लेखक: space4knews

चाबहिलकी प्रिया खरेलले भाइ मिलन खरेल सुरुङमा अझै फसेका छन् कि भनेर आशा गरेको छिन्। बुधबार आएको हिमपहिरो र त्यसपछि आएको बाढीका कारण हराएका मिलनलाई खोज्दा भेटिएनन्, त्यसैले सुरुङमा फसेको निष्कर्षमा प्रिया र उनका परिवार पुगेका छन्। मिलन माथिल्लो त्रिशुली-१ जलविद्युत् आयोजनामा इन्जिनियरको रूपमा कार्यरत छन्। “त्यहाँबाट फर्केका व्यक्तिहरूले सुरुङमा केही मानिसहरू अझै रहेको बताएका थिए। त्यसैले सेनाले छिटो उद्धार काम गरेको भए जीवित बचाउन सकिन्थ्यो भन्ने विश्वास छ,” प्रियाले भनिन्। उनले भनिन् कि नुवाकोटको बट्टार पुगेपछि पनि भाइको अवस्थाबारे कुनै खबर आएन र त्यसैले सुरुङभित्रै फसेको र जीवित रहेको आशा थपिएको छ। “हामीले हराइरहेका, उद्धार गरिएका र मृतकहरूको सूची हेरे पनि कुनै नाम छैन,” उनले बताइन्।

मिलनको परिवार जस्तै जलविद्युत् आयोजना क्षेत्रमा कार्यरत अन्य धेरै परिवारहरूले पनि आफ्ना सदस्यहरू सुरुङमा जीवित रहेको र छिट्टै उद्धार गरिए बाँच्न सक्ने आशा राखेका छन्। त्यस्तै, बाढी गएको दिनदेखि नै बेपत्ता रहेका त्रिशुली ३ (ए) जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत औरस भण्डारीको बारेमा आजसम्म कुनै जानकारी नआएको उनका आफन्त वासुदेव खतिवडाले बताए। कतिपयले सामाजिक सञ्जालमार्फत सरकारले छिटो उद्धार गरिदिन आग्रह गरिरहेका छन्। सुरुङमा मात्र होइन, अर्धिदिएको घर-बगाइएका परिवारहरूले पनि सरकार समक्ष उद्धारको अपील गरिरहेका छन्।

सरकारको प्रतिक्रिया के छ? भोटेकोशी बाढीका कारण माथिल्लो त्रिशुली-१, रसुवागढी, रुसुवा-भोटेकोशी, माथिल्लो मेलुङ-ए, लाङटाङ खोला, चिलिमे, मेलुङ खोला आयोजनाहरू प्रभावित भएका छन्। नुवाकोटका प्रमुख जलविद्युत् आयोजनामा त्रिशुली जलविद्युत्, देवीघाट जलविद्युत्, माथिल्लो त्रिशुली-३ए, ३बी, मिडल त्रिशुली गंगा, नुवाकोट सौर्य विद्युत् आयोजनाहरू रहेका छन्। रसुवास्थित त्रिशुली ३ ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनाभित्र फसेका मानिसहरूको उद्धारका लागि सरकारले दुई दिनदेखि प्रयास गरिरहेको जनाएको छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका तथ्याङ्कअनुसार यी १३ आयोजनामा जम्मा ९३३ जना बेपत्ता छन्। प्राधिकरणकी प्रवक्ता शान्ति महतका अनुसार शुक्रबार १९१ र शनिबार ८८ जनालाई विभिन्न सुरुङबाट उद्धार गरिएको छ।

यसैबीच नुवाकोटस्थित माथिल्लो त्रिशुली ३ ‘ए’ जलविद्युत् आयोजनास्थलमा फसेकाहरूको उद्धारका लागि सेनाले स्काभेटर र डोजर बट्टार पुर्‍याएको जानकारी प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालय सचिवालयले दिएको छ। “उपकरणहरू खण्ड-खण्ड गरेर हेलिकप्टरमार्फत आयोजनास्थल लगिएको छ,” सचिवालयले ह्वाट्सएपमा जानकारी दिएको छ। “सेनाका अनुसार छिट्टै सुरुङको प्रवेशद्वार खोल्ने काम सम्पन्न हुनेछ र त्यसपछि मात्र उद्धार र खोजी कार्य सुरु गरिनेछ।” शनिबार बिहानदेखि सुरुङमुख खोल्ने काम तीव्र पारिएको प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयले जनाएको छ। “सुरुङभित्र मानिसहरू फसेको गुनासा आएपछि सरकारले प्राथमिकताका साथ उद्धार टोली परिचालन गरी लेदो र भग्नावशेष हटाउँदै प्रवेशद्वार खोल्ने कार्य अगाडि बढाएको हो,” कार्यालयले भनेको छ। शनिबार रातिदेखि नै नेपाली सेना, सशस्त्र प्रहरी बल र नेपाल प्रहरीका गरी जम्मा ८२ जनाको संयुक्त टोली सुरुङमुख खोल्न र उद्धारमा निरन्तर खटिएको छ। यस क्षेत्रमा प्रतिकूल मौसमका कारण उद्धार प्रयास चुनौतीपूर्ण भइरहेको जनाइएको छ। विभिन्न जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङमा तीनवटा सुरक्षा निकायका साथै भारत र चीनका टोली पनि उद्धार कार्यमा संलग्न छन्, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले जनाएको छ।

