको प्रशंसा गरिरहनु हुन्थ्यो। “आशाजी नेपाल र नेपालीलाई निकै माया गर्ने व्यक्ति हुन्,” तुलसी सम्झन्छन्। “नेपाली गीत बारेमा उहाँ उत्साहित हुन्थिन। अरु भाषाका गीत पनि गाउनुभयो तर नेपालको विषयमा कहिल्यै नकारात्मक व्यवहार देखाइनन्।”

आशा भोसलेको निधनले एउटा युगको अन्त्य भएको अनुभूति गराएको छ। तर उनका गीतहरू कहिल्यै हराउने छैनन्। उनको आवाज रेडियोमा अझै बजिरहनेछ, नयाँ पुस्ताले सुनेर प्रेरणा लिनेछन् र पुराना पुस्ताले सम्झनेछन्। उनको संघर्ष, लगनशीलता र समर्पणका कथाहरू सधैं प्रेरणाको स्रोत रहिरहनेछन्। अनुपस्थितिले महसुस त हुनेछ, तर उनको आवाज हामी संग सधैं रहनेछ।

आशाको जीवन नयाँ पुस्ताका लागि एउटा सन्देश हो: सफलता छोटो बाटोबाट हासिल हुँदैन। उनले निरन्तर अभ्यास, अनुशासन र मेहनतलाई प्राथमिकता दिइन्। समयसँगै आफूमाथि परिवर्तन गर्दै पनि आफ्नो मौलिकता कहिल्यै नछोडेकी थिइन्। आजका गायक-गायिकाले यसबाट सिक्नुपर्ने महत्वपूर्ण कुरा बहुआयामिक हुनु र मौलिकता कायम राख्नु हो।

२९ चैत, काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) संसदीय समितिका सभापतिको उम्मेदवार चयनका लागि व्यापक छलफलमा जुटेको छ। उनीहरू सार्वजनिक लेखा समितिको सभापतित्व विपक्षी दललाई दिनुपर्ने पक्षमा स्पष्ट छन्, तर कुन विपक्षी दललाई नेतृत्व सुम्पने भन्ने निर्णय अहिलेसम्म हुन सकेको छैन। प्रतिनिधिसभामा रास्वपाबाहेक पाँच दल छन्। नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले, नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी, श्रम संस्कृति पार्टी र राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) प्रतिपक्षमा छन्।

प्रतिनिधिसभाभित्रका बाँकी नौवटा संसदीय विषयगत समितिका सभापतिहरूको जिम्मेवारी कसलाई दिने भन्ने विषयमा पनि रास्वपा भित्र छलफल भइरहेको छ। संसदीय समितिका सभापति चयन गर्दा रास्वपामा एकीकृत भएका दलहरूबाट आएका व्यक्तिलाई जिम्मेवारी दिने प्रयास भइरहेको छ। निर्वाचनअघि रास्वपामा विवेकशील साझालगायतका समूहहरू मिसिएका थिए। संघीय संसद अन्तर्गत कुल १६ वटा विषयगत समिति छन्, जसमा प्रतिनिधिसभामा १० र राष्ट्रिय सभामा ४ समिति छन्। त्यस्तै दुईवटा संयुक्त समिति पनि छन्। राष्ट्रिय सभाका समितिका सभापतिहरू पहिल्यै चयन भइसकेका छन्। गत शुक्रबार प्रतिनिधिसभा अन्तर्गत १० वटा र दुईवटा संयुक्त समिति गठन भएका थिए। ती समितिमा सभापतिको निर्वाचन आगामी वैशाख ४ गते निर्धारित गरिएको छ।

समाचार सारांश सम्पादकीय समीक्षा पछि तयार गरिएको छ। चार्ली टेलरले भनेका छन्– नेपाली युवाहरू विश्वका नेताहरू हुन् र नेपालमा जेनजी आन्दोलनपछि संवैधानिक प्रक्रियाबाट नयाँ सरकार सत्तामा आएको छ। जेनजी आन्दोलन रेडिट र डिस्कर्ड जस्ता सामाजिक सञ्जालबाट आह्वान भएको थियो र युवाहरूले डिजिटल स्पेसलाई आन्दोलनको मुख्य हतियार बनाएका थिए। जेनजी आन्दोलनपछि बनेको सरकारले संविधानको घेराभित्रै चुनाव सम्पन्न गराएको र डिजिटल प्रचारले चुनावी प्रतिस्पर्धामा ठूलो भूमिका खेलेको छ।

२९ चैत, काठमाडौं। केही दिनअघि चार्ली टेलरले हामीसँगको कुराकानीमा भने– नेपाली युवाहरू विश्वका नेताहरू हुन्। नेपालमा गत भदौमा भएको जेनजी आन्दोलनलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर चार्लीलाई प्राप्त भयो। उनले पछिल्ला केही वर्षमा बंगलादेश, केन्या, मोरक्को, माडागास्कर, फ्रान्स लगायतका देशहरूमा भएका युवा आन्दोलनहरू नजिकबाट अध्ययन गरेका छन्। आन्दोलनका विभिन्न प्रकार र तरिकाबारे थुप्रै बुझाइ प्राप्त गरेका छन्। चार्लीको अनुभवले देखाउँछ– नेपाल मात्र यस्तो देश हो, जहाँ आन्दोलनपछि संवैधानिक प्रक्रियाबाट चुनाव सम्पन्न भयो र युवाहरूको भावना अनुसार नयाँ सरकार सत्तामा आयो। यसैले नेपाल विश्वभरका मानिसहरू, विशेष गरी त्यस्ता देशका लागि जुन यस्तै आन्दोलन भोगिरहेका छन्, एउटा उदाहरण र उत्सुकताको केन्द्र बन्दै गएको छ। “नेपालका युवा अहिले विश्वका नेता हुन्। संसारले नेपाललाई हेरिरहेको छ,” उनले भने।

