लेखक: space4knews

८ वैशाख, बुटवल । गर्भपतन गराउन नर्सिङ होम र क्लिनिक गरी चार वटा स्वास्थ्य संस्था धाउँदै गर्दा पाल्पाकी २९ वर्षीया महिलाको ज्यान गएको छ । गर्भपतन गराउन विभिन्न स्वास्थ्य संस्था धाउने क्रममा पाल्पा बगनासकाली गाउँपालिका-२ की गीता पाण्डेको मृत्यु भएको हो । करिब १२ हप्ताको बच्चा अस्वस्थ भएको भन्दै गीता ५ वैशाखमा श्रीमान्‌सहित बुटवल इँटाभट्टीमा रहेको खत्री नर्सिङ होम गएकी थिइन् । उनलाई यसअघि २७ चैतमा जाँचका लागि खत्री नर्सिङ होम ल्याइएको थियो । त्यहाँका डा. डीबी खत्रीले गर्भ असामान्य भएको बताउँदै ४ वैशाखका लागि बोलाएका थिए। गीता ५ वैशाखमा खत्री नर्सिङ होम गइन्। नर्सिङ होमले लोकेसन म्यापसहित बुटवल अस्पताल लाइनको जोनल फार्मेसी क्लिनिकमा पठायो। त्यहाँ फार्मेसीले गर्भपतनको १६ हजार शुल्क लाग्छ भन्दै २ हजार एड्भान्स लिएर दुईथरी औषधि दिई पठाएको गीताका श्रीमान् प्रकाश पाण्डेले बताए। जोनलबाट इन्दु लेखा क्लिनिकमा पुर्‍याई गर्भपतन गराउने क्रममा गीताको मृत्यु भएको प्रकाशले जानकारी दिए। इन्दु लेखा क्लिनिकमा डा. सतिश रुपाखेतीले चेकजाँच गरेको उनले बताए। ‘जोनल फार्मेसीले दुई वटा औषधि दिई पठाएको थियो। फार्मेसीले भनेबमोजिम साँझ १ गोली र बिहान १ गोली खाएको हो। अर्को दिन बोलाएकै समयमा जोनल फार्मेसीमा गयौं, फेरि अर्को औषधि दिए,’ प्रकाशले भने, ‘कुनै फारम भराएका थिएनन्। फार्मेसीमै २ घण्टा रेस्ट गर्न भने। तर २ घण्टापछि पछाडिको बाटो हुँदै इन्दुलेखा क्लिनिकमा लगे। त्यहाँ मलाई बाहिर राखी गीतालाई भित्र कोठामा लगेर के-के गराए थाहा छैन।’ गीताका श्रीमान् प्रकाशले गर्भपतन गराइएको भ्रुण आफूले नदेखेको भन्दै श्रीमती बेहोस् भइसकेपछि आफूलाई कुनै जानकारी नदिई लुम्बिनी सिटी अस्पतालको इमर्जेन्सी कक्षमा लैजाँदा डाक्टरले मृत घोषित गरेको बताए। श्रीमतीको मृत्युलाई श्रीमान् प्रकाशले स्वास्थ्य संस्थाहरूले उपचारको नाममा चरम लापरबाही र व्यापार गर्ने क्रममा हत्या गरेको आरोप लगाएका छन्। उनले जोनल फार्मेसीले लोकेसन कार्ड र अन्य उपचारका रिपोर्टहरू लुकाएको बताएका छन्। ‘आर्थिक लाभ लिने उद्देश्यले मिलेमतोमा अनधिकृत रूपले भ्रुण तुहाउने आपराधिक जालो खडा गरी बदनीयतपूर्वक लापरबाही गरिएको छ। मैले न्याय पाउनुपर्छ,’ प्रकाशले भने, ‘कर्तव्यबाट मृत्यु भएकोले किटानी जाहेरी दिएको छु।’ प्रकाशले श्रीमती गीताको मृत्युमा मुख्य दोषी आरोप लगाउँदै डा. डीबी खत्री र डा. सतिश रुपाखेतीलाई पक्राउ गरी कानुनी कारबाही गर्न माग गरेका छन्। दुई डाक्टर बाहेक सन्ध्या बस्नेत (जोनल फार्मेसी/क्लिनिक सञ्चालक), निलम घर्ती मगर (जोनल फार्मेसी), खगेन्द्रप्रसाद पाण्डे (इन्दुलेखा स्वास्थ्य क्लिनिक सञ्चालक) लाई पनि कारबाहीको माग गर्दै उनले इलाका प्रहरी कार्यालय बुटवलमा जाहेरी दिएका छन्। जाहेरी दर्तापछि प्रहरीले तीन जनालाई पक्राउ गरेर आवश्यक अनुसन्धान प्रक्रिया अगाडि बढाएको इलाका प्रहरी कार्यालयका प्रमुख डीएसपी निशान्त श्रीवास्तवले बताए । पक्राउ परेकाहरूमा सन्ध्या बस्नेत, निलम घर्तीमगर र खगेन्द्र पाण्डेलाई पक्राउ गरी कारबाही प्रक्रिया अगाडि बढाइएको छ । मृतकका आफन्तहरूले खत्री नर्सिङ होम, जोनल फार्मेसी र इन्दुलेखा क्लिनिकमा तालाबन्दी गरेका छन्। मृतक गीता रक्त सञ्चार सेवा केन्द्र भैरहवाकी कर्मचारी हुन्।

भारतसँगको सीमावर्ती रुपैडिहा बजारमा भारु ९७ रुपैयाँ अर्थात् नेपाली १५५ रुपैयाँ २० पैसामै एक लिटर पेट्रोल पाइन्छ। उत्तर प्रदेशको रुपैडिहा वारिपट्टिको नेपालगन्जमा पेट्रोलको मूल्य २१६ रुपैयाँ ५० पैसा छ। अर्थात् खुला सीमाबाट भारततर्फ छ किलोमिटर यात्रा गर्दा नेपालभन्दा ६१ रुपैयाँ सस्तोमा पेट्रोल पाइन्छ। नेपालका सीमावर्ती भारतीय बजारमा नेपाली बजारभन्दा ५० देखि ६० रुपैयाँसम्म सस्तो पेट्रोल पाइने भएपछि सीमा क्षेत्रका भारतीय पम्पहरूमा इन्धन भर्न नेपाली सवारी साधनहरूको भीड नै लाग्न थालेको बताइएको छ। तर नेपालभन्दा सस्तो भए पनि नेपालमा जस्तो भारतीय पेट्रोल पम्पहरूमा सहजै इन्धन भर्न नपाइने अनुभवीहरूले बताएका छन्। भारतमै इन्धन अभाव हुँदा सस्तोमा इन्धन पाइने लोभमा त्यहाँ पुगेका कतिपय नेपालीहरू घण्टौँ लाम बस्न बाध्य भएका त कोही रित्तै फर्कनु परेको भुक्तभोगीहरूले सुनाउँछन्।

