अमेरिका र क्यानडामा फुटबललाई किन ‘सकर’ भनिन्छ? यसको पृष्ठभूमि यस्तो छ
फुटबल विश्वभरिका लाखौँ प्रेमीहरूको जीवनमा निकै महत्वपूर्ण छ, तर यसै विश्वकपका दुई सहभागी राष्ट्रहरूमा फुटबललाई फरक नामले चिनिन्छ। अमेरिका र क्यानडामा फुटबललाई ‘सकर’ भनिन्छ। तर किन? यो शब्द अन्य फुटबल प्रेमी देशहरूसम्म किन अचम्म लाग्छ? “जब म इङ्ग्ल्यान्डमा बाल्यकालमा थिएँ, ‘सकर’ शब्द सामान्य रूपमा स्वीकार्य थियो,” स्टेफान सिमान्स्की भन्छन्। यूनिभर्सिटी अफ मिशिगनका इमेरिटस प्राेफेसर सन् १९६० र १९७० को दशकमा हुर्किएका उनी ‘फुटबल’ र ‘सकर’ को विवादलाई अनौठो ठान्छन्। “मैले आफ्ना साथीहरूलाई सोधेँ: ‘के तिमीलाई याद छ? सायद मेरो गलत सम्झना हो। के साँच्चै यो विषयमा विवाद थियो?’ मैले यस विषयमा मानिसहरूसँग कुरा गर्न थालेँ र सन् १९७० को दशकमा यो शब्दलाई लिएर खासै विवाद थिएन।”
सिमान्स्कीको रुचि अनुसन्धानमा परिणत भयो। उनका अनुसार सुरुमा फुटबल निकै ‘सभ्रान्त’ वर्गको खेल थियो। “सन् १८६३ मा फुटबल एसोसिएसन इन इङ्ग्ल्यान्ड (Football Association in England) स्थापना गर्नेहरूमा अक्स्फोर्डका स्नातकहरू थिए, जो सभ्रान्तहरूको अध्ययन गर्ने सार्वजनिक विद्यालयहरूमा पढेका थिए।” फुटबल एसोसिएसनका नियमअनुसार खेलिने खेललाई ‘एसोसिएशन फुटबल’ भनिन्थ्यो, जसले अर्को लोकप्रिय खेल रग्बीबाट यसलाई अलग बनायो, भन्छन् इन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका का जन एम कनिङ्घम। “त्यो समयमा दुई खेलहरू थिए। एकलाई रग्बी फुटबल भनिन्थ्यो भने अर्कोलाई एसोसिएशन फुटबल,” सिमान्स्की थप्छन्।
सन् १८८० र १८९० को दशकमा धनी विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूबीच शब्दलाई छोट्याएर जनजिब्रो बनाउन ‘अर’ (er) जोड्ने चलन थियो। “त्यसैले ‘ब्रेकफ्रास्ट’ भनेपछि उनीहरूले ब्रेकर भन्थे।” रग्बीलाई उनीहरूले ‘रगर’ भनेर बोलाउँथे। तँ ‘सकर’ शब्दको उत्पत्ति कसरी भयो? यसको पछाडि एउटा सिद्धान्त छ तर सिमान्स्की भन्छन् कि ‘यो वास्तविकता हो भनेर कसैले पूर्णरूपमा विश्वस्त छैनन्।’ नयाँ प्रयोग गर्ने ती विद्यार्थीहरूले ‘एसोसिएशन’ शब्दको बीचबाट ‘एसओसी’ (soc) र त्यसपछि ‘ईआर’ (er) जोडेर ‘सकर’ शब्द बनाएका थिए। “सही तरिकाले कसलाई थाहा छैन तर सबैभन्दा बढी मानिन्छ कि यो अक्स्फोर्डबाट आएको शब्द हो। धेरै दस्तावेजहरूमा आधारित देखिएको छ कि त्यहीँका विद्यार्थीहरूले यो शब्द सुरु गरेका हुन्।”
खेल इतिहासकार एन्डी मिचेल भन्छन् कि सन् १८८५ को अन्त्यतिर इङ्ग्ल्यान्डका विभिन्न विद्यालयका म्यागजिनहरूमा ‘सकर’ (soccer) र ‘सोकर’ (socker) शब्दका कम्तीमा तीन उदाहरण भेटिएका छन्। “मेरो अनुमान हो कि ‘सकर’ र ‘रगर’ पहिलेदेखि मौखिक रूपमा प्रचलित थिए र १८८५ को शुरुमा एक अनाम प्रकाशनमा उल्लेखित थिए,” मिचेलले स्कटिश स्पोर्ट्स ब्लग हिस्ट्रीमा लेखेका छन्। समयक्रमसँगै ‘सोकर’ शब्दको प्रयोग कम हुँदै गयो तर ‘सकर’ शब्द लोकप्रिय रह्यो। जब फुटबल अन्य महादेशहरूमा फैलियो, त्यो शब्द पनि विस्तार भयो। अहिले विश्वका अनेक देशहरू जस्तै अस्ट्रेलिया, न्यूजील्यान्ड, साउथ अफ्रिका र क्यानडामा ‘सकर’ शब्द प्रचलित छ।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा ‘फुटबल’ भन्नाले अमेरिकन फुटबललाई जनाउँछ। “यी सबै कुराहरू एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्,” सिमान्स्की भन्छन्। “अमेरिकी फुटबल रग्बीबाट विकसित भयो तर त्यसमा सकरको पनि प्रभाव छ।” “उनीहरू दाजुभाइजस्तै नजिकका खेलहरू हुन्, त्यसैले सन् १८८० र १८९० को दशकमा ‘सकर’ शब्द प्रयोगमा आएको समयमा अमेरिकामा अमेरिकन फुटबल पनि लोकप्रिय भयो।” सिमान्स्की र उनकी सहकर्मी जिल्का मारिआ विनेक भन्छन् ब्रिटेनका समाचारपत्रहरूले धन्यतापूर्वक ‘फुटबल’ शब्दलाई प्राथमिकता दिएका थिए तर १९८० को दशकसम्म ‘सकर’ शब्द पनि प्रयोग भइरहन्थ्यो। र समयसँगै ‘फुटबल’ शब्द नै सर्वसाधारणमा प्रचलनमा आयो। सिमान्स्कीका अनुसार विश्वविद्यालयमा पढाउँदा ‘फुटबल’ र ‘सकर’ यी दुई शब्द अक्सर चर्चा बन्छ। “अमेरिकीहरूले सकर शब्द प्रयोग गर्दा माफी माग्छन् र ‘माफ गर्नुहोस्, मेरो मतलब फुटबल थियो’ भन्छन्, किनभने उनीहरूलाई लाग्छ कि ब्रिटिशहरूले यस विषयमा संवेदनशील हुन्छन्। र उनीहरू बिल्कुल सही छन् किनभने केही ब्रिटिशहरू साँच्चिकै यस्तो हुन्छन्। मलाई लाग्छ यो माफी माग्नु धेरै शिष्ट व्यवहार हो, तर म उनीहरूलाई भन्छु, ‘यो अङ्ग्रेजी शब्द हो, निडर भएर प्रयोग गर।”