लेखक: space4knews

राजधानी काठमाडौँमा बाघहरूको सङ्ख्या उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको जानकारी वन्यजन्तु संरक्षणकर्मीहरू र अधिकारीहरूले उत्साहजनक रुपमा लिएका छन्। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका अनुसार हाल नेपालमा ४२९ वयस्क बाघ रहेका छन्। तथापि, लुम्बिनी प्रदेशको राप्ती सोनारी गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष मनीषा सिंह थारूले बाघको सङ्ख्या वृद्धि स्थानीय समुदायका लागि केवल खुशीको विषय मात्र नबनाउने प्रतिक्रिया दिइन्। “स्थानीय सरकार गठनदेखि नै यस गाउँपालिकामा १०-१५ जनाले बाघका आक्रमणका कारण ज्यान गुमाइसकेका छन्। त्यसैले सङ्ख्यामा वृद्धि हुँदा उनीहरू उत्साहित हुँदैनन्,” थारूले बताइन्।

राप्ती सोनारी गाउँपालिकाको अधिकांश भूभाग बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्र पर्दछ जहाँ हाल बाघको संख्या ५१ पुगेको सर्वेक्षणले देखाएको छ। थारूले उठाएको विषयमा संरक्षणविद्हरू एकमत छन्। संरक्षण दिगो नहुने चिन्ता व्यक्त गर्दै बाघ संरक्षण विशेषज्ञ बाबुराम लामिछानेले भने, “सङ्ख्या बढ्नु संरक्षणमा सफलता त हो नै तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा मान्छेले ज्यान नहुनु हो। बाघ वा अन्य वन्यजन्तुबाट मानवीय क्षति शून्य भए मात्र संरक्षण दिगो हुन सक्छ।”

संरक्षणविद् कुमार पौडेलले पनि सङ्ख्या मात्र आधार हुँदा संरक्षण कार्यक्रम पूर्ण सफल मान्न नसकिने बताए। उनले भने, “बाघसँग सहअस्तित्वमा रहेका स्थानीय समुदाय खुशी भएर स्वीकार नगरेसम्म यो आंशिक सफलता हो मात्र।” राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका अधिकारीहरूले पनि सङ्ख्या वृद्धिलाई चुनौतीको रूपमा लिएका छन्। विभागका उपमहानिर्देशक वेदकुमार ढकालले भने, “गत चार वर्षभित्र वार्षिक ५ प्रतिशतको दरले वयस्क बाघको संख्या बढेका छन्। हामी खुसी छौं, तर चुनौती अझै थपिने भएकाले जिम्मेवारी पनि बढ्नेछ।”

विश्व बाघ दिवसको अवसरमा गरिएको हालैको बाघ सर्वेक्षणको परिणाम बुधबार सार्वजनिक गरिएको छ। सन् २०२२ मा नेपालमा बाघको संख्या ३५५ थियो। नयाँ विवरण अनुसार चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्र र वरपर सबैभन्दा बढी १४५ बाघ भेटिएका छन्। बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा ११२ बाघ र वरपरका वन क्षेत्रमा भेटिएका छन्। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा ७१, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा ५१ र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा ५० बाघ रहेका छन्।

सुनसरीमा भएको घटनाको समाधानका लागि संयम अपनाउँदै दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्ने निष्कर्षमा सत्तारूढ तथा विपक्षी नेताहरू पुगेका छन्। साम्प्रदायिक तनाव उत्पन्न भएपछि सत्तारूढ दलको शीर्ष नेतृत्वले आह्वान गरेको सर्वदलीय बैठकमा सहभागी नेताहरूले यस्ता घटनाको कारण र जरा पहिचान गरेर समाधान खोज्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। बैठकका आयोजक राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछानेले भने, “यस प्रकारका घटनाहरू हुँदा सबै एक ठाउँमा उभिनुपर्ने कुरा हामी सबैलाई महसुस भयो।”

तर उक्त बैठकमा प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह ‘बालेन’ र गृहमन्त्री सुधन गुरुङ सहभागी भएनन्। विशेष रुपमा प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिबारे प्रश्न उठाइएको थियो। विपक्षी नेपाली कांग्रेसका सभापति गगन थापाले भने, “रास्वपाका सभापतिलाई धन्यवाद दिन्छौं तर सरकारलाई पनि प्रश्न छ – अहिले सरकार के गर्दैछ?” लामिछानेले भने सर्वदलीय बैठक भएकाले दलका शीर्ष नेताहरू नै सहभागी भएको प्रतिक्रिया दिएका थिए। बैठकमा सरकारको पक्षबाट अर्थमन्त्री स्वर्णिम वाग्ले मात्र उपस्थित थिए।