नेपालगन्जको सीमापारि रहेको रुपैडिहा बजारका कतिपय पेट्रोल पम्पहरूमा डिजेल र पेट्रोल नरहेको सूचना टाँस गरिएको छ। पेट्रोल वितरण भइरहेका पम्पहरूमा गाडी र मोटरसाइकलको लामो लाइन देखिन्छ। नेपालगन्जको जमुनाहा नाकासँग जोडिएको रुपैडिहाको एक पेट्रोल पम्पमा भेटिएका सीएल चौधरीले डेढ घण्टा लाइनमा बसेर भारतीय रुपैयाँ एक हजारको पेट्रोल पाएको बताए। उनले भने, “सुरुमा लाइनमा बस्दा लाइनमै रहेका भारतीय नागरिकहरूले नेपाली नम्बरको मोटरसाइकललाई पेट्रोल दिँदैन भनेका थिए, मैले सिधै पम्पको मान्छेलाई सोधेँ र ‘दिन्छु’ भनेपछि टन्टलापुर घाममा करिब डेढ घण्टा लाइनमा बसेँ।”

भारतले मार्च २७ मा पेट्रोल र डिजेलमा १० रुपैयाँ भारु अन्त शुल्क घटाउने निर्णय गरेको थियो। भारतको पेट्रोलियम र ग्यास मन्त्रालयका अनुसार भारतमा पेट्रोलमा प्रतिलिटर २६ रुपैयाँ भारु र डिजेलमा ८१ रुपैयाँ ९० पैसा भारु घाटा बेहोरेर त्यहाँको सरकारले इन्धन बिक्री गरिरहेको छ। नेपाल आयल निगमका प्रवक्ता मनोजकुमार ठाकुरका अनुसार भारतमा इन्धन सस्तो भएको कारण भनेको घाटा बेहोरेर बिक्री गरिरहेको र कर छुट दिएका कारण हो। नेपालमा इन्धनको मूल्य महँगो भएको भन्दै कतिपय विद्यार्थी सङ्गठनदेखि राजनीतिक दलहरूले पनि सहुलियत दिन सरकारसँग माग गरिरहेका छन्।

९ वैशाख, काठमाडौं। टुटफुटको सामना गरिरहेका नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरूले आज स्थापना दिवस मनाइरहेका छन्। ७७ वर्ष अघि आजकै दिन भारतको कलकत्तामा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको स्थापना भएको थियो। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव पुष्पलाल श्रेष्ठ थिए भने अन्य संस्थापक नेता मध्ये निरन्जन गोविन्द वैद्य, नरबहादुर कर्माचार्य, नारायणविलास जोशी र मोतिदेवी श्रेष्ठ रहेका थिए। यद्यपि, यो पार्टी स्थापनाको क्रममा मनमोहन अधिकारी, तुलसीलाल अमात्य, केशरजंग रायमाझी जस्ता नेताहरू पनि संलग्न थिए। नेपालमा जहानियाँ राणाशासनको अवधिमा भूमिगत रूपमा स्थापना गरिएको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीले सामन्तवाद, दलाल–नोकरशाही पूँजीवाद र साम्राज्यवादबाट नेपाली जनता र राष्ट्रलाई मुक्त गर्ने लक्ष्य राखेको थियो। कम्युनिष्ट पार्टीका दोस्रो महासचिव मनमोहन अधिकारी र तेस्रो महासचिव तुलसीलाल अमात्य थिए। यस क्रममा कांग्रेस नेतृत्वको सरकारले २०११ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीमाथि प्रतिबन्ध लगाएको थियो। २०१५ सालको पहिलो आम निर्वाचनमा कम्युनिष्ट पार्टीले चार सिट जितेको थियो। तत्कालीन राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकारलाई अपदस्थ गरी पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी पुनः प्रतिबन्धित भयो। त्यस क्रममा केशरजंग रायमाझी पक्षले पञ्चायती व्यवस्थाको समर्थन गरेपछि पार्टी विभाजित भयो। विभाजनका बीचमा झापामा तत्कालीन झापाली क्रान्तिकारीहरूले ‘वर्गशत्रु सफाया’ अभियान चलाउँदै झापा क्रान्तिमार्फत नेकपा माले र हालको एमालेको रूप लिएको थियो। पुष्पलाल र मनमोहनहरूको समूह अन्ततः एमाले धारामा २०४७ पछि एकीकृत भयो। मोहनविक्रम सिंह, निर्मल लामाहरूले नेतृत्व गरेका विभिन्न समूह नेकपा चौम, नेकपा मोटो मशाल, नेकपा पातलो मसाल, नेकपा एकताकेन्द्र हुँदै अहिलेको माओवादी धारामा परिणत भएका छन्। यद्यपि मोहनविक्रम सिंह अझै पनि पातलो मसालको नेतृत्व गर्दै छन्। २०१५ सालमा चार सिट जितेर अस्तित्वमा आएको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी पञ्चायतकालमा विभिन्न धारामा विभाजित भएको थियो। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि तत्कालीन माले र मार्क्सवादी मिलेर बनेको एमाले संसदमा ६९ सिटसहित सशक्त प्रतिपक्ष बनेको थियो भने तत्कालीन जनमोर्चा र अहिलेको माओवादी ९ सिटसहित तेस्रो दल बनेको थियो। २०५२ सालमा माओवादीले जनयुद्ध सुरु गरेपछि संसदीय राजनीतिलाई छाड्यो। माओवादीले २०५१ सालमा आम निर्वाचन बहिष्कार गर्दा एमाले ८८ सिटसहित पहिलो पार्टी बने र दक्षिण एशियामा पहिलो कम्युनिष्ट एकल सरकार गठन गर्यो। २०५४ सालमा एमाले विभाजित भए पछि २०५६ सालको आम निर्वाचनमा ७० सिटसहित एमाले पुन: दोस्रो दल बन्यो। ऐतिहासिक जनआन्दोलनपश्चात् २०६४ सालमा भएको पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा नेकपा माओवादी प्रत्यक्षतर्फ बहुमतसहित सबैभन्दा ठूलो दल बनेको थियो। २०७० को दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा एमाले दोस्रो र माओवादी तेस्रो दल बने। यसबीचमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीबाट मनमोहन अधिकारी, माधवकुमार नेपाल, पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड, झलनाथ खनाल, बाबुराम भट्टराई र केपी शर्मा ओली प्रधानमन्त्री बनेका छन्। २०७४ सालको प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा निर्वाचनमा गठबन्धन बनाएर लडेका दुई कम्युनिष्ट पार्टी एमाले र माओवादीले करिब दुई तिहाइ बहुमत सिट जित्न सफल भए। यो नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी स्थापनाको करिब ७० वर्षकै इतिहासमै सबैभन्दा ठूलो सफलता थियो। चुनावी गठबन्धनपछि २०७५ जेठ ३ गते एमाले र माओवादीबीच पार्टी एकता भएर नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) गठन भयो। नेकपाको आन्तरिक विवाद उत्कर्षमा पुगेको बेला सर्वोच्च अदालतले यी दुई पार्टीबीचको एकता रद्ध गरिदिएपछि अहिले एमाले र माओवादी पुरानै अवस्थामा फर्किएका छन्। त्यतिबेला सरकारको नेतृत्व गर्दै आएको नेकपा एमाले पनि विभाजित भयो। एमालेबाट अलग भएर माधव कुमार नेपालले आफ्नै नेतृत्वमा नेकपा एकीकृत समाजवादी गठन गरे। उनले आफूसहित २८ जना केन्द्रीय सदस्यलाई समेटेर २०७८ साल भदौ २ गते निर्वाचन आयोगमा एकीकृत समाजवादी पार्टी दर्ता गराएका छन्। गत भदौ २३-२४ गतेको जेनजी आन्दोलनपछि नेपालको राजनीतिमा आएको उल्लेखनीय परिवर्तनसँगै नेपालका कम्युनिष्ट पार्टीहरूमा एकता र ध्रुवीकरण देखिएको छ। २०८२ कात्तिक १९ गते प्रचण्ड नेतृत्वको नेकपा माओवादी र माधव नेपाल नेतृत्वको एकीकृत समाजवादीसहित १० कम्युनिष्ट घटक एकताबद्ध भएर ‘नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी’ घोषणा गरे। पार्टीको संयोजक प्रचण्ड र सहसंयोजक माधव कुमार नेपाल भए। पछि यस पार्टीमा करिब एक दर्जन साना समूहहरू मिसिए। तर २१ फागुनको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा नयाँ दल रास्वपा एक्लैले १८२ सिट जित्यो। नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीले प्रत्यक्षतर्फ ८ र समानुपातिकतर्फ ९ गरी जम्मा १७ सिट मात्र जित्यो। नेकपा एमालेले प्रत्यक्षतर्फ ९ र समानुपातिकतर्फ १६ गरी २५ सिट जित्यो। निर्वाचन लगत्तै गठन भएको बालेन नेतृत्वको नयाँ सरकारले जेनजी आन्दोलनमा दमन गरेको आरोपमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री र नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई पक्राउ गर्यो। अहिले प्रचण्डसहितका शीर्ष नेताहरू सम्पत्ति शुद्धीकरण लगायतका अनुसन्धानको रडारमा छन्। चुनावमा खस्किँदो परिणाम र शीर्ष नेताहरूका विवादित काण्डका कारण कम्युनिष्ट पार्टीहरू अस्तित्व रक्षाको चुनौतीपूर्ण अवस्थामा छन्। त्यसैले कम्युनिष्ट पार्टीको ७७ औं स्थापना दिवसको अवसरमा शुभकामना सन्देश जारी गर्दै नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका संयोजक प्रचण्डले नेपालको समग्र कम्युनिष्ट आन्दोलन पुनर्गठन आवश्यक रहेकोमा जोड दिएका छन् र त्यसका लागि आह्वान समेत गरेका छन्। आन्तरिक विवादले कम्युनिष्ट पार्टीहरू टुक्राटुक्रामा विभाजित हुँदा र एकताका प्रयासले सफलता नपाउँदा नेता र कार्यकर्ताहरू निराश छन्। अर्कोतर्फ नेताहरूमा कम्युनिष्ट आचरण र व्यवहारको कमीले आम जनमानसमा उनीहरूप्रति वितृष्णा बढाएको छ।

