समाचार सारांश समीक्षा गरिएको छ। कामु प्रधानन्यायाधीश सपना प्रधान मल्लले ‘५० प्रभावशाली महिला’ अवार्ड कार्यक्रममा महिलाको संघर्ष र साधनाको महत्व विषयमा व्याख्या गरिन्। उनले भनिन्, “समावेशिता कसैले दिएको उपकार होइन, हाम्रो संविधानले महिलालाई अधिकार र समानता सुनिश्चित गर्छ।” महिलामा भइरहेको विभेद र हिंसाविरुद्ध बलियो कानुन र संरचनाको आवश्यकताबारे बताइन्। आज यस मंचमा उभिँदा मेरो मनमा गहिरो खुशी छाएको छ। यो मात्र राष्ट्रको लागि होइन, व्यक्तिगत रूपमा पनि महत्वपूर्ण छ। म आज पचास फरक-फरक अदृश्य अवरोध भत्काउँदै अगाडि बढेका पचास महिलाबीच उभिएकी छु। यो पेसागत मात्र होइन, व्यक्तिगत उपलब्धि पनि हो। म यो मंचलाई एउटा ऐना जस्तो ठान्छु। एउटा यस्तो ऐना जहाँ नेपालकी एउटी सानी बालिका- हिमालको काखमा हुर्किएकी होस् या तराईको चौरमा, या सहरको सानो अपार्टमेन्टमा- आफूलाई देख्छिन्। त्यो ऐनामा उनले के देख्छन्? – कानुन व्यवसायी महिला। – राजनेत्री। – मेयर। – कलाकार। – पर्वतारोही। – अधिकारकर्मी। – खेलाडी। – उद्यमी। – लेखिका। – सुरक्षाकर्मी। – न्यायाधीश। र ऐना हेरेर भन्छिन्, ‘म पनि त्यस्तै बन्न सक्छु।’ यही हो पहिचानको शक्ति जसले सपना देख्न सिकाउँछ। त्यो सम्भावना जसले अर्को महिलाको मनमा उज्ज्वल भविष्यको ज्योति बाल्छ। यी पचास कथाहरू प्रेरणादायी त छन् तर यी अपवाद पनि हुन्। आज पनि हाम्रो समाजमा धेरै महिलाहरू छन् जसले क्षमता देखाउन नपाई, सपनाहरू पछ्याउन नपाई, बीच बाटोमै रोकिएर बस्न बाध्य हुन्छन्। उनीहरू अघि बढ्न चाहन्छन् तर घर, बच्चा र सामाजिक अपेक्षाले रोक्छन्, संरचनागत असमानताले बाटो साँघुरो बनाउँछ। कहिलेकाहीं त लडाइँ सुरु गर्नु अघि नै हार मान्नुपर्छ उनीहरूलाई। त्यसकारण, आजको यो क्षण केवल उत्सव नभई गहिरो सोच्न र आफैंसँग इमानदार हुनुपर्ने पल पनि हो। हामीले सोध्नुपर्छ— – के हामीले त्यो संसार बनाउन सफल भएका छौं, जहाँ छोरीहरू निडर भएर सपना देख्न सक्छन्? – कि हामी अझै पुरानो चक्र दोहोर्याउँदै छौं, जहाँ प्रत्येक कदममा प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ उनीहरूलाई? – के अबको पुस्ताले अझै यति नै सङ्घर्ष गर्नुपर्ने हो? – वा हामी यस्तो बाटो बनाइरहेका छौं जहाँ सङ्घर्षभन्दा अधिक अवसर, अवरोधभन्दा परिवर्तन छन्? किनभने साँचो परिवर्तन संरचनाबाट मात्र आउँछ। महिलाहरूले आमाको पहिचान बनाउन, छोरीको सम्पत्तिमा अधिकार सुनिश्चित गर्न, शिक्षा पहुँच समान बनाउन, आफ्नो श्रमको मूल्य बुझाउन, राजनीतिमा समावेशी प्रतिनिधित्वका