विपक्षी नेता थापाले यस्तो बेला प्रधानमन्त्रीले सरोकारवालाहरूसँग संवादको नेतृत्व गर्नु पर्ने बताए। उनले भने, “सरकार केबल बन्दुकको गोली र लाठीमा मात्रै सीमित हुनु हुँदैन। प्रधानमन्त्री अभिभावक मात्र होइन नेता पनि हुन्।” बैठकमा नेपाली कांग्रेस संसदीय दलका नेता भीष्मराज आङ्देम्बे पनि सहभागी थिए। सर्वदलीय बैठकका लगभग सबै विपक्षी दलका नेताहरूले प्रधानमन्त्री र गृहमन्त्रीको खोजी गरेका छन् भनी जनमत पार्टीका सीके राउतले बताए।

बैठकले सद्भाव कायम गर्नको लागि सातबुँदे अपील जारी गरेको छ। अपीलमा भनिएको छ, “आवेग र मुठभेडले समस्याको समाधान हुँदैन, यसले मात्र जटिलता बढाउँछ।” दलहरूले शान्ति कायम राख्न प्रदेश, जिल्ला तथा स्थानीय तहमा सर्वदलीय तथा सर्वपक्षीय संवाद गर्न आफ्ना पार्टीका विभिन्न तहका समितिहरूलाई निर्देशन दिएका छन्।

सुनसरीको अवस्था मध्यनजर गर्दै जिल्ला प्रशासन कार्यालयले केही थप क्षेत्रमा कर्फ्यू विस्तार गरेको छ। प्रमुख जिल्ला अधिकारी ईश्वरीप्रसाद अर्यालले जानकारी दिएका छन् कि कर्फ्यूको दायरा बढाउनासँगै स्थिति तुलनात्मक रुपमा शान्त छ। घटनाको कारण सोमबार बोलबम यात्राको तयारी गर्ने एउटा पक्षले अर्को समुदायको नजिकै बिजुलीको पोलमा झण्डा राखेको र चर्को आवाजमा ‘डीजे’ बजाएपछि तनाव सुरु भएको बताइएको छ।

जापानको क्यूशू टापुस्थित कुमामोतोमा भूकम्पपछि एउटा शपिङ सेन्टरमा फसेका मानिसहरूको उद्धारकार्य अझै जारी छ। उद्धारकर्मीहरू काशिमा नगरस्थित इओन मलको भग्नावशेषमा मानिसहरूको खोजी गरिरहेका छन्। भूकम्पका कारण विभिन्न स्थानमा विद्युत् आपूर्ति रोकिन पुगेको छ र सडकहरूमा ठूलो क्षति देखिएको छ। अधिकारीहरूले बताएका छन् कि एउटा दरबारको पर्खालको केही भाग भत्किएको छ भने एउटा आकाशे पुल पूर्ण रूपमा नष्ट भएको छ।

त्यहाँ डेढ लाखभन्दा बढी मानिसहरू विस्थापित भएका छन्। अधिकारीहरूले ४०,००० भन्दा बढी घरहरूमा विद्युत् आपूर्ति अवरुद्ध भएको जानकारी दिएका छन्। कुमामोतो प्रिफेक्चरमा रहेको एउटा कागज कारखानाको चिम्नी भत्किँदा केही मानिसहरू सम्पर्कविहीन बनेको अधिकारीहरूले बताएका छन्। जापानी सरकारी निकायले मंगलबारको भूकम्प म्याग्निट्युड ७.१ को भएको पुष्टि गरेको छ। यद्यपि अमेरिकी भौगर्भिक सर्वेक्षण निकाय यूएसजीएसले सोही भूकम्पलाई म्याग्निट्युड ६.८ मापन गरेको थियो।

नेपालमा पाटेबाघको सङ्ख्या ४२९ पुगेको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले सार्वजनिक गरेको छ। विश्व बाघ दिवसको अवसरमा हालै सम्पन्न बाघ गणनाको नतिजा बुधबार सार्वजनिक गरिएको हो। कृषि, वन तथा वातावरण मन्त्री गीता चौधरीले उक्त नतिजा सार्वजनिक गरेकी हुन्। सन् २००९ देखि नेपालमा प्रत्येक चार वर्षमा नियमित रूपमा बाघ गणना हुँदै आएको छ। यसअघि सन् २०२१ मा सम्पन्न त्यस गणनाले नेपालभर ३५५ वटा बाघ प्राकृतिक वासस्थानमा रहेको रिपोर्ट गरेको थियो। तीमध्ये चितवनमा १२८, बर्दियामा १२५, बाँकेमा २५, शुक्लाफाँटामा ३६ र पर्सामा ४१ बाघ थिए।

अहिले सबैभन्दा धेरै बाघ चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र वरपरका क्षेत्रमा देखिएका छन् जहाँ १४५ वटा बाघ रहेका छन्। बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज र वरपरका वन क्षेत्रमा ११२ वटा बाघ गणना गरिएको छ। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज र वरपरका वन क्षेत्रमा ७१, बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वरपरका वन क्षेत्रमा क्रमशः ५१ र ५० बाघ भेटिएका छन्।

