प्रश्न छ- ‘द टर्मिनल’ का भिक्टरले भोगेको समस्या वास्तविक जीवनमा पनि हुन्छ कि केवल चलचित्रको कथानक मात्रै? दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासका एक अधिकारी भन्छन्– चलचित्रमा देखाइएको भन्दा धेरै गुणा बढी पीडादायी समस्या हामीले पनि देखेका छौं। भारतीय नागरिकसँग विवाह गरेकी नेपाली महिला सुनैना सिजापति १५ वर्षभन्दा बढी समयदेखि नागरिकता नपाएर अनागरिकको अवस्थामा छिन्। भारतका लागि पूर्वराजदूत डा. शंकर शर्माले आफ्नो कार्यकालमा १५ देखि २० जना नेपाली महिलाले यस्तो जटिल नागरिकताको समस्या लिएर आउँदा भेटेको बताए।
३१ जेठ, काठमाडौं। अमेरिकाको न्यूयोर्कस्थित जोन एफ केनेडी विमानस्थलमा अवतरण गरेको एक विमानका यात्रुमध्ये पूर्वी युरोपेली देश क्राकोझियाका भिक्टर नाभोस्की छन्। भिक्टरले देश छाड्नुअघि नै आफ्नो देश क्राकोझियामा एक नाटकीय घटनामा भाग लिनुपर्छ। देशमा एकाएक सैन्य ‘कु’ हुन्छ, जसपछि बनेको सरकारलाई अमेरिकाले मान्यता नदिँदा भिक्टरको राहदानी अवैध हुन्छ। अमेरिकी अध्यागमन अधिकारीहरूले उनका कागजात र फर्किने टिकट जफत गरिदिन्छन्। त्यसपछि भिक्टर आफ्नो देश फर्कन पाउँदैनन् न त विमानस्थलबाट बाहिरिन पाउँछन्। उनलाई विमानस्थलको एउटा गेटमा आश्रय लिन बाध्य हुनुपर्छ।
नौ महिनासम्म अनागरिक भएर त्यहाँ बस्दा भिक्टरमाथि के कस्तो स्थिति आयो होला? केही बदामको डिब्बा र केही सामान मात्र लिएर उनले टर्मिनलमा बस्ने कथा अमेरिकी चलचित्र ‘द टर्मिनल’ ले प्रस्तुत गरेको छ। यो कथा मितोलोक काल्पनिक हो जहाँ भिक्टर र क्राकोझिया दुबै काल्पनिक पात्र/देश हुन्। यस कथा के हो भन्ने प्रश्न उठ्छ, के यस्तै समस्या वास्तविकतामा हुन्छ त?
“त्यो चलचित्रमा देखाएको भन्दा कैयौं गुणा बढी पीडादायी समस्या हामीले देखेका छौं,” नयाँदिल्लीस्थित नेपाली दूतावासका एक अधिकारीले बताए। सुनैना सिजापतको नेपाली नागरिकता भारतको कानून अनुसार आवश्यक सात वर्ष बसोबासको प्रावधान पूरा नगरी खारेज गरिएको छ। त्यसैले उनी नयाँ नागरिकता प्राप्त गर्न सक्दैन् र परिणामस्वरूप अनागरिकको अवस्थामा छिन्।
डा. शंकर शर्माले भने, “मेरो कार्यकालमा कम्तिमा १५-२० जना नेपाली महिलाहरू नागरिकताको जटिल समस्यासँग जुध्दै यहाँ आएका थिए।” सुनैना सिजापत सन् २०११ मा देहरादुनमा विवाह गरेकी थिइन्। विवाहपछि भारतीय नागरिकता पाउन उनलाई नेपाली नागरिकता त्याग्नुपर्यो। उनले दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासमार्फत भारतीय नागरिकता प्राप्त गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाइन् र सन् २०१५ मा उनको नेपाली नागरिकता खारेज भयो।