आर्टिफिशल इन्टेलिजन्सका लार्ज ल्याङ्ग्वेज मोडेल (एलएलएम)हरूले धमाधम चेतनशील कार्यहरू गर्न थालेपछि शोधकर्ताहरूले यसरी मस्तिष्क प्रयोगका काम उनीहरूबाट गराउँदा मानिसले चर्को मूल्य बेहोर्नुपर्ने चेतावनी दिन थालेका छन्। शोधकर्ता नतालिया कोस्मिनाले सहायकहरू भर्ना गर्न खोज्दा सबैजसो इच्छुकहरूले पठाएका आवेदनपत्र (कभर लेटर) शङ्कास्पद रूपमा समान देखिए। ती लामा, परिष्कृत थिए जसमा प्रारम्भिक विषयपश्चात् सोझै एब्सट्र्याक्ट वा सार थिए जसको विषयवस्तुसँग उनले गर्ने कार्यको सोझो साइनो देखिन्नथ्यो। आवेदकहरूले एलएलएम अर्थात् च्याटजीपीटी, गुगल जेमिनाइ र क्लडजस्ता च्याटबट सञ्चालन गर्ने एआईको प्रयोग गरेर ती पत्र लेखेका हुन् भन्ने निष्कर्षमा पुग्न उनलाई कठिन भएन। कोस्मिना म्यासचूसिट्स इन्स्टिट्यूट अफ टेक्नलोजी (एमआईटी)मा मानव र कम्प्युटरबीचको अन्तरक्रियाबारे पठनपाठनमा संलग्न छिन्। केही वर्ष अगाडिको तुलनामा अचेल धेरै विद्यार्थीहरूले पाठ्यसामग्री बिर्सन थालेको उनको अनुभव छ। एलएलएमहरूमा बढ्दो निर्भरताका कारण विद्यार्थीहरूको सङ्ज्ञानात्मक क्षमतामा प्रभाव परिरहेको उनलाई लाग्यो र उनले यसबारे थप अनुसन्धान गर्न चाहिन्।

उनीजस्ता शोधकर्ताहरूलाई के चिन्ता भएको छ भने मानिसहरू एआईमा ज्यादा निर्भर हुँदा तिनले प्रयोग गर्ने भाषा र सामान्य सङ्ज्ञानात्मक कार्य गर्न आवश्यक क्षमता पनि ह्रास हुन सक्छ। एआईले हाम्रा बौद्धिक क्षमतामा क्षय हुन सक्ने कतिपय अनुसन्धानले सङ्केत गरेका छन्। हामीले प्रयोग गर्ने साधनले हाम्रो सोच्ने शैली फेरिन्छ। इन्टरनेटको आगमनसँगै त्यसअघि धेरै सोचविचार गर्नुपर्ने कामका निम्ति हामीले सहजै सर्च गरेर जबाफ पाउन थाल्यौँ। सर्च इन्जिनको प्रयोगले हामीलाई धेरै विषयका विस्तृत सामग्री सम्झनुनपर्ने बनाइदियो जसलाई “गुगल इफेक्ट” पनि भनियो। कतिपयले चाहिँ इन्टरनेटले मानिसका बाह्य स्मरण प्रणालीका रूपमा काम गरेको र त्यसले उनीहरूका मस्तिष्कलाई अन्य काम गर्न सहज बनाएको पनि ठान्छन्। तर सोचविचार गर्नुपर्ने काम धेरै एलएलएम वा अन्य किसिमका एआईलाई छाड्दै जाँदा त्यसले मानिसको स्मरणशक्ति तथा समस्या समाधानको क्षमता क्षय हुने चिन्ता बढेको छ। एआईले गजबका कविता लेखिदिन्छ, वित्तीय परामर्श दिन्छ र साथीको अभाव पूर्ति गर्छ। विद्यार्थीहरूले तिनका धेरै काम एआईलाई जिम्मा लगाउन थालेका छन्।

