इसिमोडले जनाएको छ कि हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा हिउँको मात्रा दीर्घकालीन औसतभन्दा २७.८ प्रतिशतले घटेको छ र यसले एसियाका नदी बेसिनहरूमा पानी संकट बढाउने सम्भावना रहेको छ। हिउँको कमीले करिब दुई अर्ब मानिसको कृषिमा, जलविद्युतमा तथा जीविकोपार्जनमा प्रत्यक्ष असर पार्ने र सिँचाइ तथा विद्युत उत्पादनमा कमी आउने अनुमान गरिन्छ। इसिमोडले तापक्रमको वृद्दि नियन्त्रण, पूर्वतयारी योजना कार्यान्वयन गर्न र सीमापार जल व्यवस्थापनमा सहकार्य मजबुत बनाउन सम्बन्धित देशहरूलाई आग्रह गरेको छ।
काठमाडौं, ११ वैशाख – हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रलाई एसियाको जीवनरेखा मानिन्छ, जहाँ हिउँको मात्रा घटेको छ। यसले एसियाका मुख्य नदी बेसिनहरूमा पानी अभाव सिर्जना हुन सक्ने विज्ञहरूले बताएका छन्। नेपाल केन्द्रित अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले बिहीबार सार्वजनिक गरेको ‘स्नो अपडेट २०२६’ प्रतिवेदनमा यस वर्ष हिउँको तह दीर्घकालीन औसतभन्दा २७.८ प्रतिशतले कमी आएको देखाइएको छ। यो दुई दशकयतिको सबैभन्दा कम हिउँ हो र लगातार चौथो वर्ष हिउँ सामान्यभन्दा कम रेकर्ड भएको छ।
हिउँमा आएको यस कमीले आगामी वसन्त र ग्रीष्म ऋतुमा खानेपानी अभाव हुने जोखिम देखिन्छ। साथै हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा रहेका करिब दुई अर्ब मानिसको कृषि, जलविद्युत र जीविकोपार्जनमा सिधा प्रभाव पर्ने अनुमान गरिएको छ। त्यसैले बढ्दो जल संकटसँग जुध्न पूर्वतयारी र जोखिम न्यूनीकरणका लागि सुदृढ जल व्यवस्थापन, पूर्व सूचना प्रणाली र एकीकृत क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक प्रयासहरूमा जोड दिइएको छ।
प्रतिवेदनमा के छ?
प्रतिवेदन अनुसार २०७८/७९ देखि २०७९/८० सम्मका पाँच हिउँदमध्ये चारमा हिउँ सामान्यभन्दा कम परेको छ। २०७९/८० को हिउँदमा ऐतिहासिक रूपमा २७.८ प्रतिशत कम हिउँ परेको रहेको छ भने २०७८/७९ मा २३.६ प्रतिशत कम हिउँ परेको थियो। हिन्दूकुश हिमालयबाट बहने १२ प्रमुख नदी प्रणालीमध्ये १० मा यस वर्ष हिउँको उपलब्धता सामान्यभन्दा निकै कम छ। विशेषतः मेकोङ नदीमा ५९.५ प्रतिशत, तिब्बती पठारमा ४७.४ प्रतिशत र साल्वीन नदीमा ४१.८ प्रतिशत हिउँ घटेको देखिएको छ। मेकोङ, तारिम र तिब्बती पठारमा २४ वर्षयतिको सबैभन्दा कम हिउँ रेकर्ड गरिएको छ।
पहाडी क्षेत्रमा हिउँ पग्लिएर आउने बहाव जलस्रोतको मुख्य आधार हो। हेलमण्ड बेसिनमा ७७.५ प्रतिशत र अमु दर्यामा ७४.४ प्रतिशत वार्षिक बहाव हिउँमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले हिउँ कम हुँदा सिंचाइ, जलविद्युत लगायतका क्षेत्रमा गम्भीर असर पर्नेछ। सिन्धु, हेलमण्ड र अमु दर्या बेसिनका किसानहरूले खेती शुरु गर्दा सिँचाइ अभाव झेल्नुपर्ने अनुमान छ। मेकोङ, ब्रह्मपुत्र र चीनको थ्री गोरज बाँध रहेको याङ्त्जे नदीमा जलविद्युत उत्पादनमा कमी आउन सक्ने सम्भावना पनि छ।