भारतको नागरिकता सम्बन्धी कानून (१९५५) अनुसार वैवाहिक नागरिकता पाउन भारतीय नागरिकसँग विवाह भएको र सात वर्षसम्म नियमित रूपमा भारतमै बसोबास गरेको हुनुपर्छ। तर सुनैनाको मामला त्यो प्रावधान पूरा नहुँदा नागरिकता गुम्नुको परिणाम भयो। नागरिकता नभएको कारण घर माया जानजाना पनि समस्या परेपछि उनी विमानमार्फत यात्रा गर्न असमर्थ भइ सडकपथ रोज्नु पर्यो। हाल उनलाई त्यहाँ पनि नागरिकता वा राहदानी देखाउनुपर्ने बाध्यता छ।
सुनैना सात वर्ष कुर्न तयार भएकी छैनन्, तर १५ वर्षभन्दा बढी भएर पनि उनकी नागरिकता प्राप्त हुन सकेको छैन। उनले नेपाली र भारतीय दुवै देशका निकायहरूमा सहयोग मागिसकेकी छिन् तर समस्या यथावत् छ।
एक अधिकारीले भने, “जुन देशबाट विवाह गरेर आएको हो, त्यही देशको नागरिकता पाउन कानूनी स्थिति स्पष्ट नभएसम्म भारतमा नागरिकता पाउन अझ गाह्रो हुन्छ। भारतीय जनता पार्टी सरकार बनेपछि नागरिकतामा कडाइ बढेको छ।” गृह मन्त्रालय, नागरिकता विभाग र विभिन्न सुरक्षा निकायहरूले पनि नागरिकता प्राप्त गर्दा कडाइ बढाएको पीडितहरूले बताएका छन्।
नयाँदिल्लीस्थित नेपाली दूतावासका कार्यवाहक राजदूत डा. सुरेन्द्र थापाले सुनैनासँग सम्बन्धित सबै समन्वयमा सहयोग गरिरहेको बताए। “हाम्रो तर्फबाट समन्वय गर्न सक्ने सबै पक्षमा पहल गरिरहेका छौं,” उनले भने। उनी भन्छन्, “पहिलेका सरकारहरूले त्यस्तो भरोसा दिन सकेनन् तर वर्तमान सरकारले यो समस्या गम्भीरतापूर्वक समाधान गर्ने आशा राख्छु।”
व्यक्तिगत रूपमा पहल गर्दा समाधान नआएको हुँदा सरकार स्तरबाट नै सहायता आउने अपेक्षा रहेको सुनैना बताउँछिन्। उनी भन्छिन्, “मेरो दीर्घकालीन नागरिकता समस्यालाई अन्त्य गर्दै, म कानूनी रूपमा राष्ट्रियता प्राप्त गरी सम्मानका साथ जीवनयापन गर्न चाहन्छु। त्यसका लागि नेपाल सरकारबाट सहयोग र मार्गदर्शनको अपेक्षा गर्छु।”
यस प्रकारका घटनाले नेपाल-भारत बीचको ‘रोटी बेटीको सम्बन्ध’ भनाइमा सिमित ना भएर, कानूनी र प्रशासनिक जटिलता रहेको देखाइरहेका छन्। डा. शंकर शर्माले सानातिना प्रक्रियाहरुमा पनि ध्यान दिन सुझाउँछन् र नागरिकता प्राप्त भएपछि कहिल्यै पनि नागरिकता वा राहदानी बचाउनुपर्ने बताउँछन्।
चलचित्र ‘द टर्मिनल’ कथानक हो भने पनि यो कथालाई इरानका शरणार्थी मेहरान करिमी नासिरीको वास्तविक जीवन घटनाबाट प्रभावित मानिन्छ। नासिरी १९८८ देखि २००६ सम्म पेरिसस्थित चार्ल्स द गाल विमानस्थलको टर्मिनल–१ मा अलपत्र थिए। उनी वैध कागजातको अभावमा विमानस्थलमा थुनिएका थिए र २००६ मा स्वास्थ्य बिग्रँदा अस्पताल भर्ना भए। उनले विभिन्न आश्रयस्थलहरूमा बसोबास पनि गरे। नासिरी २०२२ मा चार्ल्स द गाल विमानस्थलमा हृदयघातबाट निधन भए। जब चलचित्र ‘द टर्मिनल’ २००४ मा रिलिज भयो, नासिरी टर्मिनल–१ मा नै थिए।
चलचित्रमा क्राकोझियामा नौ महिनापछि भएको युद्ध सिकेपछि भिक्टरको राहदानी पुनः मान्य हुन्छ र उनी सम्मानका साथ स्वदेश फर्किन्छन्। तर वास्तविक जीवनमा सुनैना लगायत अनागरिक समस्यामा परेकाहरूलाई नागरिकता प्राप्त गर्न अझै कति लामो संघर्ष गर्नुपर्नेछ?