बच्चालाई जिद्दीपनबाट छुटकारा दिलाउन माया, धैर्य र सीमारेखाबीच सन्तुलन राख्नु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। बालबालिका जिद्दी हुनु सामान्य व्यवहार हो र उनीहरू आफ्ना भावना व्यक्त गर्न सिकिरहेका हुन्छन्। अभिभावकले धैर्य राख्दै, उचित संवाद र व्यवहारिक सीमाहरु लागू गर्न आवश्यक हुन्छ। जिद्दी कम गर्न अभिभावकले शान्ति कायम राख्नु, विकल्प दिनु र सकारात्मक व्यवहारको प्रशंसा गर्नुपर्छ। बच्चा जिद्दी गर्छन्, जुन सामान्य हो। उनीहरूले आफ्ना भावना स्पष्ट रूपमा देखाउन सिकिरहेका हुन्, त्यसैले आफ्नो इच्छा तुरुन्त पूरा नहुँदा रोने, चिच्याउने, भुईँमा पल्टने वा रिसाउने प्रतिक्रिया दिन सक्छन्। यदि हरेक पटक बच्चाको जिद्दी अगाडि झुकियो भने यो बानी अझ बलियो हुन्छ र घर, विद्यालय तथा सामाजिक जीवनमा समस्या निम्त्याउन सक्छ। अभिभावकका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती जिद्दी बच्चालाई शान्त, सकारात्मक र प्रभावकारी तरिकाले कसरी सम्हाल्ने हो। धेरैजसो अवस्थामा तत्काल समस्या टार्न बच्चाका मागहरू मानिए पनि यसले ‘जिद्दी गर्दा चाहना पूरा हुन्छ’ भन्ने सन्देश जान्छ। जिद्दी छुटाउन कठोर दण्ड भन्दा धैर्यशीलता, उचित संवाद र व्यवहारिक सीमारेखा बढी प्रभावकारी हुन्छन्। तल केही यस्ता उपायहरू दिइएको छ जसले बच्चाको जिद्दी कम गर्न र व्यवहार सकारात्मक बनाउन सहयोग गर्छन्।
१. पहिले आफैं संयमित बनौं: बच्चाले जिद्दी गर्दा अभिभावक रिसाएर चिच्याउनु सामान्य प्रतिक्रिया हो, तर बच्चाले धेरै कुरा हामीबाट सिक्छ। यदि हामी रिसाएर प्रतिक्रिया दिन्छौं भने बच्चाले पनि त्यही सिक्छ। सबैभन्दा पहिले आफ्नो स्वर, अनुहार र प्रतिक्रिया शान्त राख्नुपर्छ। गहिरो सास फेर्नु, तुरुन्त प्रतिक्रिया नदिनु र अल्पकाल रोकिएर मात्र बोल्नु उपयुक्त हुन्छ। शान्त अभिभावकले बच्चालाई पनि शान्त बनाउँछ। बच्चा समस्या आउँदा कसरी प्रतिक्रिया दिने भनेर तपाईंको व्यवहारबाट सिक्छ।
२. बच्चासँग बहस नगरी संवाद गर्नुस्: जिद्दी बच्चासँग बहस गर्दा अवस्था अझ बिग्रन्छ। बच्चा सही र गलत बुझ्ने उमेरमा नहुन सक्छ, धेरै बहसले ऊ अझ अडिग हुन्छ। बरु उसका भावना स्वीकारी ‘तिमीलाई यो खेलौना चाहिएको छ, म बुझ्छु’ भन्नुस्। बच्चाले सुनेको महसुस गर्नासाथ जिद्दी कम हुन्छ। त्यसपछि नरम स्वरमा विकल्प वा कारण बुझाउन सजिलो हुन्छ।
३. बीचमै रोकेर आदेश नदिनुस्: बच्चा प्रायः मनपर्ने गतिविधिमा व्यस्त हुन्छ। त्यही बेला अकस्मात बोलाएर अर्को काम लगाउने हो भने ऊ अस्वीकार गर्न सक्छ। यसलाई जिद्दी ठानिन्छ तर बच्चालाई व्यक्तिगत समय र मानसिक तयारी आवश्यक हुन्छ। उदाहरणका लागि, ‘५ मिनेटपछि खाना खान बस्ने है’ भने बच्चा मानसिक रूपमा तयार हुन्छ र प्रतिरोध कम हुन्छ। अग्रिम जानकारीले बच्चा सहज महसुस गर्छ।
४. नकारात्मकभन्दा विकल्पहरू दिनुस्: सिधै “हुन्न”, “मिल्दैन” भन्नाले बच्चामा असन्तुष्टि बढ्छ। यदि महँगो खेलौना माग्यो भने, ‘आज यो किनिदैन तर सानो अर्को खेलौना रोज्न सक्छौं’ वा ‘आज पार्क जान सकिँदैन तर बेलुका छतमा खेलौं’ भन्न सकिन्छ। विकल्प दिने बानीले जिद्दी कम गर्न मद्दत गर्छ र बच्चालाई निर्णयमा सहभागी गराउँछ।