जमिन मुनिको पानी र माटोको चिस्यान पुनःभरण नहुँदा भविष्यमा खडेरीको प्रकोप तीव्र हुने चेतावनी समेत दिइएको छ। इसिमोडका लेखक शेर मोहम्मदका अनुसार यो वर्षको तथ्यांकले हिमालय क्षेत्र “ब्रेकिङ प्वाइन्ट” यानी खतरनाक मोडमा पुगेको स्पष्ट गरेको छ। “हामीले वर्षौंदेखि मौसमी हिउँको भण्डार घटिरहेको देखिरहेका छौं, जसले करिब दुई अर्ब मानिसको पानी स्रोतमा प्रत्यक्ष असर पार्छ,” उनी भन्छन्।
क्षेत्रीय रूपमा संकट देखिए पनि नेपाल र आसपासको क्षेत्र समेट्ने गंगा नदी बेसिनमा हिउँको मात्रा १६.३ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ भने इरावदी बेसिनमा २१.८ प्रतिशतले बढी रहेको छ। यद्यपि यी दुई बेसिनको वृद्धि समग्र क्षेत्रीय संकटलाई टार्न सक्ने स्थिति छैन भन्ने प्रतिवेदनले जनाएको छ।
हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्र नेपाल, चीन, भारत, पाकिस्तान, अफगानिस्तान, भुटान, बंगलादेश र म्यानमारलाई समेट्छ।
हिन्दूकुश हिमालय किन संवेदनशील छ?
यो क्षेत्र पश्चिममा अफगानिस्तानदेखि पूर्वमा म्यानमारसम्म करिब ३ हजार ५०० किलोमिटर लामो छ र यसलाई “तेस्रो ध्रुव” भनिन्छ किनभने यसमा उत्तर र दक्षिण ध्रुवपछि सबैभन्दा बढी हिउँ र बरफ पर्छ। सगरमाथा, माउन्ट केटु लगायतका सबैभन्दा अग्ला हिमालहरू यही क्षेत्रभित्र पर्छन्। केबल यही क्षेत्रबाट एसियाका करिब एक दर्जन ठूला नदी प्रणालीहरू सुरु हुन्छन्, जसले यसलाई एसियाको जल भण्डार (वाटर टावर) को रूपमा चिनिन्छ।
हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रको कुल नदी बहावमा हिउँ पग्लिएर आउने पानीको औसत योगदान करिब २३ प्रतिशत रहेको छ। यहाँबाट उत्पन्न नदीहरू एसियाका विशाल मैदानहरूमा पुग्छन् र ती नदी किनाराका करिब दुई अर्ब मानिसको आधारभूत जीवन आश्रित छ। गंगा र ब्रह्मपुत्र नदीमा नेपाल, भारत र बंगलादेशका करोडौं मानिस निर्भर छन् भने पाकिस्तान र भारतको ठूलो जनसंख्या सिन्धु नदीमा आश्रित छ। याङ्त्जे र ह्वाङ होले नदीहरूले चीनको ठूलो क्षेत्रलाई समेट्छन् भने दक्षिण–पूर्वी एसियाका देशहरू मेकोङ नदीमा निर्भर छन्। यी नदीहरूले खानेपानी, सिँचाइ, जलविद्युत र उद्योगका लागि आवश्यक पानी उपलब्ध गराउँछन्।
हिमालयमा हिउँको मात्रामा आएको कमीले पहाडी क्षेत्रमा २४ करोड र मैदानमा १ अर्ब ६५ करोडभन्दा बढी मानिसको खाद्य सुरक्षा र आर्थिक जीवन प्रभावित हुनेछ। यसैले हिन्दूकुश हिमालयलाई “एसियाको जीवनरेखा” पनि भनिन्छ।
हिउँ घट्नुको कारण