चार्ली र थुप्रै देशी-विदेशी अध्ययनकर्ताहरूको चर्चामा रहेको यो युवा आन्दोलनको सुरुवात अनौठो छ। सम्भवत: पहिलोपटक कुनै आन्दोलन ‘रेडिट’ मार्फत आह्वान गरिएको थियो। तत्कालीन सरकारले सामाजिक सञ्जाल नियन्त्रण गर्ने नाममा प्रतिबन्ध लगाउँदा त्यो नै ‘ट्रिगर प्वाइन्ट’ बन्यो र युवा पुस्ताले डिजिटल स्पेसलाई आफ्नो अधिकारिक हतियार बनाए। प्रतिबन्धित रेडिटबाटै युवाहरूले ‘नेतातन्त्र’ विरुद्ध आन्दोलनको जग उठाए। रेडिटका ‘नेपाल सोसल’, ‘नेपाल’ जस्ता कम्युनिटीमा आबद्ध युवाहरूले ८ सेप्टेम्बरमा भ्रष्टाचारविरुद्ध देशव्यापी प्रदर्शन गर्ने घोषणा गर्दै आन्दोलनलाई थप उत्प्रेरणा दिए। ‘दी फाइनल रिभोलुसन–वी आर पञ्चिङ अप’ नारा लिएर जेनजीले आन्दोलनको आह्वान गरे। माइतीघर मण्डला र संसद् भवन अगाडि आन्दोलन सुरु गर्ने घोषणा गरेका युवाहरूले सडकमा अन्य युवाहरूलाई ल्याउन सामाजिक सञ्जालको व्यापक प्रयोग गरे।

आन्दोलनको नेतृत्व को गर्ने निश्चित थिएन, तर उद्देश्य स्पष्ट थियो– सत्ताको मनोमानी विरुद्ध ‘जेनजी विद्रोह’। नेताका छोराछोरीका विलासिता सार्वजनिक गर्ने ‘नेपो बेबी ट्रेन्ड’ होस् वा सडक प्रदर्शन, जेनजीले घोषणा गरेको थियो: भ्रष्टाचार, बेथिति र अनियमितताविरुद्ध नयाँ संघर्षको शुरुवात। सामाजिक सञ्जाल तताइरहँदा पुराना पुस्ताले नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतना मापन गरिरहेका थिए। सडकमा कति जति युवा उत्रिन्छन् भन्ने सुनिश्चित थिएन, तर यदि ठूलो संख्या उत्रियो भने यो सरकार मात्र होइन पुरै राजनीतिक संस्कृतिलाई चुनौती दिन सक्ने अनुमान थियो। त्यसपछि त्यस्तै भयो।

सामाजिक सञ्जालबाट सञ्चालित युवाहरूले भदौ २३ गते माइतीघर–बानेश्वरका गल्ली-गल्लीमा विरोधका आवाज उठाए। नेतृत्वविहीन यो आन्दोलनलाई कतिपयले ‘एल्गोरिदम मुभमेन्ट’ भन्दै विश्लेषण गर्न थाले। सामाजिक सञ्जालमा फ्लायरहरू देखिन थाल्यो र त्यसले एकजुटता बढायो। युवा विश्लेषक नवीन तिवारी भन्छन्, ‘भदौ २३ र २४ गतेको आन्दोलनमा कसैले घरघरमा गएर बोलाएको थिएन। युवाहरू स्वेच्छाले सडकमा आएका थिए। यसमा सामाजिक सञ्जालले ठूलो भूमिका खेलेको छ। आफूलाई मिल्ने फ्लायर सबैले सेयर गरे र त्यसैले ठूलो उपस्थिति र आक्रोश देखियो।’’

नेताका छोराछोरीहरूको विलासी जीवनशैलीको तुलना गरियो जसमा महँगो ब्रान्डका कपडा, विदेशी यात्रा, विलासी वस्तुहरू थिए, जुन सामान्य नेपाली युवाको आर्थिक संघर्षसँग विपर्यस्त थियो। भदौ २३ को आन्दोलन रेडिटमा देखियो तर सबैभन्दा प्रभावशाली प्लेटफर्म ‘डिस्कर्ड’ रह्यो। सामान्य समाजका लागि रेडिट र डिस्कर्ड दुवै नयाँ थिए। रेडिटमा छद्म नामले विचार व्यक्त गरिन्थ्यो भने डिस्कर्ड भिडियो गेम खेल्ने युवाहरूको प्लेटफर्म थियो। यसबाट युवाहरू एकीकृत भए।