अध्ययनहरूका अनुसार यसको नकारात्मक प्रभाव साना उमेरका मानिसहरूलाई धेरै पर्ने सम्भावना छ। यसका सम्भावित प्रभावहरूबारे कोस्मिनाले थप अध्ययन गर्न चाहिन्। उनी र एमआईटीका अन्य सहकर्मीहरूले ५४ जना विद्यार्थीहरूलाई छोटो निबन्ध लेख्न भने र तिनलाई तीनवटा समूहमा बाँडे। एउटा समूहलाई च्याटजीपीटी प्रयोग गर्न भनियो। दोस्रो समूहलाई गुगल सर्चको प्रयोग गर्न सक्ने तर एआईले दिने सारांश चाहिँ प्रयोग नगर्ने सर्त दिइयो। तेस्रो समूहलाई कुनै प्रविधि उपयोग नगर्न भनियो। तिनले काम गरिरहँदा सबै विद्यार्थीका ‘ब्रेनवेभ’को जाँच गरियो। निबन्धको विषय सजिलो राखियो। यस अध्ययनको परिणाम हालसम्म जर्नलमा प्रकाशित भइसकेको छैन तर ती अचम्मलाग्दा भएको कोस्मिनाले बताइन्। आफ्नै बुद्धि प्रयोग गर्नेहरूको मस्तिष्क अतिसक्रिय देखियो। सर्च इन्जिन मात्र प्रयोग गर्नेहरूको मस्तिष्कको दृश्यात्मक काम गर्ने भागमा मात्र अलि बढी गतिविधि देखियो। च्याटजीपीटी प्रयोग गर्नेहरूको मस्तिष्कको गतिविधि निकै कम देखियो, झन्डै ५५% ले कम। “मस्तिष्क पूरै सुतेको जस्तो त होइन तर मस्तिष्कभित्र सिर्जनशीलता तथा सूचना प्रशोधन गर्ने भागहरू थोरै मात्र सक्रिय थिए,” कोस्मिनाले भनिन्।

च्याटजीपीटीले मानिसहरूको स्मरणशक्तिमा पनि प्रभाव पारेको देखियो। त्यसको प्रयोग गरेर निबन्ध बुझाएका विद्यार्थीहरूले निबन्धभित्रका केही पनि उद्धृत गर्न सकेनन् अनि कैयौँले त्यसको स्वामित्व ग्रहण गरेनन्। अन्य अध्ययनले पनि त्यस्तै देखाएको छ। हालै गरिएको एउटा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनमा तीन महिनासम्म एआई विधिको प्रयोग गरेर आमाशयको क्यान्सर पत्ता लगाउन अभ्यस्त चिकित्साशास्त्रीहरूलाई पछि उक्त विधिबिना पत्ता लगाउन कठिन भयो। आफ्नो काम एआईलाई जिम्मा दिँदाखेरि मानिसहरूको सिर्जनशीलतामा ह्रास आउने कोस्मिनाले चेतावनी दिइन्। उनले गरेको अध्ययनमा सहभागी विद्यार्थी जसले च्याटजीपीटी प्रयोग गरे तिनको निबन्धलाई शिक्षकहरूले “आत्माविहीन,” मौलिकता र गहिराइ नभएको सङ्ज्ञा दिए। “निबन्ध उस्तै देखिएकाले एक शिक्षकले त कतै ती विद्यार्थीहरू सँगसँगै बसेर लेखेका त होइनन् भन्ने प्रश्न गरे।” यी अध्ययनले एलएलएम प्रयोगको तात्कालिक प्रभाव देखाएका छन्। तिनको दीर्घकालीन प्रभाव अझै स्पष्ट छैन।

सङ्ज्ञानात्मक क्षमतामा ह्रास
तथापि एलएलएम मानिसहरूको सोचाइलाई भरथेग गर्ने सकारात्मक साधन बन्न सक्छ। तर त्यसका निम्ति हामीले बौद्धिक काममा जम्मै उसको भर पर्न नहुने कम्प्युटेशनल न्युरोसाइन्टिस्ट तथा रोबट प्रूफकी लेखिका भिभियन मिङले बताइन्। तर वास्तविक दुनियाँमा मानिसले यसरी सन्तुलन मिलाउन नसक्नेमा उनी चिन्तित छन्। एक पटक आफ्नो पुस्तकको निम्ति शोध गर्दा उनले बर्कले विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूको समूहलाई तेलको भाउजस्ता वास्तविक विषयको अनुमान गर्न भनिन्। अधिकांश विद्यार्थीले सोझै एआईलाई सोधेर जबाफ लेखेको बताइन्। ती विद्यार्थीको मस्तिष्कमा गामा वेभको गतिविधि – सङ्ज्ञानात्मक क्षमताको एउटा मापन – उनले नाप्दा थोरै मात्र गतिशील भएको पाइन्। अन्य अध्ययनहरूले गामा वेभको कमजोर गतिविधिको प्रभाव पछि गएर जीवनमा सङ्ज्ञानात्मक क्षमता ह्रास हुने भन्ने देखाएका छन्। “त्यो एकदमै चिन्ताजनक हो,” मिङले भनिन्। गहन सोच मानिसहरूको शक्ति भएको उनले बताइन्। “यदि हामीले त्यसको प्रयोग गरेनौँ भने दीर्घकालमा त्यसले सङ्ज्ञानात्मक क्षमतामा असर पार्ने देखिएको छ।” एलएलएममा भर पर्दा थोरै मात्र बौद्धिक परिश्रम पर्छ। तर स्वस्थ मस्तिष्कका निम्ति त्यस्तो परिश्रम अपरिहार्य भएको मिङले बताइन्। सहभागीमध्ये १०% भन्दा कमले फरक किसिमले कार्य गरेको पाइयो। तिनले डेटा सङ्कलनका निम्ति मात्र एआई प्रयोग गरे अनि आफैँ त्यसको विश्लेषण गरे। ती विद्यार्थीहरूको अनुमान बढ्ता मिल्यो र तिनको मस्तिष्कमा ज्यादा गतिविधि भएको पनि देखियो। करिब दुई दशकअघि मिङले एउटा प्रक्षेपण गरेकी थिइन् – गुगल नक्सामा अतिनिर्भरताका कारण अबको २० देखि ३० वर्षमा डिमेन्शा (विस्मृति हुने रोग) हुने दरमा अर्थपूर्ण वृद्धि हुन्छ भनेर। यसको ठ्याक्कै परिणाम नाप्ने डेटा त छैन तर जीपीएसको धेरै प्रयोगले ‘स्पेशल मेमरी’ अर्थात् स्थानसँग सम्बन्धित स्मरणशक्ति विस्तारै ह्रास भएको १३ जना मानिसहरूलाई तीन वर्ष लगाएर गरिएको एक अध्ययनले देखायो। अर्को अध्ययनले त्यस्तो ह्रासले ‘अल्जाइमर्स’ रोग गराउने देखायो। हाम्रो मस्तिष्क जति क्रियाशील भयो उति त्यसको सङ्ज्ञानात्मक क्षमता ह्रास हुने सम्भावना कम हुने स्पष्ट छ। त्यस कारण एलएलएमहरूले सिर्जनशीलता मात्रै मास्ने नभई सङ्ज्ञानात्मक क्षमता ह्रास गराएर डिमेन्शा हुने जोखिम पनि बढाइदिने मिङले बताइन्। एआईका साधनहरूको बढ्दो प्रयोग हुँदै गर्दा तिनले पुर्‍याउने हानिलाई ध्यान दिन जरुरी भएको छ। मिङको सुझाव चाहिँ अन्तिम उद्देश्य भनेको “मिश्रित इन्टेलिजन्स” हुनुपर्छ जसमा मानिस र मशीन दुवै मिलेर “कठिन परिश्रम” सँगसँगै गर्ने अवस्था हुन्छ। सोझै एआईको सहारा लिनुभन्दा सुरुमा आफैँ सोचविचार गर्न र पछि त्यसबारे एआईसँग अन्तरक्रिया गर्नु उपयुक्त हुने उनको भनाइ छ। कोस्मिना पनि यसमा सहमत छिन्। आफ्नो सोचाइलाई चुनौती दिन मिङ सुझाव दिन्छिन् जसलाई उनी “निमेसिस प्रोम्प्ट” भन्छिन्। अर्थात् आफ्नो सोचाइ किन गलत छन् र कसरी तिनलाई सही बनाउन सकिन्छ भनेर एआईलाई सोध्ने। त्यसो गर्दा त्यसले तपाईँको विचारलाई रक्षा र परिष्कृत गर्न सकियोस्। उनले सुझाएको अर्को विधि चाहिँ “प्रोडक्टिभ फ्रिक्शन”लाई प्राथमिकता दिनु हो जसअन्तर्गत एआईलाई सन्दर्भ दिन मात्र भनिन्छ र उत्तर दिन नभई प्रश्न सोध्न भनिन्छ। अन्तत: बौद्धिक क्षमताको प्रयोगमा हामीले “छोटो बाटो” खोज्नु नहुने कोस्मिनाले भनिन्। दीर्घकालीन मस्तिष्क स्वास्थ्यका निम्ति हामीले आफैँलाई चुनौती दिइरहनुपर्छ। यसो गर्दा हाम्रा मस्तिष्क, सिर्जनशीलता र सङ्ज्ञानात्मक क्षमतालाई फाइदा पुग्छ।

