लेखक: space4knews

राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले जेनजी आन्दोलनका घटनाहरूमा सरकारी शक्ति अत्यधिक प्रयोग भएको ठहर गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्री, गृहमन्त्री लगायत ३४ जनामाथि थप अनुसन्धान र कारबाही सिफारिस गरेको छ। आयोगकी सदस्य लिली थापाले सिफारिस घोषणा गरेको चार महिनापछि समेत सरकारले कुनै छलफल वा कार्यान्वयनमा ध्यान नदिएको बताउनुभयो। थापाले ६ सय पृष्ठको मूल प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नुपर्नेमा आफू दृढ रहेको र सरकारले प्रतिवेदन नछ्लो भने अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार संयन्त्रमा मुद्दा उठ्न सक्ने चेतावनी दिनुभयो।

एक वर्षअघि भएको जेनजी आन्दोलनका क्रममा भएका मानव अधिकार उल्लंघनका घटनामा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले कारबाही सिफारिस गरेको चार महिना बितिसक्दा पनि सरकारले त्यसका सिफारिस कार्यान्वयन गर्ने वा छलफल गर्ने तदारुकता देखाएको छैन। आयोगले गठन गरेको छानबिन समितिका संयोजक लिली थापाले ६०० पृष्ठको मूल प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्न पक्षधर हुनुहुन्छ। थापाले भनिन्, “प्रतिवेदनले राज्य पक्षको अत्यधिक बल प्रयोग र आन्दोलनकारको तर्फबाट भएको तोडफोड दुवैलाई समेटेको छ, जुन कार्यान्वयन नगर्नु दु:खद छ।”

जेनजी आन्दोलनको एक वर्ष पूरा भएको अवसरमा थापाले भने, “राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले ६ महिनासम्म घटनाको बृहत् अनुसन्धान गरी विस्तृत प्रतिवेदन तयार गरी पेश गरेको थियो। मानव अधिकार हननका पक्षहरूदेखि भविष्यमा यस्तो विध्वंस नफैलियोस् भन्नका लागि आवश्यक सुझाबहरू यही प्रतिवेदनमा समेटिएको छ।” उनले थपिन्, “सरकारले सिफारिस प्राप्त भएको आधिकारिक जानकारी पनि आउन सकेको छैन।”

आयोगका सदस्य थापाले भने, “जसलाई हामीले नामतया छानबिन र थप अनुसन्धानका लागि सिफारिस गरेका छौं, ती अधिकांश व्यक्ति अहिले सरकारमा छन्।” यसले यस विषयमा छानबिन हुन सकिरहेको छैन भन्ने व्यक्तिगत शंका व्यक्त गर्दै थापाले सहिद परिवारका सदस्यहरू सरकारमा रहेका कारण न्यायको लागि कारबाही हुनुपर्ने भनाइ राख्न असमर्थ हुनु दुर्भाग्यजनक भएको बताइन्।

समाचार सारांश परीक्षित सामग्री। जनता समाजवादी पार्टी नेपालका महासचिव डा. सुरेन्द्र झाले लुम्बिनी प्रदेश सभाका सभामुख तुलाराम घर्तीको निर्णयलाई अवैधानिक भन्दै कानुनी उपचारका लागि अघि बढ्ने बताउनुभएको छ। लुम्बिनी प्रदेश सभा सचिवालयले अम्बिका काफ्लेको दल त्यागसम्बन्धी सूचना राजनीतिक दलसम्बन्धी ऐन र नियमावली अनुसार बुधबार प्रकाशित गरेको छ। उनले पार्टीबाट निष्कासन गरिएका व्यक्तिहरूको सिफारिसका आधारमा सांसद काफ्लेलाई पदमुक्त गर्नु पक्षपातपूर्ण भएको आरोप लगाउनुभएको छ। २४ भदौ, बुटवल।