फेसबुकमा सक्रिय समूहहरू ‘एमआरआर’ जस्ता समूहहरूमा इनरुवा, धरानका शहरहरूमा पनि जेनजीले आन्दोलनको घोषणा गरिसकेको थियो। न कुनै राजनीतिक दलको झण्डा, न कुनै विद्यार्थी संगठनको। स्वतः उठेको आन्दोलनले ‘वेक अप युथ, वेक अप जेनजी’ जस्ता नाराहरू दिएका थिए। फेसबुक, इन्स्टाग्राम जस्ता ‘स्टोरी’हरूमा पनि अभियान व्यापक भयो। आन्दोलनअघि ‘स्टोरी’मा पोष्ट राखेर सबैलाई रिपोष्ट गर्न आग्रह थियो जसले युवाको सहभागीता बढायो।

‘अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको कुरा जति गरे पनि नेताहरू हाम्रो आवाज दबाउन चाहन्छन्। अहिले सामाजिक सञ्जाल नै बन्द गरिदिए। लाजमर्दो कुरा। अब चुप बस्दैनौँ– इन्फ इज इन्फ।’ यस्तो अभिव्यक्ति पोस्टहरूले आन्दोलनलाई थप उर्जा दियो। यो शक्ति टिकटकजस्ता प्लेटफर्ममा फैलिएको ‘नेपोबेबी’ ट्रेन्डले थप बढ़ायो। यो ट्रेन्ड फिलिपिन्स र इन्डोनेशियाबाट नेपालमा पनि फैलियो, जसले नेताका छोराछोरीहरूको विलासिता जनसाधारणको कठिनाईसँग तुलना गरियो।

‘नो मोर करप्सन, वेक अप च्यालेन्ज’ जस्ता अभियानहरू चलाइयो। नेताका छोराछोरीको विदेशी यात्रा, विलासी सामग्रीको प्रयोग फेरि सामाजिक माध्यमबाट उजागर गरियो। संसद् भवन भित्र सांसदहरूको गतिविधि ‘द स्ट्यान्डअप कमेडी सर्कस’ भनियो। पहिलोपटक युवाहरूले डिजिटल मोर्चा कब्जा गरे जुन विदेशमा भएका अभियानसँग पनि मेल खान्थ्यो।

नेपालभन्दा पहिला फिलिपिन्स र इन्डोनेशियामा ‘नेपो बेबी’ ट्रेन्ड सक्रिय थियो, जसमा भाइरल सामाजिक सञ्जालहरूमा राजनीतिक नेताका छोराछोरीहरूको विलासी जीवनशैली सार्वजनिक हुआ। यो लहरले नेपालमा समेत युवाहरूलाई आक्रोशित गर्यो, विशेष गरी सरकारले सामाजिक सञ्जाल बन्द गरेपछि। त्यसैले डिस्कर्ड आन्दोलनलाई पुन: सक्रिय बनाउने माध्यम बन्यो।

भदौ २३ गते १९ युवाको मृत्यु भएको खबर आएपछि सामाजिक सञ्जाल अझ सक्रिय भयो। भदौ २४ को आन्दोलनमा तोडफोड र आगजनी योजनाहरू पनि डिस्कर्डबाट नै फैलने थाले। नयाँ पुस्ताले परम्परागत शैलीमा ब्रेक लगाएको नवीन तिवारीले भन्छन्। डिस्कर्डका ‘युथ अगेंस्ट करप्सन’, ‘युवा हब’ अत्यन्त सक्रिय थिए र भदौ २४ को विद्रोहका योजना त्यहाँबाट साझा गरिएको थियो।

जेनजी आन्दोलनपछि बनेको गौरीबहादुर कार्की नेतृत्वको जाँचबुझ आयोगले पनि यसलाई स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेको छ। आयोगको प्रतिवेदन अनुसार, डिस्कर्डले आन्दोलनको तयारी र सञ्चालनमा निर्णायक भूमिका खेलेको छ। यसलाई चुनौतीपूर्ण सूचना र जोखिमका रूपमा पनि विश्लेषण गरिएको छ। आन्दोलनका क्रममा भ्रामक सूचनाहरू फैलिएको, जसमा होस्टलमा बलात्कार र मृत्युको वृद्धिको गलत दाबी समेत थियो।

आन्दोलनपछि तत्कालीन सरकार ढलेपछि राजनीतिक संक्रमण सुरु भयो। अन्तरिम सरकार गठनका लागि पनि डिस्कर्डको प्रयोग गरिएको थियो। जंगी अड्डामा छलफल भइरहँदा अर्कोतर्फ डिस्कर्डमा भावी प्रधानमन्त्रीबारे चर्चा हुँदै थियो र त्यहीँ मतदान पनि भयो। जेनजीले इतिहासमै पहिलोपटक डिस्कर्डबाट मतदान गरेर पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीलाई प्रधानमन्त्रीमा सिफारिस गर्यो र उनी देशकी प्रधानमन्त्री बनिन्।

कार्की नेतृत्वको सरकारले संविधान अनुसार तोकिएको समयमा चुनाव सम्पन्न गरायो, जुन सफलतापूर्वक सम्पन्न भयो। चुनावी प्रतिस्पर्धा डिजिटल भूगोलमा सबैभन्दा बढी सक्रिय रह्यो। ‘वार–रुम’ स्थापना गरी नवप्रवर्तनशील प्रचार भयो। विशेषगरी बालेन शाह र उनकी पार्टी रास्वपाले सबैभन्दा अगाडि रहे। अन्य पार्टीका नेताहरू पनि डिजिटल माध्यममा सक्रिय देखिए। रास्वपाका समर्थकहरूले ‘घण्टी डट वेबसाइट’ ल्याए जसले चुनावी प्रचार थप रोचक बनायो।