९ वैशाख, काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसले आज कोशी प्रदेशको विराटनगरमा आफ्नो निर्वाचन समीक्षा कार्यक्रम आयोजना गरेको छ। कार्यक्रममा सभापति गगन कुमार थापासहित नेताहरू सहभागी हुनेछन्। पूर्वनिर्धारित कार्यक्रमअनुसार सभापति थापा बिहान ९:५० बजे विराटनगर विमानस्थलमा अवतरण गर्ने र १०:३० बजेबाट समीक्षा कार्यक्रम सुरु गर्ने तयारी गरिएको पार्टीकी सहमहामन्त्री डा. डिला संग्रौलाले जानकारी दिइन्।

उनका अनुसार, पार्टीको प्रदेशस्तरीय संगठन सुदृढीकरण, निर्वाचन परिणामको समीक्षा र आगामी रणनीति निर्धारण गर्ने उद्देश्यले समीक्षा कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो। कांग्रेसको कोशी प्रदेश नेतृत्व व्यवस्थापन र संगठन सुदृढीकरणका विषयमा पनि बैठकमा प्राथमिकताका साथ छलफल गरिने सहमहामन्त्री संग्रौलाले बताइन्।

कार्यक्रममा पार्टीका कोशी प्रदेशका केन्द्रीय पदाधिकारी, केन्द्रीय सदस्य, प्रदेश कार्यसमिति, संघीय तथा प्रदेश सांसद, जिल्ला सभापति, क्षेत्रीय सभापति र अघिल्लो निर्वाचनमा प्रत्यक्ष तथा समानुपातिकतर्फका उम्मेदवारहरू सहभागी हुनेछन्। कांग्रेसले पछिल्लो समयमा विभिन्न प्रदेशहरूमा निर्वाचन समीक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। यसअघिका समीक्षा बैठकहरू गण्डकी, लुम्बिनी, बागमती र मधेश प्रदेशमा सम्पन्न भइसकेका छन्।

पार्टी नेतृत्वले समीक्षा कार्यक्रममार्फत स्थानीय तहदेखि प्रदेश तहसम्म संगठनको अवस्था, चुनावी परिणाम, कमजोरी र सुधारका सम्भावनाहरू सम्वन्धमा प्रत्यक्ष सुझाव सङ्कलन गर्ने जनाएको छ। साथै आगामी राजनीतिक रणनीति, संगठन विस्तार, क्रियाशील सदस्यता, १५औँ महाधिवेशनको तयारी र कार्यकर्ताको सक्रियता बढाउने विषयमा छलफल हुने बताइएको छ। कांग्रेसले प्रदेशस्तरका समीक्षा कार्यक्रमहरूलाई मात्र चुनावी हार–जीतको विश्लेषणमा सीमित नराखी संगठन पुनर्जागरण अभियानका रूपमा अघि बढाएको जनाएको छ।

समाचार संक्षेप
पूर्व श्रम मन्त्री दीपककुमार साहलाई स्वास्थ्य बीमा बोर्ड सदस्य पदमा आफ्नी श्रीमती नियुक्त गरेको आरोपपछि प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले मन्त्री पदबाट हटाएका छन्। गृहमन्त्री सुधन गुरुङले दुई माइक्रोइन्स्योरेन्स कम्पनीमा ५० लाख रुपैयाँ बराबरको संस्थापक सेयर आफ्नो सम्पत्ति विवरणमा उल्लेख नगरेपछि कानूनी प्रश्नहरू उठेका छन्। राष्ट्रिय सामाजिकवादी पार्टी (रास्वपा) को केन्द्रीय समितिको बैठकमा गृहमन्त्री गुरुङको विषयमा कुनै छलफल नभएको र पार्टीले औपचारिक प्रतिक्रिया नदिएको जनाएको छ। ८ वैशाख, काठमाडौं।