रसुवाको एउटा पालिकामा आएको बाढीले व्यापक क्षति पुर्‍याएको छ। प्रभावित मानिसहरूले न त राहत पाएका छन् न त हालसम्म सडक र सञ्चार सम्पर्क स्थापित भएको छ। बाढीले स्थानीय बासिंदाहरूको जीवन अत्यन्तै कठिन बनाएको छ। राहत अभावले उनीहरूको अवस्था अझै गम्भीर बन्दै गएको छ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अधिकारीहरूले हिमपहिरोका कारण नेपाल-चीन सीमा नजिक बनेको एउटा ताल फुटेको र त्यसको पानी बाहिरीतर्फ बगेको हुँदा अब त्यहाँ अर्को तालबाट ठूलो विनाशकारी बाढीको खतरा कम भएको बताएका छन्। बाढी पूर्वानुमान महाशाखाका वरिष्ठ मौसमविद् विनोद पराजुलीका अनुसार सीमा क्षेत्रमा बनेको ‘लेक वान’ भनिने ताल फुटेपछि बिहानै लेदो सहितको बाढी भोटेकोशी र त्रिशूली नदीमा आएको बताए। नेपाली अधिकारीहरूले तत्काल सतर्कता अपनाउन चेतावनी दिएका थिए। तर अहिले त्यस्तो ठूलो बाढीको जोखिम कम भएको र छेउमा रहेको अर्को तालले मध्यम जोखिम मात्र हुनसक्ने आकलन गरिएको अधिकारीहरूले बताए।

गत हप्ताको बाढीमा आइतबार अपराह्न १ बजेसम्म ७५२ जनाको मृत्यु भइसकेको र २५ सय भन्दा बढी व्यक्ति सम्पर्कविहीन रहेको जनाइएको छ। वरिष्ठ मौसमविद् पराजुलीले भने, “बनेका दुई तालमध्ये तल्लो ताल फुटेको खबर बिहान आएको हो। सुरुमा त्यसको कारण थाहा थिएन। तर बाढी नेपालतर्फ आएको थाहा भएपछिको सूचना दिनासाथ हामीले सतर्कता जारी गरेका थियौं।” उनले थपे, “बाढी ठूलो थियो तर अघिल्ला जस्तो ठूलो होइन। त्यो बाढी नेपालबाट बाहिर गएको छ। अब जोखिम कम भएको अनुमान गर्न सकिन्छ किनभने फुट्न लागेको ताल फुटिसकेको छ।”

नेपालतर्फको पहाडमा चट्टानले घेरिएको अवस्थामा अर्को ताल रहेको र त्यसलाई लिएर प्रारम्भिक विश्लेषणमा जोखिम कम देखिएको जानकारी दिइयो। उनले त्यो तालको निगरानी भइरहेको र पानीको गहिराई कम भएकाले फुट्ने सम्भावना पनि कम रहेको बताए। चिनियाँ पक्षले समेत सो तालको निगरानी गरिरहेको र जोखिम भए पनि गत साता वा आइतबार आएको जस्तो ठूलो बाढी नआउने अनुमान गरिएको उनले बताए।

आइतबार बिहान ७ बजे जारी गरिएको सूचनामा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले रसुवा भोटेकोशी क्षेत्रबाट आएको बाढीका कारण त्रिशूली नदी, गल्छी धादिङमा जल सतह ३ मिटरले बढेको जनाइएको थियो। गण्डकी प्रदेशका विभिन्न जलाधार क्षेत्रमा भारी वर्षा भएको र नारायणी तथा यसको सहायक नदीहरूमा जल सतह बढ्नसक्ने भएकाले उच्च सतर्कता अपनाउन पनि आग्रह गरिएको थियो। वरिष्ठ मौसमविद् पराजुलीले दोस्रो ताल हिमपहिरोका कारण ढुङ्गा र माटोले अवरुद्ध भएर बनेको र नेपालको दुर्गम भाग भएकाले निगरानी गाह्रो भएको बताए। “नेपालबाट त्यो भागमा पुग्न सक्ने माध्यम छैन अनि हेलिकोप्टरमार्फत जान चीनको सुरक्षाक्षेत्र हुँदै जानुपर्ने भएकाले स्वीकृति आवश्यक छ। चीनले निगरानी गरिरहेको र सूचना पठाइरहेको भए पनि हामी उद्धारमा केन्द्रित छौं।”