नेपाली कांग्रेस पनि कम सक्रिय थिएन। सभापति गगन थापामाथि लागेको आरोपलाई राजनीति पूँजी बनाउन ‘मटन डट वर्ल्ड’ नामक साइट बनाइएको थियो। यो साइटमा थापाका बारेमा विभिन्न तथ्याङ्क राखिएका थिए। यस्तै, अंग्रेजीमा गोट (G.O.A.T) माग्ने अभियान पनि चलाइयो। यसरी नेता/कार्यकर्ता भौतिक स्थल भन्दा बढी सामाजिक सञ्जालमा देखिए।

चुनाव अवधिभरि सामाजिक सञ्जालमा राजनीतिक गतिविधि तिब्र रह्यो। टिकटक, रिल्स लगायतका प्लेटफर्महरू राजनीतिक हतियार बने। सबैमा युवा पुस्ता सबभन्दा सक्रिय भयो। डिजिटल स्पेसलाई विद्रोह र चुनावको नयाँ मोर्चा बनाएको यो युवा पुस्ताले अब चुनावको मुख्य भिडन्त डिजिटल क्षेत्रमा हुने संकेत दिएका छन्।

क्लिक फार्मिङ र बट फार्मिङको बहस अब व्यापक बनिसकेको छ। कतिपयले एल्गोरिदमले चुनाव नतिजामा प्रभाव पारेको बताउँछन्। डिजिटल प्रविधि विज्ञ आनन्दराज खनालले भने, ‘एल्गोरिदमले हाम्रो व्यवहार सिक्छ तर यो हाम्रो बानीको प्रतिविम्ब हो। अब यो राजनीतिक प्रक्रियामा समेत प्रभावकारी छ। हरेक हातमा स्मार्टफोन छ र धेरै समय सामाजिक सञ्जालमा बिताउँछौं, त्यसैले यसको प्रभावलाई कम आँकलन गर्न सकिन्न।’

नवीन तिवारी भन्छन्, ‘डिजिटल स्पेसमा हुर्किएको यो पुस्ताले परम्परागत राजनीतिक ढाँचामा क्रान्ति ल्यायो। पुरानो पुस्ताले गाउँ-गाउँमा संगठन विस्तार गर्ने तर अहिले फेसबुक, ट्वीटर जस्ता प्लेटफर्मबाट राजनीतिक शक्ति बनाइन्छ। पहिले पार्टीमा सामेल हुन विचार मिलाउनु पथ्र्यो, अहिले लाइक, कमेन्ट, सेयर र सोसल मिडिया प्रोफाइल महत्त्वपूर्ण छन्। हिजो नेता स्थापित थिए, आज बालेन शाह जस्ता कलाकारबाट मेयर र प्रधानमन्त्री बन्ने युवा देखा परेका छन्।’

जेनजी नेतृ तनुजा पाण्डेले पनि डिजिटल स्पेसले प्रचारप्रसार सजिलो र कम खर्चिलो बनाएको कारण युवाबीच लोकप्रियता बढेको बताउँछिन्। भौतिक रूपमा नागरिकलाई सार्वभौम नागरिकको स्थानमा पुग्न मुस्किल छ, तर डिजिटल पहुँच सरल भएकाले युवाले सामाजिक सञ्जाललाई नयाँ प्रतिरोधको हतियार बनाएको पाण्डेको तर्क छ।

आन्दोलनदेखि चुनावसम्म सामाजिक सञ्जाल नयाँ मोर्चा बनेको स्पष्ट छ। विद्रोह होस् वा चुनाव सबैले डिजिटल स्पेसलाई प्रमुख भूमिका दिएका छन्। ‘किनभने यसले रियल–टाइम बहस ल्याउँछ, तत्काल सञ्चार हुन्छ र भौगोलिक दूरी हटाउँछ,’ पाण्डे भन्छिन। ‘पहिले योजना बनाएपछि कार्यान्वयनमा समय लाग्थ्यो, अहिले सञ्जालले खर्च कम, प्रचार छिटो र नेटवर्क बनाउने काम सजिलो बनाएको छ। फ्लायर वितरणभन्दा वाटर कलरले रंगाउने कार्य सजिलो भएकाले युवाहरू आकर्षित भएका छन्।’

नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री प्रदीप पौडेलले पूर्वस्थापन पक्षका असन्तुष्टहरूलाई मुद्दामा होइन, महाधिवेशन तयारीमा केन्द्रित हुन आग्रह गर्नुभएको छ। उहाँले महाधिवेशन सबैलाई समेट्ने भएकाले असन्तुष्टिका विषयहरू त्यहाँ उठाउन सुझाव दिनुभयो। पौडेलले भन्नुभयो, “यो समय मुद्दा विवादको होइन, महाधिवेशनको हो,” त्यसैले महाधिवेशनमा सहभागी भएर आफ्नो विचार राख्नु सबैको हितमा रहेको छ।