लागि लडेका छन्। साँचो परिवर्तन तब मात्र हुन्छ जब एउटा सानी बालिका ‘म पनि सक्छु’ भन्छ र त्यो केवल सपना नभएर उसको भविष्यको वास्तविकता बन्नेछ। समावेशिता कसैले दिएको उपकार होइन, यो हाम्रो संविधानले सुनिश्चित गरेको अधिकार हो। हाम्रो संविधानले धारा १८ देखि धारा ३८ सम्म महिलालाई अधिकार र सम्मान दिएको छ। यो हरेक महिलाको प्राकृतिक अधिकार हो, जसलाई संविधानले संरक्षण गरेको छ। परिवर्तन साहसी कदमबाट शुरू हुन्छ, र यो पहल त्यही साहसको उदाहरण हो। धेरै वर्षसम्म महिलाहरूले इतिहास सिर्जना गरे तर इतिहासले उनलाई स्थान दिएन। योगदान दिंदा पनि आवाज नआयो। यस्तो कार्यक्रमले मौनता भत्किएको पुष्टि गर्दछ। ४६० नामको संकलन केवल सूची नभई संघर्षको कथा हो। हरेक नाममा एउटा अपवित्र सपना, एउटा पुनः उठेर अघि बढेको यात्रा हुन्छ। तपाईंहरूले ती कथाहरू मात्र देखाउनु भएन, तिनलाई सम्मान दिनु भयो, आवाज दिनु भयो। संघर्षम सबैभन्दा पहिले ती महिलाहरूलाई सम्झन चाहन्छु जो हामीभन्दा अघि थिए। जसले कहिल्यै यस्तो मंच पाएनन्। जसले अवसर नभई अपमान पाए, उपेक्षा झेले। योगमायाले अन्याय विरुद्ध आवाज उठाइन्, समाजका गलत प्रथाहरूको बिरुद्ध लडिन् तर विकल्प नभएर निधन भोगिन्। महिलाहरूले आफ्नो लडाइँ चुपचाप लडे जहाँ केहि विश्वास गरेनन्, जहाँ आवाज सुनेनन्, जहाँ श्रमको मूल्यांकन भएन, र जहाँ स्वामित्वमै आएन। यो लडाइँ अधिकार मात्र होइन, अस्तित्वको संरक्षण थियो। सम्मान, पहिचान, र समानताको लागि थियो। हामी यहाँ उभिएका छौं किनभने उनीहरूले बनाएको बाटो छन्ः हामी उनीहरूको काँधमा उभिएका छौं। संघर्ष हामीलाई यहाँ ल्यायो तर अझ सकिएको छैन। वास्तविकता अझै कठोर छ र बाटो अधूरो छ। हामीले प्राप्त अधिकारलाई जीवन्त बनाउन अझै लड्नुपर्छ। महिलाहरूको स्वामित्व २ प्रतिशतभन्दा कम छ। मातृ मृत्युदर घटे पनि शून्य छैन। महिलाविरुद्धका अपराधका मुद्दाहरू दैनिक रूपमा बढ्दै छन्, हामी अपराधको स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको देख्छौं। हिंसा केवल सडक वा घरमा मात्रै सीमित छैन, बजार र कार्यस्थलदेखि डिजिटल विश्वसम्म फैलिएको छ। नेपालमा साइबर अपराध पीडितको लगभग ९० प्रतिशत महिला छन्। ‘हेट एक्सप्रेसन’, ‘हेट क्राइम’, ‘स्टेरियोटाइप’ मात्र शब्द होइनन्, यी चोटहरू हुन्। के यस्तो विभेद र हिंसाबाट न्याय सम्भव छ? के पीडालाई बढाएर समानता ल्याउन सकिन्छ? उत्तर स्पष्ट छ— हुँदैन। न्याय संवेदनशीलताबाट सुरु हुन्छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्र हुनुपर्छ तर जिम्मेवार