भोटेकोशी-त्रिशूली नदीमा विनाशकारी बाढी आएको पाँचौँ दिनमा धेरै मानिसहरू सम्पर्कविहीन भएका आफ्ना आफन्तहरूको खबर पाउन यताउता भौतारिरहेका छन्। प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दाहरू आफ्नो घर पुगेका छन्। बुधबार आएको बाढीले धनराशि र जनसङ्ख्यामा ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। मृतकहरूको संख्या बढ्दो क्रममा छ भने आईतवार दिउँसोसम्म २,५०० जना सम्पर्कविहीन रहेको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले जनाएको छ।

बाढीपछिका बेला संकटमा परेका धेरै मानिसलाई सुरक्षाकर्मीले उद्धार गरी हेलिकप्टरमार्फत् सुरक्षित स्थानमा लगेका छन्। बाढीले सिर्जना गरेको नयाँ अवस्था झल्काउने केही प्रतिनिधिमूलक तस्बिरहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

सडक विभागका महानिर्देशकले पछिल्लो बाढीले काठमाडौँ जोड्ने मुख्य सडक पृथ्वी राजमार्गलाई मुन्टि क्षेत्रबाट ठूलो कटान गरेको जनाउँदै यसलाई रसुवा बाढीले नेपालको सडक संरचनामा पुर्‍याएको सबैभन्दा ठूलो क्षति भएको बताएका छन्। गत हप्ताको विनाशकारी बाढीपछि कृष्णभीर क्षेत्रमा सो कटान सुरु भएको थियो र आइतबार बिहान आएको बाढीले सडकमा थप कटान गराएको विवरणहरू सार्वजनिक भएका छन्।

सडक विभागका महानिर्देशक विजय जैसीले भनेका छन् कि बाढीले उक्त स्थानमा सडकको ठूलो भाग कटान गरेको छ र सवारी साधनहरूले वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्न निर्देशन दिइएको छ। यसअघि अधिकारीहरूले रसुवा र आसपासका जिल्लामा पुल र सडकमा पुगेको अत्याधिक क्षतिपछि २० अर्ब रुपैयाँ बराबरको नोक्सानी भएको जनाइसकेका छन्।

महानिर्देशक जैसीका अनुसार रसुवाबाट आएको बाढीले त्रिशुली नदीको जलस्तर बढाएसँगै कृष्णभीरको सडकको मुन्ति भागमा कटान सुरु भयो र आइतबार बिहान आएको लेदो बोकेको बाढीले सडक नै कटान गर्‍यो। उनले भने, “हिमाली क्षेत्रबाट आएको बाढीका कारण सडकको धेरै हिस्सा कटान भइसकेको छ। हामीलाई कृष्णभीर क्षेत्रमा ठूलो चुनौती देखिएको छ।”

सडक विभागले पूर्व नै आफ्ना १९ पुलहरू र नुवाकोट देखि स्याफ्रुबेँसी तथा रसुवा गढीसम्म पुग्ने झन्डै ४० किलोमिटर सडकमार्गमा क्षति पुगेको सूचना जारी गरिसकेको छ।

तिब्बततर्फ भएको विनाशका भिडियो चीन सरकारको नियन्त्रित सञ्चारमाध्यमबाट सार्वजनिक भएका छन्। उद्धारकर्ताहरू हिलो र चट्टानी भूभागमा “कोही छ?” भन्दै खोजी गरिरहेका छन्। उनीहरू पहाडी भूभागमा पैदल यात्रा गर्दै बाढीले बढेका नदीहरू पार गरी शुक्रबार दिउँसो प्रभावित क्षेत्र गाइरङ पोर्ट पुगेका थिए।

“त्यहाँ विनाश देखियो,” ल्हासाका अग्नि तथा उद्धार टोलीका सदस्य झाउ मिङ्ग्कीले चीनको सरकारी सञ्चारमाध्यम सीसीटीभीलाई भने। “पुरानो सीमाना क्षेत्रमा रहेको गेट दलदल र माटोले ढाकिएको थियो। त्यहाँ हिँड्दा खुट्टा डुब्थ्यो।” नेपालमा रसुवागढी नाकामा रहेको केरुङ (चीनमा गिरोङ पोर्ट) नेपाल र तिब्बत सँग जोड्ने मुख्य चेकपोइन्ट हो जुन पर्यटक र स्थानीयहरूका लागि महत्वपूर्ण स्थान हो।