२९ चैत, दाङ। निर्वाचन समीक्षा गर्न दाङ आउनुभएका महामन्त्री पौडेलले महाधिवेशनले सबै पक्षहरूलाई समेट्ने भएका कारण असन्तुष्टिका विषयहरू महाधिवेशनमा लैजान सुझाउनुभयो। उहाँले थप्नुभयो, “महाधिवेशनको मिति घोषणा भइसकेको छ र प्रक्रिया अघि बढ्दैछ, त्यसैले सहभागी भएर आफ्नो पक्ष राख्नु सबैको हितमा छ। म साथीहरूलाई मुद्दा विवादको सट्टा महाधिवेशनमा केन्द्रित हुन अनुरोध गर्दछु।”

महामन्त्री पौडेलले महाधिवेशन प्रक्रिया जारी रहेको र यसले कांग्रेसमा नयाँ ऊर्जा तथा गति थप्ने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो।

सर्वोच्च अदालतले रवि लामिछानेविरुद्धको मुद्दा संशोधन गर्ने महान्यायाधिवक्ताको निर्णयलाई ‘जटिल कानूनी प्रश्न’ भएकाले पूर्ण इजलासमा निस्कर्ष निकाल्नुपर्ने व्याख्या गरेको छ। महान्यायाधिवक्ताको अभियोगपत्र संशोधन अधिकार निरपेक्ष हो कि वस्तुनिष्ठ आधारमा हो भन्ने विषयमा सर्वोच्चले आठ कानूनी प्रश्न अघि सारेको छ। सर्वोच्चले अभियोगपत्र संशोधन प्रक्रियामा थप प्रमाण, फरार प्रतिवादी, र राजनीतिक प्रयोजनको स्पष्ट व्याख्या गरी पूर्ण इजलासमा मुद्दा निरुपण गर्न निर्देशन दिएको छ। २९ चैत, काठमाडौं।

सर्वोच्च अदालतले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति एवं पूर्वगृहमन्त्री रवि लामिछाने विरुद्धको मुद्दा संशोधन गर्ने महान्यायाधिवक्ताको निर्णयलाई संविधान र कानुनको दृष्टिले जटिल प्रकृतिको भनेको छ। महान्यायाधिवक्ता सविता भण्डारी बरालका दुई निर्णयमाथि परेको रिट निवेदनमा व्याख्या गर्दै सर्वोच्चले उक्त निर्णयलाई ‘जटिल कानूनी प्रश्न’ भएकाले पूर्ण इजलासबाट निपटाउनुपर्ने बताएको हो। जटिल कानूनी प्रश्न भएका मुद्दा तीन वा सो भन्दा बढी न्यायाधीश सहभागी पूर्ण इजलासमा पेश गर्नुपर्ने कानुनी प्रावधान छ।

न्यायाधीश विनोद शर्मा र अब्दुल अजीज मुसलमानको इजलासले उक्त मुद्दामा जटिल कानूनी प्रश्न रहेको निष्कर्ष निकालेको छ। महान्यायाधिवक्ता भण्डारीको दुई पटकको निर्णय संविधान तथा कानुनी प्रणालीको विरुद्ध भएको भन्दै वरिष्ठ अधिवक्ता दिनेश त्रिपाठीसहित तीन जनाले सर्वोच्चमा अलग-अलग रिट निवेदन दर्ता गरेका थिए। सर्वोच्चले आठवटा प्रश्न अगाडि राख्दै ती नै आधारमा महान्यायाधिवक्ताको निर्णयको औचित्य खोज्नुपर्ने बताएका छन्।

कैलालीको गौरीफन्टा नाकामा भारतबाट फर्कँदै गरेकी सुनिता कुमालसँग बढी भाडा असुल्ने अटो चालकलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको छ। अटो चालक केशव सिंह रावल र सहचारी भूगालीराम चौधरीले कुमाललाई गौरीफन्टा नाकाबाट धनगढी बसपार्कसम्म १५०० भारतीय रुपैयाँ लिएको स्वीकार गरेका छन्। जिल्ला प्रहरी कार्यालयले दुबैलाई नियन्त्रणमा राख्दै थप अनुसन्धान गरिरहेको र रकम फिर्ता गरिने तयारीमा रहेको जनाएको छ। २९ चैत, धनगढी।

गौरीफन्टा नाकामा आइतबार बिहान भारतबाट फर्किने क्रममा बाजुराको बूढीगंगा नगरपालिका-८ की सुनिता कुमालसँग अस्वभाविक रूपमा बढी भाडा असुल्ने अटो चालकलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको हो। जिल्ला ट्राफिक प्रहरी कार्यालयको टोलीले अटो चालक केशव सिंह रावल र उनका सहयोगी भूगालीराम चौधरीलाई नियन्त्रणमा लिएको छ। ट्राफिक प्रहरी निरीक्षक रेशमप्रसाद आचार्यले दुबैलाई नियन्त्रणमा लिएर थप कारबाहीका लागि जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा जिम्मा लगाइएको बताए।