महासचिव डा. सुरेन्द्र झाले लुम्बिनी प्रदेश सभाका सभामुख तुलाराम घर्तीले गरेका निर्णयलाई अवैधानिक ठहर गर्दै कानुनी उपचारका लागि अघि बढ्ने बताउनुभयो। बुधबार लुम्बिनी प्रदेश सभा सचिवालयले जनता समाजवादी पार्टी नेपालकी प्रदेश सभा सदस्य अम्बिका काफ्लेको दल त्यागसम्बन्धी सूचना सार्वजनिक गरेको थियो। प्रदेश सभा अधिवेशन सञ्चालनमा नरहेको अवस्थामा सभामुखको निर्देशनमा राजनीतिक दलसम्बन्धी ऐन, २०७३ को दफा ३५ को उपदफा (२) र लुम्बिनी प्रदेश सभा नियमावली, २०७९ को नियम १९६ अनुसार दल त्यागसम्बन्धी सूचना प्रकाशित गरिएको हो।

महासचिव डा. झाले कुराकानी गर्दै भन्नुभयो— पार्टीले साधारण सदस्यसमेत नरहने गरी निष्कासन गरेका व्यक्तिहरूको सिफारिसका आधारमा पार्टी निर्णयको पक्षमा रहेकी सांसदलाई सभामुखले पदमुक्त गर्नु अवैधानिक भएको छ। ‘सभामुखले अवैधानिक निर्णय गर्नुभएको छ, उहाँले तटस्थ, निष्पक्ष, साझा र अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्नु पर्ने भएता पनि एमाले–माओवादी गठबन्धनको सरकार जोगाउने काम गर्नुभएको छ’, महासचिवले भने।

सभामुखको यस्तो पक्षपाती निर्णयले प्रदेश सरकारलाई कठिनाइमा पार्ने चेतावनी पनि महासचिव डा. झाले दिनुभयो। जसपा नेपाल लुम्बिनी प्रदेश सभा संसदीय दलको निर्णय र सिफारिसका आधारमा काफ्लेलाई सभामुखले प्रदेशसभा सदस्य पदबाट निष्कासन गर्ने निर्णय गरेको थियो। प्रदेश सभा सचिव दुर्लभकुमार पुन मगरले जारी गरेको सूचनामा काफ्लेको दल त्यागसम्बन्धी विवरण सार्वजनिक गरिएको उल्लेख छ। उक्त सूचनामा पार्टीले प्रदेश सभा सदस्य पदबाट निष्कासन गरेको जानकारी कानुनी प्रक्रियाअनुसार सचिवालयले प्रकाशित गरेको बताइएको छ। काफ्लेलाई मुख्यमन्त्री चेतनारायण आचार्यले प्रदेश सभाबाट विश्वासको मत लिने क्रममा पार्टीले जारी गरेको ह्वीप उल्लङ्घन गरेको र पार्टी एवं संसदीय दलको निर्णय विपरीत काम गरेको आरोप लगाई कारबाही गरिएको हो। काफ्ले पार्टीको संस्थापन पक्षमा उभिएकी छिन्। पार्टी केन्द्रीय तहले प्रदेश सभाका चार सांसद—सन्तोष पाण्डे, भण्डारी लाल अहिर, आदेश अग्रवाल र हेमा बेल्बासे केसीलाई पार्टीको साधारण सदस्य समेत नरहने गरी पार्टीबाट निष्कासन गरेको पत्र प्रदेश सभा सचिवालयमा पहिले नै पठाइसकेको थियो। तर सो पत्र अनुसार चार जना सांसदको पदमुक्ति बारे जानकारी नगराई पार्टी संस्थापन पक्षमा उभिएकी सांसदलाई कारबाही गरेको सभामुख तुलाराम घर्तीको निर्णय विवादास्पद बनेको छ।

समाचार सारांश सम्पादकीय समीक्षा गरिएको। २३ भदौ अघि सूचना हुनुभएन भन्ने होइन तर त्यसको सही विश्लेषण र निर्णय प्रक्रिया समयमै नहुने कारण सुरक्षा संयन्त्रले चुक्यो भनी नारायण अधिकारीले बताए। २४ भदौमा सर्वोच्च अदालत, सिंहदरबारलगायत संवेदनशील संरचना विध्वंस र आगजनीमा परेर राज्यको संकट व्यवस्थापन र कमाण्ड–कन्ट्रोल कमजोर देखियो भनी उनले भने। जेनजी आन्दोलनलाई उनले सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धको प्रतिक्रिया मात्र नभई सुशासन, युवाको असन्तुष्टि, डिजिटल परिचालन र विश्वास संकटको विस्फोटको रूपमा व्याख्या गरे। राजनीतिकर्मी मात्र नभई सुरक्षा विश्लेषकहरूले समेत २०८२ साल भदौँ २३ र २४ गतेको घटनालाई छुट्टाएर बुझ्नुपर्ने बताउँदै आएका छन्। सरकारले त्यतिबेला जनजीवन र सम्पत्ति दुवै जोगाउन सक्षम भएन।