भूउपग्रहबाट प्राप्त तस्वीरहरूले त्यो क्षेत्र पूर्णरूपमा ध्वस्त भएको देखाउँछन्। तिब्बततर्फ कम्तिमा ५५४ जना बेपत्ता भएका छन् र ७ जनाको मृत्यु आधिकारिक रूपमा पुष्टि भएको छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रको अवस्थाबारे जानकारी लिन कठिनाइ हुँदा प्रारम्भिक चरणमा विभिन्न अनुमान र गलत सूचनाहरू फैलिएका अधिकारीहरूले बताएका छन्। सुदूर क्षेत्रमा भएको घटनाले बाढीको कारण बुझ्न सकिएन, भूउपग्रहका तस्बिर हेर्न र हेलिकप्टरबाट पुग्न नसकिए पछि धेरै अनुमानहरू गरिएको उनले बताए। रसुवास्थित भोटेकोशीमा अचानक आएको बाढीले ठूलो जनधन नोक्सान पुर्‍याएको थियो। जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र अन्य सरकारी निकायहरूले प्रारम्भमा कारण स्पष्ट गर्न नसक्दा भूकम्प वा हिमताल फुट्नु जस्ता अनुमानहरू गरिएको थियो। तर जल तथा मौसम विज्ञान विभागले भोलिपल्ट मात्र हिमपहिरोबाट बाढी आएको पुष्टि गरेको थियो। यद्यपि अमेरिकी भूगर्भिक संस्थान (USGS)ले उक्त क्षेत्रमा भूकम्पीय प्रभाव भएको जनाएको थियो।

अधिकारीहरूले जानकारी दिए अनुसार अहिलेसम्म बाढीका कारण भेटिएका शवहरूको संख्या ६२६ पुगेको छ भने करिब २५०० जना अझै बेपत्ता रहेका छन्। करिब ४५०० जनालाई उद्धार गरिएको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभागले केही वर्षा भए तापनि ठूलो बाढीको जोखिम हाल देखिएको छैन भनेको छ। वरिष्ठ मौसमविद् विभूति पोखरेलले बताउनुभयो, “हल्का वर्षा मात्र भएको छ र ठूलो वर्षाको सम्भावना छैन।” तर वरिष्ठ हाइड्रोलोजिस्ट विनोद पराजुलीले भने, हिमपहिरो गएको ठाउँभन्दा तल दुईवटा ताल बनेका कारण बाढीको जोखिम अझै कायम रहेको बताएका छन्।

“हिमपहिरो क्षेत्रभन्दा तल र पहिरो गएको क्षेत्रभन्दा माथि पहाडको बीचमा एउटा ताल देखिन्छ, त्यस्तै अर्को खोलामा पहिरो खस्दा गेग्र्यानले घेरेर अर्को ताल बनेको छ,” उहाँले भन्नुभयो। “यी दुवै ताल अस्थिर छन् किनभने ती क्षेत्र पहिरो गएको ठाउँमा पर्छन् र विस्तारै भरिँदा फुट्न सक्ने जोखिम छ।” चार हजार मिटर र तीन हजार मिटर उचाइमा रहेका ती तालहरूबाट जोखिम रहे पनि तल्लो क्षेत्रका बस्तीहरूलाई सतर्क राखिएको जानकारी उहाँले दिनुभयो। हिमपहिरो तिब्बततर्फ गएको अनुमान भए तापनि अनुसन्धानले नेपालतर्फ गएको पुष्टि गरेको छ। “भूउपग्रहले देखाएको छ कि बाढी तिब्बततर्फबाट निर्माण भएको छैन, नेपाल-चीन सीमाबाट निर्माण भएको हो,” उहाँले जानकारी दिनुभयो।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले उच्च हिमाली क्षेत्रको अवस्थाबारे जानकारी लिन कठिनाई हुँदा विभिन्न अनुमानहरू गरिएको जनाएको छ। “हाम्रो त उच्च हिमाली क्षेत्रको अवस्थाबारे सूचना थिएन, त्यसैले मानिसहरूले अनुमान गर्न थाले। कसैले हिमपहिरो भएको भन्यो, कसैले हिमताल फुटेको भन्ने बताए। यो विज्ञानको कमी हो,” प्राधिकरण प्रमुख धर्मराज उप्रेतीले भन्नुभयो। “अहिले यस परिस्थितिलाई बुझेर पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्ने बाध्यता छ जसका लागि ठूलो लगानी आवश्यक छ।”