उनका अनुसार दुबैले कुमालसँग गौरीफन्टा नाकाबाट धनगढी बसपार्कसम्म पुर्‍याउँदा १५०० भारतीय रुपैयाँ लिएको स्वीकार गरेका छन्। उनीहरूले कुमालको झोला गौरीफन्टा नाकाबाट वारीसम्म बोकेर ल्याएको समेत बताएका छन् र त्यसको एवजमा रकम लिएको बताएका छन्। जिल्ला प्रहरी कार्यालयका प्रवक्ता प्रहरी नायब उपरीक्षक (डीएसपी) योगेन्द्र तिमिल्सिनाले दुबैलाई नियन्त्रणमा राखेर थप अनुसन्धान भईरहेको जानकारी दिएका छन्।

उनका अनुसार भारतबाट फर्किएकी पीडित बाजुरा हिडिसकेकै कारण कारबाहीका लागि जाहेरी नपरेको तर रकम फिर्ता गरिने तयारी रहेको छ। उजुरी आएमा थप कारबाही गरिने र नभएमा सम्झाइबुझाइ गरेर छाडिने प्रहरीको तयारी छ।

सारांश: २३ र २४ भदौमा भएको जेनजी आन्दोलनका क्रममा नेपाल प्रहरीले तीन जना प्रहरीको मृत्यु र सयौं घाइते भएको जनाएको छ। आन्दोलनपछिको क्षतिपछि प्रहरी कार्यालयहरू ध्वस्त भए पनि प्रहरीले छिटो पुनर्निर्माण गर्दै काममा सक्रियता देखाएको छ। जेनजी आन्दोलनमा संलग्न करिब १ हजार जनालाई पक्राउ गरी कारबाही गरिएको र फरार कैदीबन्दीमध्ये ९ हजारलाई पुनः नियन्त्रणमा लिइएको छ।

२९ चैत, काठमाडौं। ‘१० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वमा नभोगेको क्षति प्रहरीले दुई दिनको जेनजी आन्दोलनमा भोग्नु पर्‍यो।’ प्रहरी अधिकृतदेखि पूर्वप्रहरीहरू समेतले जेनजी आन्दोलनमा भएको क्षतिबारे कुरा गर्दा यो वाक्य सामेल हुन्छ – यस आन्दोलनमा सबैभन्दा बढी क्षति नेपाल प्रहरीले बेहोरेको छ। आन्दोलनका क्रममा तीन पुलिस जवानको मृत्यु भएको र सयौं घाइते भएका छन्। प्रहरी कार्यालयहरू खरानी बनाइए, बर्दी लुटियो र हतियारहरू खोसियो। प्रहरीमाथि खोलैखोला ढुङ्गा प्रहार गरी अमानवीय व्यवहार गरियो। १२ सयभन्दा बढी प्रहरी हतियार र १ लाख राउन्ड गोली हराइयो। कतिपय प्रहरी कार्यालयहरू समेत ध्वस्त बनाए। प्रहरीलाई कार्यालय छाडेर ज्यान जोगाउन भाग्न निर्देशन दिइयो।

भूकम्प विनाशपछि पुनर्निर्माण भइरहेको प्रहरी कार्यालयहरूमा भदौको जेनजी आन्दोलनले ठूलो क्षति पुर्यायो। सडकमा फ्रन्टलाइनमा रहेका प्रहरीहरू आन्दोलनकारीकै निशानामा परे र ठूलै क्षति सहनुपर्यो। वर्ष २०८२ प्रहरीका लागि अत्यन्त खराब वर्ष सावित भयो। यस घटनाले प्रहरीको भिड प्रतिस्थापन क्षमतामा प्रश्न खडा गर्यो। सामान्य भिड पनि पाँचदेखि दश मिनेट रोक्न नसक्ने, प्रशिक्षणको कमी र पूर्वसूचना नपुग्नुजस्ता कमजोरीहरू सार्वजनिक भए। निषेधित क्षेत्रमा भिडले ताण्डव गरेपछि बल प्रयोग सिद्धान्तमा प्रहरीले असफलता देखाएको चर्चा भयो।

काठमाडौंमा २३ भदौमा प्रहरीले चलाएको गोलीले १९ र बाहिरी जिल्लामा २ आन्दोलनकारीको मृत्यु भएको थियो। घाइते र मृतकमध्ये धेरैमा छाती र कम्मरमाथि गोली लागेको कारण, कम्मरभन्दा तल गोली प्रहार गर्ने सिद्धान्तमा प्रहरीले त्रुटि गरेको देखियो। यसले आगामी दिनमा प्रहरीको भिड नियंत्रण सक्षमता माथि प्रश्न उठाएको छ। सशस्त्र प्रहरी बलका पूर्व एआईजी रविराज थापाले पनि बल प्रयोग सिद्धान्तमा प्रहरी असफल भएको बताए। ‘सूचना संकलनमा कमजोरी थियो। बल प्रयोगको सिद्धान्त सही थिएन। सुरुदेखि पूरै शक्ति प्रयोग गर्ने सोच हुनु हुँदैनथ्यो। प्रहरी सिद्धान्तले भन्छ न्यूनतम क्षति, न्यूनतम जनहानि र न्यूनतम बल प्रयोग,’ उनले भने।