जेनजी आन्दोलनलाई सुरक्षा दृष्टिकोणबाट हेर्दा कस्तो देखिन्छ? आन्तरिक तथा बाह्य सुरक्षा हिसाबले यस घटनाबाट के सिक्नुपर्ने हो? यी विषयमा सुरक्षाविद् नारायण अधिकारीसँग गरिएको अन्तर्वार्तामा उनले भने, “२०८२ भदौं २३ गतेको घटनाको सन्दर्भमा सुरक्षा निकायको पूर्वसूचना र विश्लेषण किन असफल भयो?” पूर्वसूचनामा चुकेको निश्चित छ। तर मेरो बुझाइमा यो केवल सूचना नपुगेको समस्या होइन। सूचना आए पनि त्यसलाई गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गर्न, र समयमै निर्णय प्रक्रियामा उपयोग गर्न नसक्दा समस्या भयो।

२३ भदौंअघि आन्दोलनको संकेत, युवाहरूको डिजिटल सक्रियता र सामाजिक सञ्जालबाट बढेको असन्तुष्टिका पर्याप्त संकेतहरू थिए। तर सुरक्षा निकायले यी संकेतलाई परम्परागत रूपमा ‘प्रदर्शन हुन सक्छ’, ‘भीड जम्मा हुन सक्छ’ या ‘हुलदंगा हुन सक्छ’ भनेर मात्र मूल्यांकन गरेको देखिन्छ। मेरो विचारमा यही पहिलो गम्भीर सुरक्षा असफलता हो। रणनीतिक चेतावनी र सामान्य सूचना एउटै होइनन्। हजारौं युवा सडकमा आउन सक्छन् भनी सूचना मात्र पुग्दैन। उनीहरूको असन्तुष्टिको कारण, आन्दोलनको नेतृत्व र संगठनात्मक स्वरूप, सामाजिक सञ्जालमा मनोविज्ञान कस्तो छ, हिंसात्मक दिशातर्फ जान सक्ने सम्भावना कति छ, र राज्यको निर्णयले त्यसलाई बढावा दिन्छ कि दमन गर्न सक्छ? यी सबै कुराको गहिरो विश्लेषण आवश्यक छ।

यसैले २३ भदौंको सुरक्षा असफलता म तीन तहमा हेर्छु: पहिलो सूचना संकलन कमजोरी; दोस्रो विश्लेषण कमजोरी; र तेस्रो विश्लेषणलाई सहज निर्णय र सुरक्षा तयारीमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु। २४ भदौंमा पनि सुरक्षा निकाय असफल देखिएको छ। यसको कारण के हुन सक्छ? २३ र २४ भदौंका घटनालाई एउटै नजरले मात्र हेर्न मिल्दैन। २३ मा भएको मानवीय क्षति र त्यसले सृजना गरेको आक्रोशले २४ को घटनालाई संकटमय बनायो। तर २४ भदौंको अवस्थालाई थप जटिल बनाउने अन्य पक्षहरू पनि थिए।

२४ भदौंमा हालत सामान्य आन्दोलनको सीमा नाघेर संवेदनशील संरचना, सार्वजनिक सम्पत्ति र रणनीतिक प्रतिष्ठानका सुरक्षासँग जोडिएको गम्भीर संकटमा परिणत भयो। राजधानीका संवेदनशील संरचनाहरू, सर्वोच्च अदालत र सिंहदरबारजस्ता केन्द्रहरू विध्वंस र आगलागीबाट प्रभावित भए। यसले संकटको गम्भीरता र राज्यको संकट व्यवस्थापनमा कमजोरी देखायो। यसलाई केवल ‘सुरक्षा निकायले चुक्यो’ भनी हेर्नु भन्दा राज्यको संकट व्यवस्थापन क्षमतामा कमजोरीको रूपमा हेर्नुपर्छ।