५. प्रत्येक कुरामा ‘नाईँ’ नबोल्नुस्: बच्चाको हरेक जिद्दी पूरा गर्नु जत्तिकै सबै कुरामा बेवास्ता रूपमा ‘नाईँ’ भन्नु पनि बच्चामा असहजता पैदा गर्छ। बच्चाले ध्यान तान्न चिच्याउन वा रोइएका प्रतिक्रिया दिन सक्छ। त्यसैले उपयुक्त विषयमा मात्र ‘हो’ र अनुचित विषयमा मात्र ‘नाईँ’ भन्नुपर्छ। यसले बच्चालाई तपाईं निष्पक्ष हुनुहुन्छ भन्ने अनुभूति गराउँछ।
६. राम्रो व्यवहारको प्रशंसा गर्नुस्: बच्चाले जिद्दी नगरी राम्रो व्यवहार देखाउँदा प्रशंसा गर्न जरुरी छ। जस्तै, ‘आज तिमीले धेरै राम्रोसँग कुरा बुझ्यौ, मलाई तिमीले शान्त भएर बोलेको मन पर्यो।’ सकारात्मक प्रतिक्रिया बच्चालाई सजग रहन प्रेरणा दिन्छ।
७. नियम बनाउनु र निरन्तरता राख्नुहोस्: कहिले जिद्दी मानिने र कहिले नमानिने स्पष्ट नभए बच्चा अझ बढी जिद्दी गर्छ। घरमा स्पष्ट नियम र निरन्तरता आवश्यक छ। जस्तै, ‘खाना अघि चकलेट नखाने, सुत्नुअघि मोबाइल ३० मिनेट मात्र प्रयोग गर्ने,’ वा ‘बजार जाँदा एकै वस्तु मात्र किन्ने’ जस्ता नियम स्थिर राख्दा बच्चाले सीमा बुझ्छ।
८. सार्वजनिक ठाउँमा जिद्दी हुँदा के गर्ने?: बजार वा आफन्तसँग हिँड्दा बच्चाले जिद्दी गरे लजले उसको माग मान्नु हुँदैन। यस्तो बेला शान्ति राख्नुस्, भीडबाट अलिकति टाढा लगेर बच्चालाई समय दिनुहोस् र ऊ शान्त भएपछि मात्र कुरा गर्नुहोस्। तुरुन्त माग स्वीकार गर्दा बच्चाले सार्वजनिक ठाउँमा रोएर कुरा मनाउने ज्ञान विकास गर्छ।
९. बच्चाको भावना बुझ्न प्रयास गर्नुस्: कहिलेकाहीं जिद्दीको कारण खेलौना मात्रै हुँदैन, थकान, भोक वा निद्रा पनि हुन सक्छ। बच्चाले भावना व्यक्त गर्न नसक्दा जिद्दीबाट देखाउँछ। त्यसैले, ‘किन जिद्दी गरिरहेको छ?’ भन्दा ‘उसलाई अहिले के चाहिएको होला?’ भन्ने बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
१०. बच्चासँग समय बिताउनुस्: दैनिक केही समय बच्चासँग रमाइलो क्रियाकलापमा बिताउन जरुरी छ। खेल्ने, चित्र बनाउने, रचनात्मक काम गर्ने वा बगैंचामा टहल्नेले सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। यस्तो बेला बच्चालाई नेतृत्व गर्न दिने र अभिभावकले उसको रुचि अनुसार सहभागी हुनुपर्छ। बारम्बार सच्याउन खोज्दा बच्चामा हिचकिचाहट आउन सक्छ। स्वतन्त्र सिक्ने र रमाउने वातावरण बनाउनु आवश्यक हुन्छ।
११. परिवारभित्र संवाद शैली सुधार्नुस्: घरमा अभिभावक र बच्चासँगको संवाद शैली बच्चाको व्यवहारमा ठूलो प्रभाव पार्छ। शान्त, सभ्य र सम्मानजनक व्यवहारले बच्चाले पनि त्यही सिक्छ। घरमा चर्को स्वर वा धेरै कोलाहल भए व्यवहार समस्या बढ्ने खतरा हुन्छ। सकारात्मक, स्नेहपूर्ण र शान्त वातावरण अत्यावश्यक हुन्छ।
अन्ततः बच्चाको जिद्दी छुटाउन सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय माया, धैर्य र सीमारेखाबीच सन्तुलन हो। न धेरै कठोर न धेरै नरम, स्थिर र समझदार अभिभावक बन्न प्रयास गर्नुपर्छ। जिद्दी हुँदा तुरुन्त झुक्नुभन्दा कारण बुझ्ने, विकल्प दिने र शान्त रहन सके बानी बिस्तारै कम हुन्छ। बच्चा सुधार्न समय लाग्छ, तर सहि तरिकाले सम्हाले ऊ जिद्दी मात्र कम हुँदैन, स्वस्थ रूपमा आफ्ना भावना व्यक्त गर्न पनि सिक्छ।