तर, प्रहरी ध्वस्त हुई पनि छिटै सक्रिय काममा फर्केर मनोबल र क्षमता घटेको देखिएन। आन्दोलनपछि प्रहरीको मनोबल र कार्यक्षमतामा आएको प्रश्नलाई उनले खण्डन गरेका छन्। प्रहरी महानिरीक्षक (आईजीपी) दानहादुर कार्कीले भने – ‘आमा, म फर्किएँ, खरानीबाट उठेर आएँ।’ उनले जनाए कि जेनजी आन्दोलनले तहसनहस पारिएको प्रहरी अहिले खरानीबाट उठेर मैदानमा फर्किएको छ र जिम्मेवारी पूरा गर्न कटिबद्ध छ।

आन्दोलनपश्चात प्रहरीले विभिन्न क्षतिहरूका बाबजुद चप्पल मात्र लगाएर बिना बर्दी सडकमा ड्युटी गरिरहेका थिए। कार्यालय र ब्यारेक नभए पनि सक्रिय प्रहरीहरूले रातारात पुनर्निर्माण गरी काममा तिव्रता ल्याए। समुदायबाट पनि ठूलो सहयोग प्राप्त भयो। तत्कालीन प्रहरी महानिरीक्षक चन्द्रकुवेर खापुङले प्रहरीलाई ध्वस्त पार्ने अपराधीहरू मात्रै रहेको र आम नागरिक तथा समुदायको सहयोग रहेको बताएका थिए। यसले प्रहरी बिना समाज कल्पना गर्न नसकिने सन्देश दिएको थियो।

जेनजी आन्दोलनपछि दशैंताका बाढी–पहिरोमा पनि प्रहरी सक्रिय रहे। २४ सै घण्टा जागा भएर उद्धार कार्यमा संलग्न भएर ठूलो जनधनको क्षति हुनबाट जोगाउँदा प्रहरीको भूमिका महत्वपूर्ण रह्यो। १९ फागुनमा चुनाव सम्पन्न नहुने चर्चा भइरहेको बेला प्रहरीद्वारा २१ फागुनको चुनाव शान्तिपूर्ण र बिना मानवीय क्षतिसँग सम्पन्न भयो। प्रहरीको दक्षता प्रशंसनीय भयो।

पूर्व डीआईजी हेमन्त मल्ल ठकुरीले भने – ‘जेनजी आन्दोलनपछि विभिन्न प्रश्नहरू थिए – शान्ति सुरक्षाका दैनिक विषयहरू, चुनाव, फरार कैदीबन्दी र हतियारसम्बन्धी। प्रहरीले सबै प्रश्नको जवाफ आफ्नो कर्मद्वारा दिएको छ। शक्तिशाली भएर छिटै पुनः स्थापित भएको छ।’ उनी भन्छन्, जेनजी आन्दोलनमा ठूलो क्षति आए पनि प्रहरी अपराध अनुसन्धानदेखि शान्ति सुरक्षामा पुरानो लयमा फर्किएको छ। आगजनी र लुटपाट गर्नेहरूलाई पक्राउ गरी कारबाही भइरहेको छ।

२४ भदौको आगजनी र लुटपाटमा संलग्न करिब १ हजार व्यक्ति पक्राउ परेका छन्। यसमा प्रहरी कार्यालय जलाउने, प्रहरी हत्या गर्ने, सर्वोच्च अदालत र सिंहदरबार जलाउने, व्यक्तिका घरमा आगजनी र लुटपाट गर्नेहरू समावेश छन्। केही अझै फरार छन्। घटना छानबिनका लागि गठित पूर्वन्यायाधीश गौरीबहादुर कार्की आयोगले प्रतिवेदन बुझाएको छ, जुन कार्यान्वयनमा प्रहरीले सहजता देखाएको छ।

पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीदेखि पूर्वगृहमन्त्री रमेश लेखकसम्म पक्राउ परेका छन्। उच्च तहका व्यक्तिहरूलाई प्रक्रिया अनुसार कारबाही भइरहेको छ। हाल पनि केही उच्च पदस्थ व्यक्तिहरू हिरासतमा छन्, जसमा पूर्व ऊर्जा मन्त्री दीपक खड्का, व्यापारी दीपक भट्ट र सुभल अग्रवाल रहेका छन्। उनीहरूमाथि सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान जारी छ। यी घटनाले प्रहरीको मनोबल र अपराध अनुसन्धान क्षमताप्रति सकारात्मक सन्देश दिएको छ। चाहे वीआईपी होस् वा साधारण नागरिक, प्रहरी अनुसन्धान गर्न सक्षम छ भन्ने देखाइएको छ।

शान्ति सुरक्षाका अन्य मामिलामा भने औसत स्थिति कायम छ। आन्दोलनका क्रममा फरार भएका करिब १४ हजार कैदी बन्दीमध्ये करिब ९ हजारलाई नियन्त्रणमा लिएर कारागार पठाइएको छ। अराजकता बढेको, आपराधिक प्रवृत्ति भएका मानिसहरूको मनोबल बढेको र गुण्डागर्दीको जोखिम देखिएपछि प्रहरीले गुण्डागर्दी विरुद्ध अभियान चलाएको छ। काठमाडौंबाट गुण्डागर्दीमा संलग्न २४ जनालाई पक्राउ गरिएको छ।

सरकारी कार्यालयमा सेवाग्राहीलाई हैरानी पुर्‍याउने बिचौलियाहरूलाई हटाउन तथा सेवा छिटो दिने नाममा गरेको असुली रोक्न समेत आईजीपी कार्कीले निर्देशन दिएका छन् र यस विरुद्ध प्रहरीले अपरेसन गर्छ।