२४ भदौ, काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसका पूर्व सभापति शेरबहादुर देउवाले देशव्यापी भ्रमणमा निस्किने घोषणा गरेका छन् । कांग्रेस भक्तपुरले बुधबार १३३ औं बीपी जयन्तीको अवसरमा आयोजना गरेको विचार गोष्ठीमा सम्बोधन गर्दै उनले यस्तो घोषणा गरेका हुन् । ‘जिल्ला, गाउँ, सबै ठाउँमा भ्रममा परेका साथीहरूलाई आफ्नो पक्षमा ल्याउँदै म चाँडै नै देशभरि घुम्न आउँछु,’ देउवाले भने ।

पूर्व सभापति देउवाले सर्वोच्च अदालतबाट आफूलाई न्याय प्राप्त हुनेमा पूर्ण विश्वास रहेको पनि बताए । ‘म देशभरि घुमेर फेरि जनताको पक्षमा जान्छु भन्ने विश्वास दिलाउँदै, यहाँ लाग्नुभएको सबैलाई हार्दिक धन्यवाद दिन्छु र सर्वोच्च अदालतबाट हामीलाई न्याय प्राप्त हुनेछ भन्ने विश्वस्त छु,’ उनले स्पष्ट पारे । विदेशबाट उपचार गराएर स्वदेश फर्किंदा पाएको माया भने आफू मात्र नभइ सबै कांग्रेसका सच्चा कार्यकर्ताहरूले पनि पाएको देउवाले बताए ।

‘म काठमाडौं आउँदा मैले पाएँ भन्ने भन्दा यो माया सबै साथीहरूले पाएका छन्,’ उनले भने, ‘यो माया नेपाली कांग्रेसका सच्चा कार्यकर्ताहरूले पाएका हुन् ।’ देउवाले जनताबाट प्राप्त मायालाई सबैले साझा रूपमा आफूले पाएको माया सम्झेर अगाडि बढ्नुपर्नेमा जोड दिए । ‘हामी सबैले जनताले दिएको मायालाई आफ्नो माया ठान्दै अगाडि बढ्नुपर्छ,’ उनका भनाइ थिए । साथै देउवाले १० भदौमा रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले जनधनमा पुर्‍याएको क्षतिप्रति दुःख व्यक्त पनि गरे ।

भदौ १० गते भोटेकोशी–त्रिशूली बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रका लागि पोखराका कवाडी व्यवसायीहरूले ८ लाख रुपैयाँ बराबरको राहत सामग्री हस्तान्तरण गरेका छन्। सुजन गुरुङको नेतृत्वमा व्यवसायीहरूले खाद्यान्न, भाँडाकुँडा, लत्ताकपडा र स्वास्थ्य सामग्री संकलन गरी पोखरा महानगरपालिकामार्फत राहत प्रदान गरेका हुन्। महानगरका प्रतिनिधिहरूले कवाडी व्यवसायीहरूको यो प्रयास अन्य क्षेत्रका लागि पनि प्रेरणादायी भएको बताएका छन्।

२४ भदौ, पोखरा। भदौ १० गते भोटेकोशी नदीमा आएको बाढी त्रिशूली नदीसम्म फैलिँदा ठूलो धनजनको क्षति भइसकेपछि पोखराका कवाडी व्यवसायीहरूले राहत र पुनःस्थापनाका लागि अगाडि बढेका छन्। कवाडी संकलनदेखि बिक्री वितरणसम्म लगानी गर्दै आएका व्यवसायीहरूले एकजुटताका साथ बाढीपीडितका लागि ८ लाख रुपैयाँ सम्मको अत्यावश्यक सामग्री सहयोग गरेका हुन्।

व्यवसायी सुजन गुरुङको नेतृत्वमा पोखराका कवाडी व्यवसायीहरूले स्वेच्छिक रूपमा रकम संकलन गरी बाढी प्रभावित परिवारका लागि आवश्यक खाद्य तथा भौतिक सामग्री खरिद गरी पठाएका छन्। पोखरा महानगरपालिकाले सञ्चालन गरेको एकीकृत राहत संकलन अभियानसँग जोडिएर व्यवसायीहरूले महानगरका प्रतिनिधि धनराज आचार्य आदि उपस्थितिमा सामग्री हस्तान्तरण गरेका छन्।

