लेखक: space4knews

नेपाली कांग्रेसको संस्थापन इतर समूहले १५औं महाधिवेशनको तयारीका लागि अनुशासन, विधान मस्यौदा र सदस्यता व्यवस्थापन गरी तीनवटा समिति गठन गरेको छ। डा. शशांक कोइरालाले अनुशासन समितिमा पद्मनारायण चौधरी, विधान मस्यौदा समितिमा शिवप्रसाद हुमागाईं र सदस्यता व्यवस्थापन समितिमा किरणराज शर्मालाई संयोजकको रुपमा मनोनयन गरेका छन्। यस सम्बन्धि जानकारी समूहको सम्पर्क कार्यालय समन्वय संयोजक दीपकप्रसाद कुइकेलले उपलब्ध गराएका छन्। २९ भदौ, काठमाडौं।

नेपाली कांग्रेसको संस्थापन इतर समूहले महाधिवेशन तयारीकालागि तीनवटा समिति गठन गरेको छ। पार्टीको १५औं महाधिवेशन तयारी समितिका संयोजक डा. शशांक कोइरालाले अनुशासन समिति, विधान मस्यौदा समिति र सदस्यता व्यवस्थापन समितिका संयोजकको घोषणा गरेका छन्। सो समितिहरूमा अनुशासन समितिका संयोजक पद्मनारायण चौधरी, विधान मस्यौदा समितिका संयोजक शिवप्रसाद हुमागाईं र सदस्यता व्यवस्थापन समितिका संयोजक किरणराज शर्मा रहेका छन्। यी जानकारी उनी नेतृत्व गरेको समूहका सम्पर्क कार्यालय समन्वय संयोजक दीपकप्रसाद कुइकेलले दिएका छन्।

नेपाल ललितकला प्रज्ञाप्रतिष्ठानले १८ देखि ३० वर्षका नेपाली युवा कलाकारहरूको लागि ‘नाफा स्टुडियो फेलोसिप २०८३’ का लागि खुला आवेदन आह्वान गरेको छ। प्रतिष्ठानले दुई चरणमा सञ्चालन हुने उक्त फेलोसिप कार्यक्रमको घोषणा गरेको हो। यस कार्यक्रमको उद्देश्य युवा कलाकारहरूको सिर्जनात्मक क्षमता र व्यावसायिक विकासलाई प्रोत्साहन गर्नु हो।

नाफा अनुसार, फेलोसिपको पहिलो चरण आगामी २०८३ मंसिरदेखि पुस महिनासम्म र दोस्रो चरण माघदेखि फागुन महिनासम्म सञ्चालन गरिनेछ। प्रत्येक चरणमा ३–३ जना गरी कुल ६ जना कलाकारहरू चयन गरिनेछन्। छनोट भएका कलाकारहरूले दुई महिनासम्म निःशुल्क स्टुडियो, कला सामग्री खर्च, प्राविधिक सहयोग र प्रतिष्ठानको सामाजिक सञ्जालमा प्रचारप्रसारको सुविधा पाउनेछन्।

यस फेलोसिपअन्तर्गत चित्रकला, मूर्तिकला, प्रिन्टमेकिङ, शिल्पकला, हस्तकला, परम्परागत कला, लोककला, सेरामिक, मिक्स्ड मिडिया, प्रतिस्थापन कला र ग्राफिटी लगायतका समसामयिक कला विधामा अभ्यास गरिरहेका नेपाली नागरिकहरूले आवेदन दिन सक्नेछन्। इच्छुक कलाकारहरूले नागरिकताको प्रतिलिपि, बायोडाटा, सिर्जनाको पोर्टफोलियो, आर्टिस्ट स्टेटमेन्ट, कार्ययोजना र हालै खिचिएको फोटोसहित आवेदन दिनुपर्नेछ।

८० को दशकमा हुर्किएका मिलिनियल पुस्ताले गुच्चा, डन्डिबियो, टुकीबत्ती, श्यामश्वेत टिभी र एन्टिनासँग बाल्यकाल बिताएका थिए। तपाईंले थोरै मात्र मोजा लगाएर फुटबल खेलेको याद छ? पुरानो चप्पल काटेर चक्काजस्तो बनाएर गाडी चलाउनु भएको थियो? सुरुवालको इजरसम्म फुत्काउँदै खल्तीभरि गुच्चा बोक्नु भएको छ? नाक भर्न सिगान राखेर घुर्रा मिठाई चाट्नु भएको छ? यी प्रश्नहरूको उत्तरमा यदि तपाईंले ‘हो’ वा ‘त्यस्तै गरें’ भन्नुभयो भने पक्का भन्न सकिन्छ, तपाईं ८० को दशकमा हुर्कनुभएको हो।

त्यो बेला के के देख्नुभयो? के के खेल्नुभयो? श्यामश्वेत समयमा तपाईंले रंगीन बाल्यकाल बिताउनुभयो। १४ इन्चको टिभी हेर्न आतुर भएर एन्टिना घुमाउनु भयो, शिक्षक पढाउँदा खासखुस गर्दै साथीहरूसँग गुच्चा किनबेच गर्नुभयो, पाइपबाट रिंग बनाएर छिटो दौडाउनु भयो। आज सामाजिक सञ्जालहरूले ८० को दशकलाई सम्झाउँदै रंगीन चर्चा भरेका छन्। धेरैले आफ्ना बाल्यकाल सम्झिरहेका छन् किनभने ८० को दशकमा हुर्केका मिलिनियल पुस्ताको बाल्यकाल साँच्चै रंगीन थियो। उनीहरू आरामदायी सोफामा बसेर मोबाइलमा लिप्त भएनन्।