स्वास्थ्य बीमा बोर्ड सदस्य पदमा आफ्नी श्रीमतीलाई नियुक्त गरेको आरोपपछि तत्कालीन श्रम मन्त्री दीपककुमार साहमाथि प्रश्न उठ्यो। उक्त विषयमा प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले आन्तरिक रूपमा खोजखबर गरे। उनले साहसँग सामान्य सोधपुछ बाहेक कुनै औपचारिक स्पष्टीकरणको अवसर दिएनन्। बरु तुरुन्तै उनलाई फिर्ता बोलाउने निर्णय गरे। प्रधानमन्त्रीले साहलाई मन्त्री पदबाट हटाए। १३ दिनमै साहको मन्त्री पद समाप्त भयो। प्रधानमन्त्री बालेन्द्रको यो कदमलाई धेरैले सुशासनका लागि आएको ‘साहसी’ निर्णयका रूपमा लिएका थिए।

तर दीपक साहको मुद्दाभन्दा थप गम्भीर विषय भने गृहमन्त्री सुधन गुरुङसम्बन्धी आएपछि प्रधानमन्त्री तथा उनकी पार्टी रास्वपाले मौनता अपनाएका छन्। यसैबीच सभापति रवि लामिछाने र प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहबीच भेटवार्ता भएको छ। गृहमन्त्री गुरुङले मंगलबार पनि रास्वपाका सभापति रवि लामिछानेलाई भेटेका छन्। तर यस विषयमा सरकारले र पार्टीले कुनै औपचारिक पोजिसन सार्वजनिक गरेको छैन। गृहमन्त्री गुरुङको विषयमा व्यापक प्रश्न उठिरहेका बेला सोमबार रास्वपाको बैठक पनि बसेको थियो। तर त्यो बैठकमा यो विषयकै चर्चा भएन।

गृहमन्त्री गुरुङले दुई माइक्रोइन्स्योरेन्स कम्पनीमा किनिएको शेयर आफ्नो सम्पत्ति विवरणमा उल्लेख गरेका छैनन्। गृहमन्त्री गुरुङको शेयर किनिएको स्रोत र विवादित व्यक्तिसँगको सम्बन्धमा प्रश्न उठेको छ भने उनले सामाजिक सञ्जालबाट स्पष्टीकरण दिएका भए पनि पार्टीले यस मुद्दामा छलफल गरेको छैन। रास्वपाका नेताहरूले अघिल्लो दिनहरूमा मुद्दामा मुखरिता देखाए पनि अहिले चुप्पी धारण गरेको भन्दै पत्रकारहरूले बारम्बार प्रश्न गर्दा पनि तिनीहरूले जवाफ दिएका छैनन्।

८ वैशाख, काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसले पार्टीभित्र तथा सार्वजनिक नेतृत्व विकासलाई सशक्त बनाउने उद्देश्यले ‘कांग्रेस लिडरसिप एकेडेमी’ स्थापना गर्ने निर्णय गरेको छ। पार्टीको केन्द्रीय नीति अनुसन्धान तथा प्रशिक्षण प्रतिष्ठानको अधीनमा गठन हुने यो एकेडेमीलाई कांग्रेसले ‘ट्रेनिङ इन्स्टिच्युट’को रूपमा परिभाषित गरेको छ। यसले पार्टीका क्रियाशील सदस्यहरूलाई कांग्रेसको इतिहास, आदर्श, विचारधारा, आर्थिक नीति, विकास नीति र सामाजिक नीतिबारे प्रशिक्षण प्रदान गर्नेछ। क्रियाशील सदस्यता नवीकरण गर्ने कार्यकर्ताहरूलाई पार्टीको नीति, कार्यक्रम, प्राथमिकता तथा नवीनतम नीतिगत विषयहरूबारे नियमित पुनःताजगी तालिम प्रदान गर्ने कांग्रेसको योजना छ।

एकेडेमीले पार्टीतर्फबाट निर्वाचित स्थानीय, प्रदेश र संघीय जनप्रतिनिधिहरूलाई पनि अनुशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नेछ। आगामी निर्वाचनहरूमा जनप्रतिनिधि बन्न इच्छुक पार्टी कार्यकर्ताहरुलाई आधारभूत र विषयगत ज्ञान, सीप तथा नेतृत्व विकास सम्बन्धी विशिष्ट कक्षा सञ्चालन गरिने व्यवस्था गरिएको छ। ‘नेतृत्वमा जान चाहने आकांक्षीहरूलाई ज्ञान, कौशलता, व्यवस्थापकीय क्षमता र समग्र रूपमा सम्पन्न बनाउन हाम्रो लक्ष्य हो,’ कांग्रेसका प्रवक्ता देवराज चालिसेले उल्लेख गरे।

महामन्त्री प्रदीप पौडेलले एकेडेमीलाई राज्य प्रणालीबारे कार्यकर्तालाई सशक्त बनाउने महत्वपूर्ण प्रगतिका रूपमा व्याख्या गरे। उनले भने, ‘राज्य प्रणाली, संवैधानिक व्यवस्था, विभिन्न तहको सरकारको जिम्मेवारी र प्रशासनिक क्षमता सम्बन्धी जानकारी दिन यो प्रशिक्षण संस्था सञ्चालनमा ल्याइएको हो।’ महामन्त्री पौडेलका अनुसार सार्वजनिक जिम्मेवारीमा जान चाहनेले निर्वाचनभन्दा कम्तीमा तीन महिनाअघि अनिवार्य रूपमा ‘पब्लिक पोलिसी’को कक्षा पूरा गर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। एकेडेमीमार्फत निर्धारित कक्षा पूरा गरेको आधारमा नै पार्टीको उम्मेदवारी छनोट तथा अन्य जिम्मेवारीहरूमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्नेछ।

प्रवक्ता चालिसेले एकेडेमीलाई ‘स्कुल’को संज्ञा दिए। उनले भने, ‘एकेडेमीको आफ्नै पाठ्यक्रम हुन्छ र यो तीन महिनाको कोर्स हो।’ चालिसेले पूर्ण रूपमा कोर्स पूरा नगरेका कार्यकर्ता उम्मेदवारका लागि मान्य नहुने स्पष्ट पारे। ‘कोर्स पूरा नगरेका उम्मेदवार मान्य हुँदैनन्,’ उनले भने, ‘हाम्रो उद्देश्य राजनीतिक पारदर्शिता र मेरिटोक्रेसी स्थापित गर्नु हो।’ कांग्रेसले एकेडेमीलाई पार्टीको दीर्घकालीन क्षमता विकासका लागि महत्वपूर्ण पूर्वाधारको रूपमा हेरिरहेको छ।

पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र उनकी पत्नी डा. आरजु राणा देउवाविरुद्ध २४ चैतमा पक्राउ पुर्जी जारी गरिएको छ। तर, पक्राउ पुर्जी जारी भए पनि अहिलेसम्म उनीहरू विरुद्ध इन्टरपोल रेड नोटिस जारी गरिएको छैन। देउवा दम्पती विदेशमा छन् र नेपाल फर्किन बाँकी रहेको जनाइएको छ। ८ वैशाख, काठमाडौं।

