भोटेकोशी बाढीले दिएका पाठहरू
सम्पादकीय सारांश: भदौ १० गते भोटेकोशी नदीको बाढीले रसुवा, नुवाकोट र धादिङका विद्यालय, बस्ती तथा पूर्वाधारमा ठूलो जोखिम निम्त्याएको छ। प्रारम्भिक विवरण अनुसार यी तीन जिल्लामा करिब १७ हजार बालबालिका प्रभावित भएका छन्। यसले विपद् व्यवस्थापनमा बाल सुरक्षा, विद्यालयस्तरीय पूर्वतयारी र पूर्वसूचना प्रणालीलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकतालाई उजागर गरेको छ। विपद् सबैका लागि जोखिम हुन्, तर बालबालिकाको लागि यसको प्रभाव अझ गहिरो र दीर्घकालीन हुन्छ। नेपाल प्राकृतिक तथा जलवायुजन्य विपद्का उच्चजोखिममा रहेको देश हो। भूकम्प, बाढी, पहिरो, आगलागी र महामारीजस्ता विपद्ले हरेक वर्ष जनधनको ठूलो क्षति पुर्याइरहेका छन्। यस्ता विपद्ले नेपालमा गम्भीर प्रभाव पारे पनि पुनर्निर्माणमा अपेक्षित प्रगति हुन सकेको छैन। अनुभवले देखाउँछ कि विपद्को सबैभन्दा बढी जोखिम बालबालिकामा पर्छ। विगतका विपद्का चोट निको नपरेको अवस्थामा, भदौ १० गते भोटेकोशी नदीको विनाशकारी बाढीले थप ठूलो नोक्सानी पुर्याउँदा नेपालमा विपद् व्यवस्थापनसंगै बाल संरक्षणलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुको महत्व अझ स्पष्ट भएको छ।
बाढीले गाउँ, घर, विद्यालय, सडक, पुल, स्वास्थ्य संस्था, सरकारी कार्यालय तथा अन्य पूर्वाधारहरूमा अकल्पनीय क्षति पुर्याएको छ। हजारौंको ज्यान जाने जोखिम छ र यसको यकिन तथ्याङ्क आउन केही समय लाग्न सक्ने अनुमान छ। बाढीबाट मृत्यु भएका बालबालिकाको संख्या थाहा पाउन कठिनाइ छ। रसुवा, नुवाकोट र धादिङ जिल्लाका त्रिशुली नदी तटीय क्षेत्रका विद्यालयहरू पूर्ण रूपमा नष्ट भएका छन्। ती विद्यालयहरूमा कति बालबालिका अध्ययनरत थिए, कति सुरक्षित छन् र कति बेपत्ता भएका छन् भन्ने यकिन तथ्याङ्क छैन। प्रारम्भिक जानकारीअनुसार, ती जिल्लामा करिब १७ हजार बालबालिका प्रभावित भएका छन्। यसले हजारौं बालबालिकाको मृत्यु वा बेपत्ताको सम्भावना देखाउँछ। भोटेकोशी बाढीपछि विद्यालयहरूले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। शिक्षकले समयमै सूचना पाएर विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउन सके विद्यालय जीवन बचाउने पहिलो संस्था बन्न सक्छ। यो विपद् केवल प्राकृतिक मात्र नभएर बालबालिकाको सुरक्षा, अधिकार, मानसिक स्वास्थ्य, शिक्षा, पारिवारिक सम्बन्ध र भविष्यसँग जोडिएको चुनौती पनि हो।
बालबालिका वयस्कको तुलनामा बढी शारीरिक, मानसिक र सामाजिक रूपमा निर्भर हुन्छन्। आकस्मिक प्राकृतिक घटनामा उनीहरू आफैंले जोखिम पहिचान गर्न वा सुरक्षित स्थानमा जान सक्दैनन्। भोटेकोशी बाढीको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको अकस्मिक र तीव्र प्रकृति हो। केही मिनेटको चेतावनीले जीवन र मृत्युविचको फरक पार्न सक्छ। नुवाकोटको त्रिशुली माध्यमिक विद्यालयले बाढी आउनुअघि तत्काल विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थानमा सार्दा सयौं विद्यार्थीको जीवन जोगाएको छ। यसले विद्यालयस्तरीय पूर्वसूचना प्रणाली र शिक्षक सचेतनाको महत्व दर्शाएको छ। विपद् मा बालबालिका अभिभावक वा परिवारबाट छुट्टिन सक्छन्। कतिपयले आमाबाबु गुमाउन सक्छन्, जसले गर्दा उनीहरू असुरक्षित र अपरिचितको नियन्त्रणमा पर्न सक्छन्। त्यसैले विपद्पछि परिवारबाट छुट्टिएका बालबालिकाको पहिचान, खोजी, पुनर्मिलन र संरक्षण सेवा अत्यन्त आवश्यक छ।
