लेखक जानकारीस्याङ्जाका टिकाराम पोख्रेललाई लाग्छ – भदौ १० गते उनको परीक्षा दिने दिन नभएको भए, उनी पनि भोटेकोशीको बाढीमा हराएकाहरू मध्येका एक हुन्थे। उनी अध्यागमन कार्यालय रसुवागढीका वरिष्ठ अध्यागमन सहायक हुन्। नेपाल-चीन सीमा नजिकै अवस्थित उनको कार्यालय रहेको क्षेत्र गत साता आएको विनाशकारी बाढीबाट सबैभन्दा प्रभावित क्षेत्र हो। बाढीमा परेर उनको कार्यालयका प्रमुखसहित चार जना बेपत्ता भएको खबर पहिले आएको थियो। पछि सो कार्यालयका प्रमुख यादव भण्डारीको शव पश्चिम नवलपरासीमा फेला परेको पुष्टि भएको थियो। झन्डै एक दशकअघि सरकारी सेवामा प्रवेश गरेका टिकाराम बाढी आउनुभन्दा तीन दिन अघि परीक्षा दिन काठमाण्डू फर्किएका थिए।
‘परीक्षाले मलाई जोगायो’ परीक्षा नहुँदो हो त, बुधवार बाढी आउँदा टिकाराम आफ्नो कार्यालयका अन्य कर्मचारीहरूसँगै कैलाश मनसरोवर जान भेला भएका तीर्थयात्री र पर्यटकहरूलाई सेवा प्रवाह गर्न बिहानदेखि नै खटेका हुन्थे। उनले भने, “परीक्षाले गर्दा नै जोगिएको जस्तो लाग्छ। परीक्षा नभएको भए म पनि त्यहीँ हुन्थेँ। किनभने यो कैलाश जाने तीर्थयात्रीहरूको भीड अत्यधिक हुन्छ।” सोमबार राति सम्मको तथ्यांक अनुसार अधिकारीहरूले रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको भीषण बाढीमा झन्डै १ हजार जनाको मृत्यु भएको र करिब ४ हजार जना बेपत्ता रहेको जनाएका छन्। बाढीबाट सबैभन्दा प्रभावित रसुवाभन्दा सयौं किलोमिटर टाढा पर्ने चितवन, नवलपरासी पूर्व र नवलपरासी पश्चिममा अधिकांश शवहरू फेला परेका छन्।
अघिल्लो वर्षको अन्त्यदेखि रसुवाको घट्टे खोलामा रहेको अध्यागमन कार्यालयमा कार्यरत पोखरेलले उक्त क्षेत्रमा आफूले चिनेका अनुमानित अधिकांश व्यक्तिहरूसँग अझै सम्पर्क नभएको बताउँछन्। अध्यागमन कार्यालय रहेको स्थानसम्म पुग्न अहिलेको बाढीबाट बढी प्रभावित भनिएको टिमुरे क्षेत्र पार गर्नुपर्छ। अध्यागमन कार्यालय रहेको ठाउँबारे हामीलाई के थाहा छ? नेपालतर्फको अन्तिम बजार घट्टे खोलाले यो विपद्मा सबैभन्दा बढी क्षति व्यहोरेको ठानेका पोखरेलले त्यो अझै ‘ओझेलमा परिरहेको’ सुनाए। तिब्बत प्रवेश गर्ने पर्यटकहरू बाहेक, मालवाहक ट्रकहरू, काठमाण्डूबाट जाने यात्रुवाहक सवारी साधन, ट्राभल्सका सवारी साधनहरू समेत त्यहाँ बस्छन्। उक्त क्षेत्रमा झन्डै ५० देखि ६० घर छन् र जलस्रोत आयोजनाका चारवटा कार्यालयहरू पनि अध्यागमन कार्यालय नजिकै रहेको उनले बताए।
टिकारामले भने, “मैले त्यो दिन बिहान ८:२० बजे कार्यालयको कामको सिलसिलामा यादव भण्डारी सरलाई सम्पर्क गरेको थिएँ। त्यो दिन ३००-४०० जना तीर्थयात्री चीन जानको लागि लाइनमा थिए। त्यस नाकामा नेपाल प्रवेश गर्न लागेका कति थिए भन्ने हामीसँग तथ्याङ्क छैन।” “ती हजारौं व्यक्तिहरू, ट्राभल गाइडहरू, सवारीसाधन तथा स्थानीयहरू सबै मिलेर घट्टे खोलामा करिब २ हजार बढी मानिस हुन सक्थे”। यो तथ्याङ्क स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन सकेको छैन। उनले थपे, “त्यहाँका स्थानीय बासिन्दासँग मेरो सम्पर्क छैन, कसैलाई भेटिन पनि सकेको छैन। तर तीनजना साथीहरू काठमाण्डू आइपुगेका छन् जसले जीवितै रहन सफल भए।”