पनि हुनुपर्छ। हामीलाई बलियो कानुन मात्र होइन, बलियो संरचनाले पनि काम गर्नुपर्छ। हामीलाई प्रविधि बुझ्ने, समावेशिता र सुशासन लागू गर्ने प्रणाली आवश्यक छ। संविधान र कानुनले महिलाको प्रजनन भूमिकालाई मान्यता दिएको छ, अब व्यवहारमा रूपान्तरण हुनुपर्छ। त्यो रूपान्तरण नै दिगो परिवर्तनको आधार बनिन्छ। हामीलाई यस्तो प्रणाली चाहिन्छ जहाँ प्रविधि न्यायको सहायक होस्, प्रतिशोधको हतियार होइन। नियमहरू लेखिएर मात्र नउपयोगी, सबैको अधिकार सुनिश्चित हुने होस्। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—यस्तो समाज चाहिन्छ जहाँ अन्याय देख्दा आँखा चिम्लिँदैन, आवाज उठाइन्छ, साथ दिइन्छ र परिवर्तनको भाग बन्ने होस्। परिवर्तन शुरू भइसकेको छ तर त्यसलाई पुरा पार्ने जिम्मेवारी हामी सबैको काँधमै छ। साधनानेपाली महिलाको साधना कस्तो हुन्छ?– झमककुमारी घिमिरेले आफ्ना खुट्टाका औंलाले शब्द सिर्जना गर्दा देखिन्छ। – मीरा राई दौडने ट्र्याक नभएको गाउँबाट विश्वस्तरीय धावक बन्दा देखिन्छ। – कुनै महिला मेयरले बिजुली नपुगेको गाउँमा बाटो बनाउँदा देखिन्छ। – कुनै महिला असहज ठाउँमा टिकेर उत्कृष्टता हासिल गर्दा देखिन्छ। साधना केवल एक पटकको उपलब्धि होइन। हरेक दिन उठेर पुनः उपस्थित हुने निर्णय हो—जहाँ केवल महिला भएर थुप्रै बाधा छन्। यस कोठामा भएको प्रत्येक महिलाले साधनाको अर्थ आफ्नो जीवनले सिकाएको छ। नेपालमा एउटा महिला सफल हुँदा उनी एक्लै सफल हुँदैनन्, त्यो हजारौंका लागि सम्भावना हो। आज नेपालको न्यायपालिका, राजनीति र स्थानीय सरकारमा महिलाहरू नेतृत्वमा छन्। उनीहरूले नेतृत्वमा लिङ्ग होइन, सङ्कल्प, क्षमता, साहस र संवेदनशीलता आवश्यक छ भन्ने प्रमाणित गरिरहेका छन्। रुथ बेडर गिन्सबर्गको भनाइ स्मरण हुन्छ- ‘निर्णय हुने हरेक ठाउँमा महिलाको उपस्थिति हुनुपर्छ।’ यस कोठामा हेरौँ, को-को छन्? न्यायपालिका महिलाहरू जसले अधिकारलाई केवल कागजमै नभई जीवनमा अनुभूत गराउँदै छन्। विज्ञानकी महिला जसले स्वास्थ्य र भविष्य सुनिश्चित गर्दै छन्। कलाकार महिलाहरू जसले हाम्रो पहिचान र आत्मालाई स्वर दिइरहेका छन्। त्यसै कोठामा एउटी सानी बालिका तपाईं-हामीलाई ऐना जस्तै हेरेकी छ। आफूलाई हेरिरहेकी छ। खेलकुदमा महिला जसले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको झण्डा गर्वका साथ बोकेका छन्। सुरक्षा निकाय महिला जसले समुदायलाई सुरक्षित राख्दै छन्। शिक्षामा महिला जसले भोलिका पुस्तालाई आकार दिइरहेका छन्। धेरै क्षेत्रहरूमा महिलाहरू दृढतापूर्वक इतिहास लेखिरहेका