राहत संकलन अभियानका संयोजक सुजन गुरुङले भने, ‘भदौ १० गतेको बाढीले धेरै परिवारलाई घरबारविहीन र विस्थापित बनाएको छ। साना र तिना कवाडी व्यवसायमार्फत जीविकोपार्जन गर्ने व्यवसायीहरूले सामाजिक उत्तरदायित्व बोकेको अनुभूति गर्दै क्षमताअनुसार रकम जुटाएर यस सहयोग गरेको हामी सबैको प्रयास हो।’ व्यवसायीहरूले बाढीपीडितका लागि तत्काल खानपिन बनाउन र दैनिक जीवनयापनका लागि आवश्यक पर्ने भाँडाकुँडा तथा खाद्यान्न सामग्री हस्तान्तरण गरेका छन्। पोखरा महानगरपालिकाले सञ्चालन गरेको राहत संकलन केन्द्रमार्फत ती सामग्री प्रभावित क्षेत्रमा पठाउनको लागि व्यवस्था गरिएको छ।

भदौ १० गते बिहान। नियमितजस्तै बिहान ९ बजेको समयमा अस्पतालमा पुगें। बिरामी हेर्न थालेको केही समयमै एक सहकर्मी चिकित्सकले भन्नुभयो– नेपाल–चीन सीमातर्फ ठूलो बाढी आएको छ। मानवीय क्षतिपछि पनि खबर आइरहेको छ। अस्पतालको सामान्य भिडभाडबीच त्यो समाचार सुन्दा सुरुमा खासै ध्यान गएन। तर केही क्षणमै मेरो मन एकाएक झस्कियो। मलाई आफ्नै सासूआमा चौसरा पुन र ससुरा थमबहादुर पुनको याद आयो। उहाँहरू ‘ढोरपाटन’ बाट तीर्थयात्राका लागि गोसाइँकुण्ड जाँदै हुनुहुन्थ्यो। मनमा चिसोपन पैदा भयो। यात्राको गन्तव्य साँच्चै गोसाइँकुण्ड नै हो कि होइन भनेर निश्चित गर्न मैले मेरी सालीलाई फोन गरेँ। उनले गोसाइँकुण्ड जानै लागेको पुष्टि गरिन्। त्यतिबेलासम्म रसुवाको बाढीको खबरहरू निरन्तर आइरहेका थिए। मैले तुरुन्तै मेरी श्रीमतीसहित परिवारका सबै सदस्यलाई उहाँहरूको फोनमा सम्पर्क गर्न आग्रह गरें। तर जवाफ निराशाजनक थियो– ‘सम्पर्क हुन सकेन।’ केही समयपछि फोन गर्दा अर्को आवाज सुनियो– ‘मोबाइलको स्विच अफ गरिएको छ।’ सामान्यतः फोन नउठ्नु र मोबाइल नै बन्द हुनुबीच ठूलो अन्तर हुन्छ। केही मिनटको अन्तरालमा आएको फोनको जवाफमा आएको यही परिवर्तनले हामीलाई सम्भावित दुर्घटनाको डर ल्यायो। त्यो दिन हामी परिवारका सदस्यहरू उहाँहरूको यात्रालाई लिएर अनेक अनुमान गर्न थाल्यौँ। मेरी श्रीमती डा. सुनिता बस छुटेको स्थानमा पुगिन्। बसको नम्बर सुनिश्चित गरिन्। त्यसपछि आफन्त र साथीभाइसँग सम्पर्क गरी भदौ १० गते सम्पर्कविहीन भएका बसको नम्बर पत्ता लगाउन थाल्यौँ। आधिकारिक स्रोतबाट एउटा बस बाढीमा परेको खबर आएको थियो तर त्यो नम्बर उहाँहरूले चढेको बससँग मिल्दैन थियो। त्यो खबरले क्षणभर राहत दियो तर तनाव पनि बढायो। आशंका अझै बाँकी थियो। कहीं उहाँहरू सुरक्षित हुनुहुन्छ कि? भन्ने झिनो आशा पनि थियो। भोलिपल्टसम्मका फोनमा उही जवाफ आइरह्यो– ‘मोबाइलको स्विच अफ गरिएको छ।’ अन्तिम स्थान: बेत्रावती फोन सम्पर्क नभएपछि अर्को प्रश्नले सताउन थाल्यो– उहाँहरू आखिर कहाँसम्म पुग्नुभएको थियो? यदि अन्तिम स्थान थाहा भयो भने कम्तीमा उहाँहरूको अवस्थाबारे केही अनुमान गर्न सकिने थियो। नेपाल टेलिकममा बुझ्दा उहाँहरूको मोबाइल अन्तिम पटक बेत्रावती आसपास देखिएको जानकारी आयो। हामी केही अचम्मित भयौं। साथीभाइ र आफन्तहरूले धादिङ हुँदै गोसाइँकुण्ड जाने यात्रामा यति छोटो समयमा बेत्रावती पुग्न सक्ने सम्भावनालाई कम आँकेका थिए। तर यात्रा सुरु गरेको समय, सडकको अवस्था, यातायातको चाप र चालकको गतिले पनि समय फरक पार्न सक्थ्यो। त्यसैले एउटा सानो आशा फेरि पलायो। सायद उहाँहरू बाढी प्रभावित क्षेत्रमा पुगेका छैनन्? सायद कतै सुरक्षित हुनुहुन्छ? त्यही आशामा हामी बबरमहलस्थित नेपाल टेलिकमको कार्यालय पुग्यौं। त्यहाँ धेरै मानिस आफन्तको खोजिमा आएका थिए। कोही फोनको अन्तिम लोकेसन सोधिरहेका थिए, कोही सम्पर्कविहीन आफन्तको खबर खोजिरहेका थिए। टेलिकमका कर्मचारीहरूले आफूले दिनसक्ने जानकारी दिएर सहयोग गरिरहेका थिए। त्यस्तो विपत्तिको बेला त्यहाँ देखिएको दृश्यले एउटा कुरा सिकायो– ठूलो प्राकृतिक विपत्तिले नेपालीलाई दुःखमा मात्र पुर्‍याउँदैन, एकअर्काका सहारा बन्न सिकाउँछ। २०७२ सालको भूकम्पमा पनि नेपाल टेलिकमले खेलेको भूमिका सम्झनामा आयो। तर बबरमहलबाट पाएको पछिल्लो जानकारीले हाम्रो आशामाथि फेरि चोट पुर्यायो। बेत्रावती लगभग बगरमा परिणत भइसकेको थियो। उहाँहरू चढेको बस फर्किएको थिएन। मोबाइल अन्तिम पटक बेत्रावतीबाट सम्पर्क भएको थियो। बेत्रावतीको अवस्था भयावह थियो र उहाँहरूसँग सम्पर्क हुन सकेको थिएन। यी सबै तथ्य एकै ठाउँमा जोडिँदा हामी मनले कल्पना नगरेको निष्कर्षमा पुग्यौं। सामाजिक सञ्जालमा एउटा झिनो आशा हाम्रो नजर पुगेको थियो। फेसबुकका पोस्ट, फोटो र भिडियोमा आँखा दौडाउँथ्यौं। कहीं ‘सकुशल छौं’ भनेर पोस्टहरूमा उहाँहरू देखिने कि? कहीं उद्धार गरिएका मानिसहरूको भिडमा उहाँहरूको अनुहार भेटिन्छ कि? प्रत्येक पोस्ट एउटा सम्भावना थियो। प्रत्येक भिडियो एउटा आशा। एक पोस्टमा उहाँहरूको शारीरिक बनावटसँग मिल्दोजुल्दो व्यक्तिहरूको भिडियो भेटियो जसले हाम्रो धड्कन बढायो। तर भिडियोमा सबैका अनुहार अर्कोतिर फर्किएका थिए। विश्वास गर्न सकिएन। पछि थाहा भयो– त्यो भिडियो ‘कटपेस्ट’ गरेर बनाइएको रहेछ। त्यो खबरले बाँकी रहेको आशामाथि पनि चोट पुर्यायो। प्राकृतिक विपत्तिमा गलत सूचना फैलाउनु केवल गलत होइन, कसैको पीडामा थप पीडा थप्नु हो। रसुवाको बाढीपछि सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका यस्ता अपुष्ट र फेक सूचनाले पीडित परिवारलाई कति ठूलो मानसिक यातना दिन्छ भन्ने हामीले आफ्नै अनुभवबाट महसुस गर्यौं। त्यसैले मेरो व्यक्तिगत