“उनीहरूसँग प्रत्यक्ष कुरा भइरहेको छ, तर अझैसम्म शव वा उद्धारमा कुनै नाम देखिएको छैन। अवस्था नाजुक छ।” अध्यागमन पार गरेका तीर्थयात्री चीन प्रवेश गर्न सके? अध्यागमन विभागका अनुसार बाढी आएको बिहान ८ बजेर ३५ मिनेट ३ सेकेन्ड सम्म नेपाली र विदेशी गरी ८९ जना कार्यालयबाट प्रस्थान गरेका थिए र चार जना नेपालमा प्रवेश गरेका छन्। अन्तिम पटक सो प्रणालीमा अध्यागमन सहायक पार्वती मानन्धरले विवरण राखेकी छिन्, जो स्वयं पनि बेपत्ता छिन्।
अध्यागमन कार्यालयबाट नेपाल-चीन सीमा नजिकै रहेको मितेरी पुल लगभग दुई किलोमिटर टाढा छ। मानसरोवर जाने पर्यटकहरूले चिनियाँ अध्यागमन नाघ्ने उल्लेख गरेकोले पोखरेलले उनीमध्ये कसैले चिनियाँ अध्यागमन पार नगरेको अनुमान गरेका छन्। “कच्ची बाटो छ। कार्यालय बिहान ८ बजे खुल्छ। उहाँहरूको प्रक्रिया चलिरहेको देखिएको भएपनि बाढीले बीचमै रोकिएको देखिन्छ।” अघिल्लो दिन नेपालबाट तिब्बत प्रस्थान अनुमति लिएका व्यक्तिहरूको संख्या ५ सयभन्दा बढी छ। चिनियाँ अध्यागमन कार्यालय अपराह्न ३ बजे बन्द हुने भएकाले लगभग डेढदेखि दुई सयले भोलिपल्ट सबेरै बाटो लागेको हुनसक्ने उनले बताए।
अध्यागमन कार्यालयका प्रवक्ता शिवप्रसाद लम्सालले भने, “प्रस्थान गर्नेहरूले नाका पार गरेको वा नगरेको हामी भन्न सक्दैनौं। प्रमुखको शव भेटिएपछि परिवारले बुझेर अन्तिम संस्कार गरेका छन्।” थकथकी र पुनर्जन्मगएको वर्ष असारमा सो क्षेत्रमा आएको बाढीले नेपाल-चीन सीमामा रहेको मितेरी पुल बगाएपछि सो नाका अवरुद्ध भएको थियो। चिनियाँ पक्षको सहयोगमा बेलिब्रिज जोडिएपछि गएको पुसदेखि सञ्चालनमा आएको उक्त नाकाबाट अघिल्लो आर्थिक वर्षमा झन्डै ५४ हजार पर्यटकले आवतजावत गरेका थिए। नाका अवरूद्ध भएपछि पछिल्लो पटक कोदारी र हिल्सा नाकाबाट तिब्बतमा रोकिएका पर्यटकको आवागमनलाई सहज बनाइएको छ।
अध्यागमन सहायक पोखरेल गत चैतमा मात्रै उक्त कार्यालयमा खटिएका थिए। अघिल्लो वर्षको बाढीपछि सम्भावित विपद्को तयारीमा आफूहरू सचेत रहेको उनी भन्छन्। “खोलादेखि कार्यालयको दूरी झन्डै १०० मिटर थियो। तर दुबैतिर पहाड थियो, खोला अलि साँघुरो। बाढी आउँदा पहाडतर्फ ठोक्किनाले कम्पन हुने गर्दछ। पहिले पनि हामी राति उठेर बाहिर निस्किएका थियौँ।” यसपटक पनि बाढी अघि कम्पन आएपछि सहकर्मीहरू सतर्क बसेको हुनसक्ने तर सुरक्षित स्थानमा पुग्ने मौका नपाएको आशंका पोखरेलले गरे। “पछिल्लो फोटो र भिडियो हेर्दा बाढी हाम्रो कार्यालयभन्दा १००-१५० मिटर माथिबाट गएको देखिन्छ। पहिले पनि हामीले खोलाको तर्फबाट माथि खर्कमा जान सकिन्छ भनेर ठाउँहरू पहिचान गरेका थियौँ। यदि अझै माथि जान सकिए बस्नेहरू भाग्न सक्थे। तर बाढीको वेग र शक्ति धेरै थियो, भाग्न पाएका छैनन्।” बाढी आउनुभन्दा एक दिन अघि परीक्षा दिएको पोखरेलले त्यो घटना सुनेपछि आफू धेरै घण्टा नबोली बस्न नसकेको बताए। उनले भने, “धेरै साथीहरूले फोन गरे। म बोल्न सकिन। सहकर्मीका परिवारले पनि सम्पर्क गरे। स्थिति बुझ्न गृह मन्त्रालय र विभाग अन्तर्गत काम गरें। सरहरूलाई घट्टे खोलाको माथि एउटा खर्क छ, त्यहाँ भाग्न सकिने हुनसक्छ भनेर खबर गरें। हेली त्यहाँ पठाउन अनुरोध गरिरहेको थिएँ।