छन्। पहिले सुरक्षा क्षेत्रमा केवल पुरुषलाई मानिन्थ्यो, आज महिला अधिकारीहरू ट्राफिक व्यवस्थापनदेखि अपराध अनुसन्धानसम्म, सीआईबीदेखि अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति सेनासम्म नेतृत्व गरिरेका छन्। पहिले भनिन्थ्यो नेपाली महिलाले जहाज नभडाउँछन्, आज नेपाली महिला पाइलटले आकाशमा उडान भरिरहेका छन्। देशका विषम परिस्थितिमा सुशीला कार्की पहिलो महिला प्रधानन्यायाधीश बनिन् र राष्ट्रलाई निकास दिइन्। कथा बदलिरहेको छ र त्यो कलम तपाईंहरूसँग छ। इन्टरसेक्सनालिटी अर्थात् अन्तरसम्बन्धीयता हामी अझै विभेदसँग जुधिरहेका छौं। महिला हुनु मात्र होइन, मधेसी, दलित, आदिवासी, अपाङ्ग महिला हुनु पर्दा अनेक तहहरूको विभेद झेल्नुपर्छ। संविधानले यस्ता विभेदलाई स्पष्ट निषेध गरेको छ र रूढीवादी सोच तोड्दै प्रत्येक महिलाले अगाडि बढ्न सक्ने वातावरण बनाइरहेको छ। आज सम्मानित पचास महिलाहरूलाई हेर्दा म भन्छु, तपाईंहरूले यो सम्मान पाउनु मात्र हैन, अर्थ दिनुभयो। तपाईंहरू नेपाल को दिशा हो। तपाईंहरूले देशलाई परिवर्तन गर्दै हुनुहुन्छ। तपाईंहरू सबै महिलाको आशा हो र बाटो खोल्नुभएको छ, ग्लास सिलिङ भत्काउनु भयो। अनुमति नपाएर पनि प्रवेश गरेर नयाँ अर्थ दिनुभयो। तर अझ धेरै छत भत्काउन बाँकी छ। खुलेर पछाडि आउनेहरूको लागि बाटो खुला राख्नुस्। तपाईंको प्रभाव, आवाज र मंच प्रयोग गर्नुहोस्। अन्य महिलालाई साथ दिनुहोस्, अगाडि बढाउनुहोस्, मार्गदर्शन गर्नुहोस्। हाम्रो सफलताको मापन केवल हामी कति माथि पुग्यौं भन्ने होइन, कति जनालाई साथ लिएर अगाडि बढ्यौं पनि हो। जहाँ सुरु गरेको थिएँ त्यहीँबाट अन्त्य गर्न चाहन्छु। कुनै ठाउँमा बसेकी सानी बालिका हामीलाई ऐनाजस्तै हेरिरहेकी छे। आफूलाई हेरिरहेकी छे। ऊ देखिरहेकी छे, सिक्न खोजिरहेकी छ—के सम्भव छ भन्ने। ऊ बुझ्नेछे, नेपाल केवल हिमालहरूको कथा होइन, ती महिलाहरूको कथा हो जसले ती हिमालहरू चढिन्। ऊ महसुस गर्नेछे, सफलता कुनै एक विशेष महिलाको भाग मात्र होइन, सबैका लागि हो। जब ऊ अदालतमा उभिन्छ, जहाज उडाउन्छ, वा कानुन लेख्छ, त्यो असाधारण नभई उसको अधिकार हुनेछ। म फेरि धन्यवाद दिन्छु, यो कार्यक्रम मार्फत हामी सबैलाई एउटै कोठामा उभ्याएर देखाउनुभएकोमा—‘हेर्नुहोस्, नेपालमा कति शक्ति र सम्भावना छ।’ अन्त्यमा—संघर्ष वास्तविक छ। साधना अथाह छ। संघर्ष र साधनाले सफलता सुनिश्चित गर्छ। केवल आफ्नो सर्वोत्तम प्रयास गरिरहौँ। (कामु प्रधानन्यायाधीश सपना प्रधान मल्लको ‘५० प्रभावशाली महिला’ अवार्ड कार्यक्रममा सम्बोधन)
