लेखक: space4knews

बोलिभियाको जङ्गलमा भेटिएको एउटा वनबिरालो नयाँ प्रजातिको भएको पुष्टि भएको छ। घरपालुवा बिरालोको आकारको यो बिरालो अरू वनबिरालोजस्तै होला भनेर ठानिएको थियो। त्यसैले यो विज्ञानका नजरबाट छिपिरहेको थियो। तर डीएनए अध्ययनले देखाएको छ कि यो बिरालो छुट्टै प्रजातिको छ र यस खोजले विश्वका केही दुर्लभ स्तनधारीहरूबारे अझ धेरै थाहा पाउन बाँकी रहेको देखाउँछ। वैज्ञानिकहरूले यो खोजले वनबिरालो संरक्षणमा ध्यानाकर्षण गर्ने अपेक्षा गरेका छन्। दक्षिण र मध्य अमेरिकामा पाइने साना वनबिरालाले सिंह, चितुवा र बाघजस्ता ठूला जनावरभन्दा कम ध्यान पाउने गर्छन्।

“घरपालुवा ठानिए पनि थिए” टाइगर क्याट कोस्टारिकादेखि बोलिभिया र अर्जेन्टिना सम्म दक्षिण र मध्य अमेरिकाका साना वनबिरालाहरू हुन्। यी बिरालाहरू एकअर्कासँग धेरै मिल्दोजुल्दो देखिन्छन् र विशेषज्ञलाई पनि फरक छुट्याउन गाह्रो हुन्छ। “विश्वका लागि नयाँ प्रजाति पत्ता लगाउनु अद्भुत छ, जसलाई ‘लेपर्डस् टिल्कायो’ भनिन्छ,” बोलिभियाको ला पाजस्थित विश्वविद्यालयमा आवद्ध वैज्ञानिक पाओला नोगालस आस्कारुन्जले भनिन्। “अझै नयाँ प्रजातिहरू पत्ता लगाउन बाँकी छ भन्ने कुरा आश्चर्यजनक छ। तिनीहरूलाई ज्वालामुखी, टापु वा समुद्रको गहिराईसम्म जानु पर्दैन।” यो बिरालो हाल बोलिभियामा एउटा उद्धार केन्द्रमा छ र यस प्रजातिको एक मात्र पुष्टि भएको जीवित सदस्य हो। तर वैज्ञानिकहरू यसका अन्य सदस्यहरू हुन सक्ने अनुमान गर्छन्।

टिग्रिनो नाम दिइएको १० वर्षको यो बिरालोले वैज्ञानिकहरूलाई अनुसन्धानमा डोर्‍याएको हो। उक्त उद्धार केन्द्रमा स्वयंसेवक स्वरूप काम गर्ने बोलिभियाली वैज्ञानिक डा नोगालस आस्कारुन्जले यो बिरालो असामान्य देखिएको अनुभव गरिन्। स्थानीयले फेला पारिएको यो बिरालोलाई सुरुमा घरपालुवा बिरालोको बच्चा ठानेका थिए। यद्यपि उमेर बढ्दै जाँदा यसको व्यवहार फरक देखिन थाल्यो। डा नोगालस आस्कारुन्जले युङ्गास क्षेत्रका घना जङ्गलहरूमा साना जङ्गली बिरालाका बारे अन्य घटनाहरू सुनिन्, तर त्यो बेलासम्म वैज्ञानिक अध्ययन थिएन। यो गोप्य कुरा बुझ्न विश्वभरिका अनुसन्धानकर्ताहरूसँग मिलेर ‘टाइगर क्याट’को पारिवारिक इतिहास र डीएनएको अध्ययन गरी अनुसन्धान सुरु गरियो।

कार्गो पानीजहाज र माछा मार्न गएको जहाज ठोक्किँदाको भिडिओ सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको छ। केही साताअघि मालवाहक पानीजहाज र माछा मार्न गएको अर्को जहाज बीचको ठोक्किएको दृश्य देखिने दुई वटा भिडिओ भाइरल भइरहेका छन्। ‘बीबीसी भेरिफाइ’ले ती जहाजहरू कुन हुन् भनेर पहिचान गर्दै भिडिओहरूको सत्यता जाँच गरेको छ।