आग्रह छ– कृपया यस्तो विपत्तिको बेला अपुष्ट सूचना नफैलाऔं। अस्पतालदेखि डिएनएसम्म बाढीमा घाइतेहरूलाई उद्धार गरेर काठमाडौं ल्याउन थालिएको खबर सुनेपछि हाम्रो खोजी अस्पतालतिर मोडियो। एकपछि अर्को अस्पताल पुगेर थाहा पाउन खोज्यौं– कहीं उहाँहरू घाइते रूपमा ल्याइएको खबर छ कि? तर कुनै अस्पतालबाट सकारात्मक खबर आएन। सरकारले पहिचान हुन नसकेको शवको डीएनए परीक्षणका लागि आफन्तबाट नमुना मागेपछि उहाँहरूको छोरोले पनि रगतको नमुना दिएको थियो। तर नतिजा कहिले आउँछ भन्ने निश्चित थिएन। बाढीले निम्त्याएको विनाश विस्तारै खुल्दै थियो। यति ठूलो मानवीय क्षतिका बारे हाम्रो कल्पनाभन्दा बाहिर थियो। समय बित्दै गयो। खोजीको सम्भावना घट्दै गयो। अन्ततः आफन्तसँगको सल्लाहपछि हामी कडा निर्णयमा पुग्यौं– उहाँहरूको काजक्रिया र अन्तिम संस्कार गर्ने। तर उहाँहरूको शव हामीसँग थिएन। त्यसैले कुशको शव बनाएर रीतरिवाजअनुसार अन्तिम संस्कार गर्यौ। आफन्तहरू भेला भयौं। संस्कार सम्पन्न भयो। भदौ २२ गते, सोमबार १३औँ दिनको पितृकार्य पनि सम्पन्न गर्यौं। त्यही दिन सरकारले रसुवा बाढीमा ज्यान गुमाएकाहरूको सम्मानमा राष्ट्रिय शोक दिवस मनाएको थियो। त्रिशूलीसँग हराएको त्यो हाँसो, मेरा आमा-बुवा, सासूआमा र ससुराको हाँस्दो अनुहार अब सम्झनामा मात्रै बाँकी छ। उहाँहरू कहाँ छन्, कसरी हराउनुभयो– यस्को जवाफ हामीसँग अझै छैन। तर एउटा कुरा पक्कै छ– उहाँहरूको जीवन अब त्रिशूलीको उर्लंदो पानीसँगै इतिहास बनेको छ। यो पीडा मेरो परिवारमा मात्र होइन, हजारौँ परिवारमा परेको छ। कसैले छोरा गुमायो, कसैले छोरी, कसैले जीवन साथी, कसैले सबैभन्दा प्रिय मान्छे। प्राकृतिक विपत्तिले घर, सम्पत्ति र बाटो मात्र बगाउँदैन, यसले परिवारका सपना, सम्बन्ध र सम्झनासमेत बगाएर लगिन्छ। बाँचेका मानिसलाई एउटै प्रश्न छोडेर जान्छ– अब कसरी जिउने? यो राष्ट्रिय शोकको घडीमा बाढी प्रभावित सबै परिवारप्रति मेरो गहिरो समवेदना छ। मृतकका आफन्तलाई यो पीडा सहन सक्ने शक्ति प्रदान होस्। अझै सम्पर्कविहीन रहेका व्यक्तिको शीघ्र खोजी होस्। तिनीहरू सकुशल भेटिऊन् भन्ने कामना छ। तर यी सबै पछि मेरो मनमा एउटा प्रश्न निरन्तर छ– के हामी यो विनाशबाट पाठ सिक्नेछौं? किनभने यस्तो विनाश पहिलोपटक नभएको छ र सम्भवतः अन्तिमपटक पनि होइन। विगतमा पनि विपत्ति आउँदा हामी आत्तिन्थ्यौं, राहत र उद्धारमा जुट्थ्यौं, अन्सु बगाउँथ्यौं। केही दिनपछि सबै सामान्य हुन्थ्यो र हामी बिर्सन्थ्यौं। तर प्रकृति हाम्रो बिर्सेकी हुँदैन। प्रकृतिले फेरि प्रश्न सोध्नेछ। त्यसअघि हामीले आफैंसँग सोध्नुपर्छ– अर्को बाढी आउनुअघि, के हामीले यसपालीको बाढीबाट साँच्चै सिक्यौँ?