इस क्षेत्रको हिउँको कमीमा वातावरणीय र जलवायुजन्य कारणहरू मुख्य छन्। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिलाई यसका सबैभन्दा ठूलो कारण मानिन्छ। तापक्रम बढेसँगै हिमालमा पर्ने हिमपातसमेत परिवर्तन भएको छ। पहिले हिउँ पर्ने उचाइमा अहिले बढी पानी पर्ने क्रम बढेको छ र जमेको हिउँ छिटो पग्लन थालेको छ। हिमालय क्षेत्रको तापक्रम विश्वको औसतभन्दा बढी तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। नेपाल जल तथा मौसम विज्ञान विभागको २०१७ को रिपोर्टअनुसार नेपालमा वार्षिक औसत ०.०५६ डिग्री सेल्सियसले अधिकतम तापक्रम वृद्धि भएको छ र हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम वृद्धिको दर तराई क्षेत्रभन्दा बढी देखिएको छ, जसले हिउँ छिटो पगाल्न मद्दत गरेको छ।
हिन्दूकुश हिमालयको पश्चिम र मध्य भाग (जस्तै अफगानिस्तान, पाकिस्तान र पश्चिम नेपालको क्षेत्र) मा हिउँ पर्ने प्रमुख स्रोत पश्चिमी हवातर्फ हुन्छ। भूमध्य सागरबाट आउने यो आर्द्र हावा कमजोर हुँदै गएकाले हिउँदमा पर्याप्त हिमपात नहुन सक्छ। जलवायु परिवर्तनले यस वायुमण्डलीय चक्रलाई अव्यवस्थित बनाएको छ। सन् २०२४ देखि २०२६ सम्म एल निनो प्रभाव शक्तिशाली देखिएको छ, जसले विश्वव्यापी मौसममा प्रभाव पार्ने समुद्री प्रक्रिया हो र दक्षिण एसियामा हिउँदको वर्षा र हिमपातलाई कम बनाउन सक्छ, जसले हिमालमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ।
तल्लो तटीय क्षेत्रमा प्रदूषण, डढेलो र कारखानाबाट निस्कने ‘ब्ल्याक कार्बन’ हिमालसम्म पुगेर सेतो हिउँमा ठोकिएर सूर्यको ताप सिच्छा गर्छ, जसले हिउँ पगाल्ने प्रक्रिया तीव्र बनाउँछ।
तत्काल कदम चाल्न सुझाव
हिमालमा हिउँ घटेसँगै हिमनदीहरू नयाँ बरफ पाउन सक्दैनन् र खुम्चिंदै सुक्ने खतरा बढ्छ। यसैले इसिमोडले सम्बन्धित देशहरूलाई तापक्रम वृद्धिलाई नियन्त्रणमा ल्याउन, आपतकालीन पूर्वतयारी योजना तुरुन्त सक्रिय गर्न आग्रह गरेको छ। पानी सञ्चय र प्रयोग दक्षता बढाउने तथा सीमापार जल व्यवस्थापनमा सहकार्य सुदृढ गर्न भनिएको छ। “अब आपतकालीन प्रतिक्रिया भन्दा अघि विज्ञानमा आधारित शासन प्रणाली जरुरी छ,” इसिमोडले भनेको छ।
इसिमोडले हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रलाई दुई दशकभन्दा बढी समयदेखि निगरानी गर्दै आएको छ। प्राकृतिक स्रोत धनी यो क्षेत्र विश्वकै अमूल्य सम्पदा हो, तर जलवायु परिवर्तन र वातावरणमैत्री नहुने विकास कार्यले यो क्षेत्र संकटमा परेको इसिमोडका वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय, वातावरण विज्ञान केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक डा. सुदीप ठकुरीले तिब्बती क्षेत्रमा हिउँको मात्रा अत्यधिक घटेको बताए। उनले भने, “हाल तत्काल धेरै असर देखिदैँन, तर दीर्घकालीन प्रभावका लागि सतर्क हुन जरूरी छ।”