पछिल्लो राष्ट्रिय बाघ सर्वेक्षण २०८२ पुस १ गतेबाट सुरु भई २०८३ वैशाख १० गते सम्पन्न भएको थियो। नेपालका पाँचवटा प्रमुख बाघ पाइने निकुञ्ज र वरपरका वन क्षेत्रमा क्यामरा ट्र्यापिङ प्रविधिको प्रयोग गरी बाघ गणना गरिएको विभागले जनाएको छ। यो अभियानमा बाघका वासस्थानलाई तीनवटा ‘कम्प्लेक्स’मा विभाजन गरिएको थियो — चितवन-पर्सा कम्प्लेक्स, बाँके-बर्दिया कम्प्लेक्स, र शुक्लाफाँटा-लालझाडी कम्प्लेक्स।

गणनाका लागि नेपाल सरकार र विभिन्न दातृ निकायहरूले सहकार्य गरेका थिए। विश्लेषणका आधारमा नेपालमा बाघको कुल सङ्ख्या ४०२ देखि ५०० सम्म हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। उपमहानिर्देशक तथा प्रवक्ता वेदकुमार ढकालद्वारा जारी विभागीय विज्ञप्तिमा उल्लेख छ, “यो नतिजाले नेपालमा बाघ संरक्षणका क्षेत्रमा विगतदेखि भइरहेको वासस्थान संरक्षण र व्यवस्थापन, चोरीसिकार नियन्त्रण, आहारा प्रजातिको संरक्षण तथा जैविक मार्ग संरक्षणजस्ता प्रयासहरूको सकारात्मक परिणामलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।”

गुरु पूर्णिमा गुरुको सम्मानमा मनाइने एक पर्व हो। ती गुरुहरू आध्यात्मिक वा प्राज्ञिक हुनसक्छन्। मानिसको जीवनको आरम्भदेखि नै गुरुहरूको महत्वपूर्ण भूमिका र प्रभाव रहन्छ। कुनै पनि व्यक्ति सफल वा असफल हुने कुरा गुरुले कस्तो शिक्षा दिनेछन् भन्ने कुरामा निर्भर पनि रहन्छ। ती गुरुहरू केवल औपचारिक शिक्षा दिने शिक्षक मात्रै नभएर जो कोही हुनसक्छन्। “त्यसरी सफल जीवनका लागि मार्गदर्शन गर्ने व्यक्तिप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने दिवस गुरु पूर्णिमा हो,” संस्कृतिकर्मी र प्राध्यापक माधवप्रसाद भट्टराई बताउँछन्।

विशेषगरी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले आश्विन शुक्ल पूर्णिमाको दिनलाई गुरु पूर्णिमाको रूपमा मनाउने गर्छन्। हिन्दू संस्कृतिको प्रभावले तथा त्यो संस्कृतिलाई पछ्याउँदै अन्य केही धार्मिक सम्प्रदायले पनि नेपालमा गुरु पूर्णिमा मनाउने प्रचलन छ। यस वर्ष गुरु पूर्णिमा सोमबार परेको छ र नेपालसहित हिन्दूहरूको बसोबास भएका भारत लगायत देशहरूमा यो पर्व धुमधामले मनाइँदै छ।

पौराणिक मतअनुसार गुरु पूर्णिमा वेद व्यासको जन्मदिनको रूपमा पनि मानिन्छ। केही जानकारहरू भन्छन् कि गुरु पूर्णिमा उन्हैको सम्मानमा मनाइने भयो र यसलाई व्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ। केही हिन्दू शास्त्रहरूमा गुरु पूर्णिमाको दिन महर्षि वेद व्यासले चारवटा वेदहरूको रचना गरेको दिन मानिन्छ र त्यसैले उनले व्यास भन्ने नाम पाएका हुन्।

अर्को पौराणिक मान्यता अनुसार भगवान् शिवले गुरु पूर्णिमाको दिनदेखि सात ऋषिलाई योग सिकाउन थालेका थिए। बौद्ध धर्मजनहरू पनि गौतम बुद्धको सम्झनामा गुरु पूर्णिमा मनाउने गर्छन्। उनीहरूको विश्वास अनुसार गौतम बुद्धले यसै दिन आफ्नो पहिलो उपदेश दिएका थिए।

आजकाल गुरु पूर्णिमा आधुनिक शिक्षालयहरूमा पनि धूमधामले मनाइन्छ। यो दिनमा विद्यार्थीहरूले गुरुहरूको महिमा गाउने, सम्मान गर्ने कार्यक्रम राख्ने तथा उपहार दिने चलन छ। “अहिले आधुनिक ढंगले गुरु पूर्णिमा मनाउनुमा केही राम्रो पहलहरू छन्, तर गुरु र शिष्यबीचको पहिलेको जस्तो सम्मान अब कम छ,” भट्टराई भन्छन्। “आजको समाजमा सबै कुरालाई आर्थिक रूपमा हेर्ने भएकाले पूर्वीय सभ्यतामा गुरु-शिष्यको सांस्कृतिक परम्परामा ठूलो परिवर्तन आएको छ।”