‘बीबीसी भेरिफाइ’ले उक्त दुर्घटना सिङ्गापुर नजिकैको समुद्रमा भएको तथ्य पत्ता लगाएको छ। प्राप्त प्रमाणका आधारमा यो दुर्घटना सम्भवतः गत साता १७ सेप्टेम्बरमा भएको मानिन्छ। तर, यस दुर्घटनामा कोही घाइते वा मृत्यु भएको भन्ने स्पष्ट जानकारी प्राप्त भएको छैन।

भारतले लामो समयदेखि पाकिस्तान र चीनबीचको विवादित सीमा क्षेत्रलाई मान्यता दिन अस्वीकृत गर्दै आएको छ। तर विगत हप्ता पाकिस्तान र चीनले उक्त क्षेत्रलाई संस्थागत गर्ने कदम चाल्दा दिल्ली सरकारले कडा प्रतिक्रिया जनाएको छ। दुवै देशले ‘पाकिस्तान-चीन सीमा संयुक्त आयोग’ पुनः सक्रिय पारेका छन्। पाकिस्तानले यसलाई सीमा व्यवस्थापन, संयुक्त सर्वेक्षण, व्यापार र जनस्तरको सम्पर्क थप सुदृढ पार्न “महत्त्वपूर्ण आधार” भएको बताएको छ। भारतले यो कदमलाई कुनै कानुनी आधार नभएको भन्दै अस्वीकार गरेको छ र आफ्नो दाबी रहेको भूभाग समेट्ने कुनै पनि पाकिस्तान-चीन सीमालाई स्वीकार नहुने जनाएको छ।

यो घोषणा सबैभन्दा संवेदनशील समयमा आएको हो। हिमालय क्षेत्रको अधिकांश सीमा अन्तर्गत भारत र चीन आफ्नो विवादित रेखा ‘लाइन अफ एक्चुअल कन्ट्रोल’ (एलएसी) मा वर्षौँदेखि जारी सैन्य तनाव पछि सम्बन्ध स्थिर बनाउने प्रयासमा छन्। त्यसै समयमा, बेइजिङ र इस्लामाबाद भारतसँग भइरहेको विवादमा सहकार्य बढाउँदैछन्। भारतीय विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता रणधीर जयसवालले भने, “पाकिस्तान र चीनबीच कुनै साझा सीमा छैन। हामी तथाकथित संयुक्त आयोगलाई अस्वीकार गर्दछौं, जसको कुनै कानुनी आधार छैन।”

यो आयोग पाकिस्तान-चीन सीमासँग सम्बन्धित छ जसमा शक्सगाम उपत्यका पनि पर्दछ। करिब ५,१८० वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगटेको उक्त भूभाग पाकिस्तानले सन् १९६३ मा चीनलाई हस्तान्तरण गरेको थियो, तर भारतले यसलाई लद्दाखस्थित आफ्नो भूभागको हिस्सा भएको दाबी गर्छ। भारतका अनुसार, यो भूभाग तत्कालीन जम्मु-कश्मीरको हिस्सा थियो र चीनलाई सुम्पिनुअघि पाकिस्तानले यसलाई गैर कानुनी रूपमा कब्जा गरेको थियो। भारतीय सरकारले उक्त सम्झौतालाई कहिल्यै मान्यता दिएको छैन र यसलाई गैर कानुनी तथा अमान्य मान्दै आएको छ।

“आफ्नो गैर कानुनी र जबर्जस्ती कब्जामा रहेको भारतीय भूभागसम्बन्धी कुनै सम्झौता बनाउन पाकिस्तानसँग कानुनी अधिकार हुँदैन,” भारतीय विदेश मन्त्रालयले भन्यो। पाकिस्तानले जम्मु-कश्मीरलाई विवादित भूभाग मान्दै आएको छ र त्यसकारण भारतसँग गरिएको सन् १९६३ को सीमा सम्झौतामाथि प्रश्न उठाउन नपाउने दाबी गर्छ। दिल्लीस्थित शिव नाडर विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जाबिन टी जेकबले यस घटनालाई नयाँ संयन्त्र भन्दा पनि पुरानो संयन्त्रलाई पुनः सक्रिय पारिएको बताउँछन्। “सन् १९६३ को चीन- पाकिस्तान सम्झौतामा संयुक्त सीमा आयोगको व्यवस्था थियो; अब मुख्य विषय यसलाई कहिले लागू गर्ने भन्ने हो,” उनले बताए।