समग्रमा, जेनजी आन्दोलनपछि प्रहरीले मनोबलका साथ काम गर्ने विश्वास दिलाउन सफल भएको छ र पहिले देखि नै अवस्थामा छिट्टै फर्किएको देखिन्छ।

रौतहटको देवाही गोनाही नगरपालिका मेयर प्रेमलाल साह नेकपा एमालेबाट कानु आम जनता पार्टी (आजपा) मा प्रवेश गरेका छन्। आइतबार देवाही गोनाहीमा आयोजना गरिएको कार्यक्रममा मेयर साहसहित वडा अध्यक्ष रामप्रवेश पटेल र वडा नं. ९ का अध्यक्ष बिरबहादुर साह पनि आजपामा प्रवेश गरेका छन्। आजपा अध्यक्ष एवं पूर्वमन्त्री प्रभु साहले मेयर साह सहितका नेताहरूलाई पार्टीमा स्वागत गर्नुभएको छ।

२९ चैत, काठमाडौं। रौतहटको देवाही गोनाही नगरपालिकाका नगर प्रमुख प्रेमलाल साह कानु आम जनता पार्टी (आजपा) मा प्रवेश गरेका छन्। गत निर्वाचनमा उनी नेकपा एमालेबाट उम्मेदवार भई चुनाव जितेका थिए। आइतबार देवाही गोनाहीमा आयोजना गरिएको कार्यक्रममा मेयर साहसँगै देवाही गोनाही नगरपालिका-४ का अध्यक्ष रामप्रवेश पटेल र वडा नम्बर ९ का अध्यक्ष बिरबहादुर साहले पनि आजपामा प्रवेश गरेका छन्। आजपा अध्यक्ष एवं पूर्वमन्त्री प्रभु साहले मेयर साह सहितका नेताहरुलाई पार्टीमा बधाई र स्वागत व्यक्त गर्नुभएको छ।

प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह नेतृत्वको नयाँ सरकारले गठन भएको १७ दिनमा मन्त्रिपरिषद् सदस्यहरूको सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गरेको छ। प्रधानमन्त्री शाहले आफ्नो मुख्य आम्दानीको स्रोत सामाजिक सञ्जाल रहेको र बैंक बैलेन्स १ करोड ४६ लाख रहेको बताएका छन्। गृहमन्त्री सुधन गुरुङको ८९ तोला सुन र ४ करोड ३१ लाख बराबरको शेयर रहेको विवरण सार्वजनिक भएको छ। २९ चैत, काठमाडौं।

वालेन्द्र शाह नेतृत्वमा बनेको नयाँ सरकारले गठन भएको १७ दिनमै मन्त्रिपरिषद् सदस्यहरूले आफ्नो सम्पत्ति विवरण सार्वजनिक गरेका छन्। सार्वजनिक पदमा कार्यरत व्यक्तिको सम्पत्ति पारदर्शी हुनुपर्दछ भन्ने माग यद्यपि अघिल्ला केही सरकारका मन्त्रीहरूले मात्र सम्पत्ति विवरण सरकारलाई बुझाए पनि सार्वजनिक नगरेका थिए। राष्ट्रिय समाजवादी पार्टीले चुनावी वाचापत्रमा सार्वजनिक पद धारण गर्नुअघि सम्पत्ति सार्वजनिक गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो।

सरकारको १०० दिने कार्यक्रम योजनामा २०४७ साल पछिको सार्वजनिक पदमा बसेकाहरूको सम्पत्ति छानबिन गर्ने निर्णय समेत गरिएको छ। यस निर्णयअनुसार अघिल्ला पदाधिकारीहरूको सम्पत्ति विवरण बुझाएर सार्वजनिक गरिएको हो। भ्रष्टाचार निवारण ऐनमा मन्त्रीहरूले आफ्नो सम्पत्ति विवरण बुझाउनुपर्ने व्यवस्था छ, तर त्यस विवरणलाई सार्वजनिक गर्नुपर्ने कानुनी बाध्यता थिएन। यस कारण धेरै मन्त्रीहरू विवरण बुझाउँछन् तर सार्वजनिक गर्न हिचकिचाउँथे।

प्रधानमन्त्री शाहले सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो सम्पत्तिको स्रोत मान्ने बताउनुभएको छ। उनले फेसबुकमा ४० लाख, युट्युबमा १२ लाख र एक्समा ५ लाख फलोअर्स रहेको जानकारी दिएका छन्। उनकी पत्नी सविना काफ्लेको नाममा १९० तोला गरगहना रहेको छ। गृहमन्त्री सुधन गुरुङसँग ८९ तोला सुन छ। अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले चारवटा घर र १ करोड ९० लाख बैंक बैलेन्स रहेको खुलाएका छन्।

कृषिमन्त्री गीता चौधरीले ५ तोला सुन र १ लाखभन्दा बढी बैंक ब्यालेन्स रहेको बताएकी छन्। यसरी, नयाँ मन्त्रीहरूको सम्पत्ति विवरणले उनीहरूको आर्थिक स्थिति र पारिवारिक सम्पत्ति स्पष्ट पार्दछ।