प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूको सम्पत्ति विवरणमा घरजग्गा, सेयर र सुन उच्च प्राथमिकतामा रहेका छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरु पौडेलले सुन खरिदमा कुनै सीमा नभएको र स्रोत प्रमाणित गर्नुपर्ने बताए। सुनचाँदी व्यवसायी महासंघ अध्यक्ष अर्जुन रसाइलीले सुनका गरगहना मात्रै किनेर राख्न सकिने बताएका छन्। १ वैशाख, काठमाडौं।
‘हाई प्रोफाइल’ व्यक्तिहरूले जम्मा गर्ने सम्पत्तिमध्ये सुन उच्च प्राथमिकतामा पर्ने गरेको छ। उच्च तहका व्यक्तिहरूले घरजग्गा र सेयरपछि सुनमा लगानी गर्ने गरेको पाइन्छ। सार्वजनिक पद धारण गर्ने व्यक्तिहरूको सम्पत्ति जम्मा गर्दा पहिलो रोजाइ घरजग्गा देखिएको छ। त्यसपछि सुन र सेयर खरिद गरेर राख्ने गरेका छन्।
जेनजी आन्दोलनपछि करिब दुई तिहाइ जनादेश पाए पनि सरकारका प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूको सम्पत्तिमा घरजग्गा, सेयर र सुन प्रमुख छन्। घरजग्गा र सेयर खरिदमा कानुनी सीमा भए पनि सुनको हकमा त्यस्तो छैन। यसैले पनि उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको सम्पत्तिमा सुनको हिस्सा ठूलो देखिन्छ। धेरै पैसा लगानी गर्दा पनि सुनको परिमाण कम हुने भएकाले सुनमा लगानी बढेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्।
घरजग्गाका लागि हदबन्दी छ भने सेयर खरिद गर्दा क्षेत्र अनुसार कानुनी सीमितता र उपलब्ध तरलताका कारण फरक पर्छ। तर सुनको लगानीमा दैनिक ९ लाख ९९ हजार रुपैयाँ बराबर गहना खरिद गरेर राख्न सकिन्छ, जसले सुनमा लगानी बढी देखिन्छ। साथै घरजग्गा, सेयर बजार र सुनको बजार अवस्थाअनुसार लगानीमा परिवर्तन आउने सुनचाँदी व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
भूमि सम्बन्धी ऐन २०२१ ले अधिकतम १० बिघा जग्गा तोकेको छ। त्यस्तै धितोपत्र दोस्रो बजारमा बैंक, वित्तीय संस्था, बीमा र लघुवित्त नियामकले सेयरको संख्या सीमित पारेको छ। जलविद्युत् र अन्य क्षेत्रका कम्पनीमा सीमितता नभए पनि बजारमा तरलता नियन्त्रण गर्छ।
ढिक्का सुनमा नियमन भए तापनि गहना स्वरूप खरिदमा कुनै सीमा छैन। खरिदको पैसोको स्रोत खोजी हुन सक्छ, र सम्पत्ति शुद्धीकरण निवारण विभागले स्रोत जाँच गर्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरु पौडेलले सुन खरिदमा कुनै सीमा नहुने बताएका छन्।
वर्तमान सरकारका प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रीहरूले सार्वजनिक गरेको सम्पत्ति विवरण अनुसार सुनको परिमाण उच्च छ। प्रधानमन्त्री बालेन शाहसँग १ सय ९० तोला, गृहमन्त्री सुदन गुरुङसँग ८९ तोला, अर्थमन्त्री डा. स्वार्णिम वाग्लेसँग ४५ तोला, परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालसँग २२ तोला, ऊर्जा मन्त्रालयका विराजभक्त श्रेष्ठसँग १५ तोला सुन छ।