भोटेकोशी-त्रिशूली बाढीबाट नेपालको सिक्नुपर्ने पाठलेख सम्बन्धी जानकारीगत भाद्र १० गते भोटेकोशी-त्रिशूली नदीमा आएको भयानक बाढी जताततै फैलियो। त्यही ठाउँमा जलविज्ञान तथा जलस्रोत अनुसन्धान केन्द्रका अनुसार बाढीको घनत्व उच्च भएकाले गति अत्यधिक तीव्र थियो। केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक सञ्जिव बरालले भने, १८८ किलोमिटर प्रतिघण्टाको बाढीको गति अत्यन्त उच्च मानिन्छ। कसैले यसलाई ‘हिमालयन सुनामी’ भनेका छन् भने कतिपयले १,००० वर्षपछि आउने यस्तो बाढीको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। तर यो के थियो? के यो बाढी जलवायु परिवर्तनको प्रभाव हो? भविष्यका लागि हामी के पाठ सिक्न सक्छौं? यस्ता प्रश्नहरू हामीले बराललाई सोधेका छौं।

असोज ८ गतेदेखि नेपालका विभिन्न ठाउँहरूमा ‘भारीदेखि अति भारी’ वर्षा हुने सम्भावना रहेको मौसमविद्हरूले जनाएका छन्। तर, मौसम तथा विपद् सम्बन्धी सरकारी निकायका अधिकारीहरूले अवस्था निगरानीमा रहेको र तत्काल कुनै चिन्ताजनक अवस्था नरहेको बताएका छन्। मौसमविद्हरूले बङ्गालको खाडीमा विकास हुँदै गरेको एउटा मौसमी अवस्थाले नेपालमा प्रभाव पार्न सक्ने र यदि यो पश्चिमी वायुमण्डलीय प्रणालीसँग जोडिन्छ भने ठूला प्रभाव ल्याउन सक्ने बताएका छन्।

नेपालले हालै ठूलो प्राकृतिक विपत्तिको सामना गरिरहेको अवस्थामा मौसमविद्हरूको यो चेतावनीले सर्वसाधारणमा चिन्ता बढाएको देखिन्छ। विशेषगरी, थप वर्षाले स्थानीय खोलानाला र नदीनालामा पानीको बहाव बढ्ने सम्भावना रहेकाले जोखिम व्यवस्थापन र पूर्वतयारीमा ध्यान दिइएको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अधिकारीहरूले अहिलेसम्म यसको प्रभावबारे कुनै निश्चित निर्णय नगर्न आग्रह गरेका छन्।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागकी प्रवक्ता विभूती पोखरेलले आइतवार दिउँसो भनिन्, “बङ्गालको खाडीमा न्यूनचापीय क्षेत्र विकास हुँदैछ भन्ने विभिन्न मौसम मोडलहरूले देखाइरहेका छन्, तर हामी अझै निष्कर्षमा पुगेका छैनौँ।” उनले थपिन्, “वर्षा त हुनेछ, तर त्यसको मात्रा र प्रभावबारे अहिले ठोस भनाइ दिनु तात्कालिक हुँदैन। समय बाँकी छ, त्यसैले अनावश्यक डराउनु पर्दैन।” राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अधिकारीहरूले पनि जोखिमको सूक्ष्म अध्ययन अगाडि बढिरहेको र आवश्यक पूर्वतयारी तथा प्रतिकार्यका कदमहरू समय अनुसार लिइने बताएका छन्।

प्राधिकरण प्रमुख धर्मराज उप्रेतीले आइतवार बीबीसीसँग भने, “हामी जल तथा मौसम विभागसँग निरन्तर समन्वय गर्दैछौँ र उक्त मौसमी प्रणालीको मार्ग ट्र्याक गर्दैछौँ। सोमबार यसको पहिलो आधिकारिक धारणा सार्वजनिक गर्नेछौँ।” मौसमविद्हरूले आउँदो बिहीवारसम्म गण्डकी प्रदेश पश्चिमी भागसहितका क्षेत्रमा ठूलो वर्षा हुनसक्ने दाबी गरेका छन्।