पक्राउ पुर्जी जारी भएपनि देउवा दम्पतीलाई नेपाल ल्याउने प्रक्रिया अघि बढाउने तयारी भइरहेको बताइएको छ। यद्यपि, पक्राउ पुर्जी जारी भएको दुई साता बितिसकेको भए पनि रेड नोटिस भने जारी गरिएको छैन। प्रहरी प्रधान कार्यालयले यस सम्बन्धमा कुनै औपचारिक जानकारी सार्वजनिक गरेको छैन। नेपाल प्रहरीका केन्द्रीय प्रवक्ता तथा डिआइजी अविनारायण काफ्ले सो विषय अनुसन्धानअन्तर्गत भएकाले बोल्न नमानेका छन्।

जानकारी रहेका स्रोतका अनुसार अहिलेसम्म देउवा दम्पतीविरुद्ध रेड नोटिसका लागि नेसनल सेन्ट्रल ब्युरो (एनसीबी), काठमाडौंले इन्टरपोललाई औपचारिक पत्राचार गरेको छैन। ‘एउटा पक्राउ पुर्जी मात्रको आधारमा रेड नोटिसका लागि पत्राचार गर्न सकिँदैन। यसका लागि ठोस आधार र कागजी प्रक्रिया पूरा हुनु आवश्यक हुन्छ। त्यो प्रक्रिया अझै बाँकी भएकाले अहिलेसम्म पत्राचार गरिएको छैन,’ स्रोतले बताएका छन्।

पक्राउ पुर्जी जारी हुँदा देउवा दम्पती विदेशमै थिए। उनीहरू चुनावअघि १४ फागुनमा उपचारका लागि सिंगापुर गएका थिए र त्यहाँबाट ७ चैतमा हङकङ पुगेको जनाइएको छ। इन्टरपोलमार्फत रेड नोटिस जारी गर्न प्रहरी प्रधान कार्यालयतिर रहेको नेसनल सेन्ट्रल ब्युरोले अगाडि बढ्नेछ। नोटिस जारी भएमा इन्टरपोलका १९६ सदस्य देशले देउवा दम्पतीलाई पक्राउ गर्न सक्नेछन्।

समाचार सारांश: सिन्धुलीको इलाका प्रहरी कार्यालय खुर्कोटको थुनुवा कक्षबाट उद्धार गरिएका २२ वर्षीय श्रीकृष्ण बिक उपचारकै क्रममा निधन भएका छन्। बिकलाई थुनुवा कक्षमा झुन्डिएको अवस्थामा फेला पारेर अस्पताल पुर्‍याइयो, तर चिकित्सकले उनलाई मृत घोषणा गरे। मृतकका परिवारले निष्पक्ष छानबिनको माग गर्दै समिति गठन गरेको छ र शव पोस्टमार्टमका लागि राखिएको छ। ८ वैशाख, काभ्रेपलाञ्चोक।

सिन्धुलीको इलाका प्रहरी कार्यालय खुर्कोटको थुनुवा कक्षबाट उद्धार गरिएका युवकको मृत्यु भएको छ। थुनुवा कक्षमा झुन्डिएको अवस्थामा फेला परेका सिन्धुलीको सुनकोशी गाउँपालिका–३ जुम्लेडाँडाका २२ वर्षीय श्रीकृष्ण बिकलाई उद्धार गरी उपचारका लागि अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। थुनुवा कक्षको भेन्टिलेसनमा आफैं लगाएको सर्टको पासो लगाएर झुन्डिएका बिकलाई तुरुन्त उद्धार गरी सुनकोशी सामुदायिक अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। प्राथमिक उपचारपछि थप उपचारका लागि सिन्धुली अस्पताल पठाइए पनि चिकित्सकले उनको मृत्यु भएको पुष्टि गरे।

जिल्लाका प्रहरी प्रमुख लालध्वज सुवेदीले घटनाको समयमा थुनुवा कक्षमा बिक एक्लै रहेको बताएका छन्। मृतक बिक काठमाडौंमा सवारी चालकको रूपमा काम गरिरहेका थिए। उनले खोटाङकी १६ वर्षीया युवतीसँग गत २८ चैतमा प्रेम विवाह गरेका थिए। विवाहपछि युवती नाबालिका भएको दाबी गर्दै परिवारले जबरजस्ती करणीको आरोप लगाउँदै ललितपुरको सातदोबाटो प्रहरीमा उजुरी दिएका थिए। त्यसपछि सातदोबाटो प्रहरीले थप अनुसन्धानका लागि बिकलाई ३ वैशाखमा इलाका प्रहरी कार्यालय खुर्कोट पठाएको थियो।

मृत्यु भएको घटनापछि मृतकका आफन्त र स्थानीयवासीले इलाका प्रहरी कार्यालय खुर्कोटमा भेला भई घटनाको निष्पक्ष र पारदर्शी छानबिनको माग गरेका छन्। उनीहरूको मागअनुसार मृतकका आफन्तको सहभागितामा सिन्धुलीका सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी तथा सूचना अधिकारी दीपेन्द्र पौडेलको संयोजकत्वमा प्रहरी प्रवक्ता, स्थानीय वडा अध्यक्ष लगायतको समिति गठन गरिएको छ, जिल्ला प्रहरी प्रमुख सुवेदीले जानकारी दिए। मृतकको शव हाल पोस्टमार्टमका लागि सिन्धुली अस्पतालमा राखिएको छ।

पोखरेली सांगीतिक समूह ‘बफिन्स ९८’ ले जेन-जी पुस्ताको आन्दोलन र विद्रोहलाई समेटेर नयाँ गीत ‘हाम्रो आवाज : नयाँ नेपाल’ सार्वजनिक गरेको छ। यस गीतले २०८२ साल भाद्र २३ गतेका युवाहरूको सडक संघर्ष र दमनलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। गीतले भ्रष्टाचार, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सामाजिक सञ्जालमा रोकथामविरुद्धको युवाहरूको आवाजलाई मुख्य विषय बनाएको छ।

यस म्युजिक भिडियोले २०८२ साल भाद्र २३ गते देशभरका युवाहरूले परिवर्तनका लागि उठाएको बुलन्द आवाज र सडक संघर्षलाई जीवित रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ। सरकारले नागरिकहरूको असन्तुष्टिलाई बेवास्ता गरेपछि स्वतःस्फूर्त रूपमा सडकमा आएका जेन-जी पुस्तामाथि गरिएको निरंकुश दमन, अन्धाधुन्ध गोली प्रहार र त्यसबाट दर्जनौं युवाहरूको ज्यान गुम्नु तथा घाइते हुनु पर्ने करुणामय यथार्थ गीतमा झल्काइएको छ।

गायक सञ्जीव गुरुङको शब्द र स्वरमा रहेको यस गीतले युवाहरूलाई आफ्नै माटोमा फर्केर देश निर्माणमा जुट्न आह्वान गरेको छ। यसअघि पनि ‘हाम्रो देश नेपाल’, ‘म मरे पनि’, ‘रुँदै छ कर्णाली भूमि’, ‘जब घामको पहिलो झुल्का’ र ‘बरबरी आँसु’ जस्ता दर्जनौं कालजयी देशभक्तिपूर्ण र सामाजिक चेत जागृत गर्ने गीतहरू प्रस्तुत गरिसकेको यो समूहले देश परिवर्तनको अपरिहार्यतालाई पुनः एकपटक सांगीतिक धूनमार्फत स्पष्ट पारेको छ।