भौतिक पूर्वाधारमन्त्री सुनिल लम्सालको ३०, कानुन मन्त्री सोबिता गौतमको १५, महिला मन्त्री सीता वादीको १८, सामान्य प्रशासनमन्त्री प्रतिभा रावलको २५, स्वास्थ्यमन्त्री निशा मेहताको ३०, शिक्षामन्त्री सस्मित पोखरेलको २५, पर्यटनमन्त्री खड्कराज पौडेलको ११, सञ्चारमन्त्री डा. विक्रम तिमिल्सिनाको १९.५ र कृषिमन्त्री गीता चौधरीको ९ तोला सुन छ। उद्योगमन्त्री गौरीकुमारी यादवको १८० र श्रम मन्त्री रामजी यादवको ८० तोला सुन रहेको छ।
सुनचाँदी व्यवसायी महासंघ अध्यक्ष अर्जुन रसाइलीका अनुसार सुन किनेर राख्न पैसाको स्रोत खुला हुनुपर्छ। ‘सुनका गरगहना केवल परिणाममा राख्न सकिन्छ, यसलाई बढि राख्न वा सीमित गर्ने कुनै नीति छैन,’ रसाइलीले भने, ‘१० लाख भन्दा माथि एकै दिन खरिदमा मात्र स्रोत खोजी हुन्छ, तर दिनदिनै ९ लाख ९९ हजार रुपैयैं बराबरको सुन किनेर राख्न सकिन्छ।’ सुन किन्दा गहना स्वरूप किन्नैपर्ने उनको सुझाव छ। बेरुवा औंठी वा बाला जस्ता गहनाको स्वरूप हुनुपर्ने उनले बताएका छन्।
नेपाल राष्ट्र बैंकको नियम अनुसार प्यान नम्बर नभएका व्यक्ति ढिक्का सुन किन्न पाउँदैनन्। ‘घरजग्गामा हदबन्दी र कारोबार सुस्त हुँदा सुनमा लगानी बढेको थियो,’ रसाइलीले भने, ‘सुनको भाउ बढ्दा सुनको बिक्री बढेको थियो, भाउ घट्दा माग फेरि बढ्छ र पुनः घट्छ।’ गहना बनाएर राख्ने चलनका कारण लगानी सुनमा जान थालेको उनको तर्क छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता पौडेलले ढिक्का सुन किन्न नपाइने जानकारी दिए। विगतमा राष्ट्र बैंकले ५० ग्राम सिक्का बिक्री गरेको थियो जुन सर्वसाधारणले किनेर राख्ने गर्दथे। हाल त दशैं जस्ता समयमा साना सिक्का सुनको स्टक अनुसार बिक्री हुने गर्दछ। साथै नेपालीहरूले विदेशबाट फर्कदा महिलाले ५० ग्रामसम्म र पुरुषले २५ ग्रामसम्म गरगहना स्वरूप सुन ल्याउन पाउने व्यवस्था छ। यसले पनि सामान्य जनता घरमा धनी सुन राख्ने बनाएको पौडेलले बताए।
गरगहना किन्न कुनै सीमा नभएको प्रवक्ता पौडेलले बताए। सुन लगानी क्षेत्र हो र यसको मूल्य विश्व बजारमा धेरै चलायमान छ। ‘हाम्रो सामाजिक मान्यता र संस्कारमा सुनको प्रयोग हुन्छ, जसले लगानी, सम्पत्ति र संस्कृति तीनै मिल्छ,’ उनले भने, ‘फोन किन्दा नोक्सान हुन्छ तर सुनको लगानीले सम्पत्ति वृद्धिमा योगदान गर्छ।’
लगानीको दृष्टिले उत्पादन र रोजगारी बढाउने क्षेत्रमा वित्तीय स्रोत प्रयोग गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ। नेपालभर सुन आयातमा कोटा प्रणाली छ तर सामान्यले राख्न कुनै सीमा छैन। ‘दैनिक २५ किलो सुन आयात हुन्छ, वार्षिक ९ हजार किलो पुग्छ, तर बजार माग ४० किलो दैनिक रहेको छ,’ पौडेलले भने, ‘पुराना गहनाको खरिद-बिक्रीबाट दैनिक १० किलो सुन आपूर्ति हुन्छ, अझै ५-७ किलो कमी छ।’
सुन निर्यातमा कुनै सीमा नहुँदा जतिसुकै निर्यात गर्न पाइन्छ। आयातमा सीमा नहुँदा व्यक्तिगत रूपले संगाल्नमा कुनै सीमा नरहेको उनको भनाइ छ। पुरानो सुन बिक्री गर्दा खरिदकर्ताले बिल जरी गर्नुपर्ने व्यवस्था छ जसलाई स्रोतको रूपमा पनि स्वीकार गरिन्छ।