म्युजिक भिडियोमा जेन-जी आन्दोलनमा देखिएको युवा उभार, कलाकारले कलामार्फत व्यक्त गरेको एकताको भाव साथै हिमाल, पहाड र तराईका आम नेपालीहरूको श्रम र जीवनशैलीलाई आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। ब्यान्डकै बेस गिटारिस्ट जीवन भाइले सम्पूर्ण नेपालका दृश्यलाई यस भिडियोमा समेटेका छन्। ‘हाम्रो आवाज-नयाँ नेपाल’ केवल सांगीतिक प्रस्तुति मात्र नभएर जेन-जी आन्दोलनका अमर सहिद, घाइते र उनका परिवारप्रति भावपूर्ण सम्मान रहेको ब्यान्डले जनाएको छ।

गैरआवासीय नेपाली संघका उपाध्यक्ष लोकप्रसाद दाहालले सरकारले ल्याउने वार्षिक एक खर्ब रुपैयाँ बराबरको डायस्पोरा बन्डले मातृभूमि विकासमा महत्वपूर्ण योगदान गर्ने आधार तयार गरेको बताएका छन्। दाहालले भने, “सरकार, एनआरएनए र निजी क्षेत्रबीच दृढ सहकार्य नै डायस्पोराको पूँजीलाई राष्ट्रनिर्माणमा लगानी गर्ने मुख्य कडी बन्नेछ।” ८ वैशाख, काठमाडौं।

उपाध्यक्ष दाहालले सामाजिक सञ्जालमार्फत भने, “विशेषत: वार्षिक १ खर्ब रुपैयाँ बराबरको डायस्पोरा बन्ड ल्याउने सरकारको योजनाले विदेशमा रहेका ८० लाख नेपालीको पूँजीलाई मातृभूमिको विकासमा जोड्ने मूल आधार बनाएको छ।” उनले विगतमा वैदेशिक रोजगारी बचत बन्डमा कम सहभागिताका कारण यस पटक विश्वासिलो र आकर्षक लगानी मोडेल आवश्यक भएको उल्लेख गरे।

दाहालले थपे, “विशेषज्ञहरूले साना देखि ठूला लगानीकर्ता र विदेशी पासपोर्टधारी नेपालीहरूलाई समेत समेटेर सामूहिक लगानी कोष अवधारणा प्रस्ताव गरेका छन्।” उनले जलविद्युत, पूर्वाधार, कृषि र पर्यटनजस्ता क्षेत्रमा लगानी गरी विदेशमा रहेको १०० खर्बभन्दा बढी आर्थिक स्रोतलाई नेपालका समृद्धिमा रूपान्तर गर्न सकिने प्रबल सम्भावना रहेको बताए।

उपाध्यक्ष दाहालले एनआरएनएको पछिल्लो एकताले डायस्पोरा लगानीमा नयाँ आशा र उत्साह थपेको उल्लेख गरे। काठमाडौंमा सम्पन्न महाधिवेशनमा नयाँ नेतृत्व चयन भएपछि विगतका आन्तरिक विवादहरू हटाएर संघ सकारात्मक उर्जा सहित अघि बढिरहेको जानकारी दिए।

आज उनी यस पृथ्वीमा छैनन्, तर नेपालमा आधुनिक शल्यचिकित्साको आधारशिला निर्माण गर्ने उनको साहस, संघर्ष र समर्पण चिकित्सा इतिहासमा सदैव उज्यालो भएर रहनेछ। डा. दिनेशनाथ गोंगलले नेपालमा पहिलो पटक न्युरो सर्जरी सुरु गरी आधुनिक शल्यचिकित्साको आधारशिला तयार पारे। डाक्टर गोंगलले ४० हजारभन्दा बढी शल्यक्रिया गरी वीर अस्पतालमा न्युरो सर्जरी विभाग स्थापना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। उनले डा. उपेन्द्र देवकोटालाई बेलायत पठाएर न्युरो सर्जरीमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न सहयोग पुर्‍याए। वीर अस्पतालको पाँचौं तल्लामा एउटा अपरेशन थिएटर छ, जसको नाम छ– गोंगल थिएटर। न्युरो सर्जरी हुने यो कक्षको नाम किन कुनै व्यक्तिको नाममा राखियो ? यसै प्रश्नले नेपालमा न्युरो सर्जरीको इतिहासको खोजी सुरु हुन्छ।

वीर अस्पतालका न्युरोसर्जरी प्रमुख डा. राजीव झा भन्छन्, ‘हरेक बिहान जब अपरेशन थिएटरमा प्रवेश गर्छौं, ढोकामा लेखिएको उहाँको नामले हामीलाई सम्झाइरहन्छ। न्युरो सर्जरीमा जे सिक्यौं, त्यो उहाँको जगमा उभिएको हो।’ नेपालमा पहिलो पटक टाउको खोल्ने डाक्टर जब नेपालमा न सिटी स्क्यान थियो, न आधुनिक उपकरण, त्यस बेला डा. गोंगलले नै जोखिम उठाएर बिरामीको टाउको खोल्नुभयो। कठिन परिस्थितिमा पनि उनले जटिल शल्यक्रियाको अभ्यास सुरु गर्नुभयो। त्यो साहसिक निर्णयले नेपालमा न्युरो सर्जरीको आधार तयार भयो। वि.सं. २०१८ मा सडक दुर्घटनाग्रस्त एक बिरामीको टाउको खोलेर डा. गोंगलले शल्यक्रिया गर्नुभयो। त्यो नेपालमा गरिएको पहिलो न्युरो सर्जरी थियो।

तर त्यो अपरेशन सफल भएन र बिरामीलाई बचाउन सकिएन। पहिलो प्रयास असफल भए पनि उनी हिम्मत हार्नुभएन। एक वर्षपछि, वि.सं. २०१९ मा उनले ब्रेन ट्युमरको शल्यक्रिया गर्‍यो। त्यो अपरेशन सफल रह्यो। तर जोखिम यस्तो थियो कि ४८ घन्टा बिरामीको उपचार आफैंले गर्नु परेको थियो। किनभने अस्पतालमा भरपर्दो उपकरण थिएन, न आईसीयू, न पर्याप्त नर्सिङ निगरानी। डा. झाका अनुसार डा. गोंगलले नेपालमा पहिलोपटक पिट्यूटरी ग्रन्थिको ट्युमरको अपरेशन गरेका थिए। ‘आजका प्रविधि केही थिएन,’ झा सम्झन्छन्, ‘तर उहाँको साहस र दक्षताले गरेको अपरेशन अहिले सोच्दा पनि अविश्वसनीय छ।’