भिडियो गेम वा टिकटकमा व्यस्त भएनन्। बरू धुलो परेको आँगन र खेतबारीमा दौडँदै, उफ्रिँदै, लड्दै, खेल्दै हुर्किए। यस्तो बाल्यकाल सम्झँदा उनीहरू अझै पनि उत्साहित हुन्छन्। यी पुस्तालाई बाल्यकालमा पुर्‍याउने केही विशेष कुराहरू छन्। गुच्चा कुनै बेला काँचका गोलाकार रंगीन गुच्चा देख्दा तपाईं खुसीले भरिनुहुन्थ्यो। डन्डिबियो आफ्नै हातले डन्डी बियो बनाएर खेल्नुभयो।

टुकीबत्ती यो खेल होइन, खानेकुरा पनि होइन। तर यसले तपाईंलाई ८० को दशकमा पुर्‍याउँछ। त्यतिबेला शहरहरूमा मात्रै बिजुली थियो र टुकीबत्ती बाल्नुपर्थ्यो। श्यामश्वेत टिभी र एन्टिना आज १४ इन्चको श्यामश्वेत टिभी र एन्टिना देख्दा तपाईंलाई बाल्यकालको सम्झना आउँछ। घुर्रा मिठाई धागोले बाँधिएको घुर्रा चकलेटले स्वाद दिने र खेल्न मिल्ने दुइ काम गर्थ्यो। सानो पैसामा पाइने यो मिठाईले ८० को दशकका बच्चाहरुलाई ठूलो खुशी दियो। सुन्तले चकलेट यो पुस्तालाई जंकफुडको लत लागेन किनभने त्यतिबेला बजारमा खानेकुरा सीमित थियो।

जाजरकोटको भेरी नगरपालिका–२ रिसाङका करिब ३०० विस्थापित परिवारहरू सुरक्षित आवास नपाएपछि पुनः जोखिमपूर्ण बस्तीमा फर्किएका छन्। साउन ३० गतेको बाढीपहिरोमा रिसाङमा चार जनाको मृत्यु र १० जना घाइते भएका थिए भने १४ परिवारका घर पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका थिए। पूर्ण क्षति भएका १४ परिवारको लागि अस्थायी आवासको विवरण सङ्कलन गरिए पनि पुनर्स्थापनाको निर्णय अझै हुन बाँकी छ।

जाजरकोटको भेरी नगरपालिका–२ रिसाङमा साउन ३० गते आएको बाढीपहिरोले विस्थापित भएका परिवारहरू सुरक्षित आवास नपाएपछि पुनः जोखिमपूर्ण बस्तीमा जान बाध्य भएका छन्। बाढीपहिरोका कारण घर तथा बस्ती जोखिममा परेपछि अस्थायी रूपमा सुरक्षित स्थानमा सारिएका अधिकांश परिवार पुरानै बस्तीमा फर्किएका छन्। वडाध्यक्ष भीमबहादुर कार्कीका अनुसार, बाढीपहिरोले चार जनाको मृत्यु र १० जना घाइते बनाएको रिसाङमा करिब ३०० घरधुरी जोखिममा रहेको छ।

वडाध्यक्ष कार्कीले भने, “बाढीपहिरोबाट पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त १४ परिवारको विवरण सङ्कलन गरी अस्थायी आवास निर्माणको प्रक्रिया अघि बढाउन लागिएको छ। ३१ भदौंमा फारम भर्ने तयारी पनि छ। तर पुनर्स्थापनाको ठाउँ अझै पक्का भएको छैन।” सुरक्षित स्थान र घर निर्माणको निर्णय नभएको हुँदा पीडित परिवारले अन्योल झेलिरहेको छ।

विपद् पछि विस्थापित करिब ३०० घरधुरी अहिले पुनः जोखिमपूर्ण घर तथा बस्तीमा फर्किएका छन्। घर पहिरोको जोखिममा भए पनि वैकल्पिक सुरक्षित आवास व्यवस्था नभइसकेपछि पुरानै घरमा जान बाध्यता देखिएको वडाध्यक्ष कार्कीले बताए। उनका अनुसार, विस्थापितहरूको मकैबाली, पशुचौपाया र घरका सामानहरू जोखिमपूर्ण स्थानमै छन्। “जोखिमपूर्ण घरमै फर्किनुपर्छ। मकै, पशुचौपाया र सामानका कारण पनि त्यहीँ जानु परिरहेको छ,” उनले भने।

समाचार सारांश समीक्षा पश्चात तयार गरिएको। यस वर्ष तीज र चौरचन एकै दिन परेका छन्। चौरचन मिथिलामा भाद्र शुक्ल चतुर्थीको साँझ मनाइन्छ। चन्द्रमालाई अर्घ्य दिँदै परिवारको कल्याण र सन्तानको दीर्घायुको कामना गरिन्छ। हामी जहाँ धेरै पर्वहरू मनाइन्छन्। हरेक पर्वका आफ्नै विशेषता छन्। पहाडमा तीजको रौनक झल्किए पनि तराई–मधेसमा त्यसको प्रभाव छ। पहिलेकालका सांस्कृतिक परम्परामा सीमित हुने पर्वहरू अहिले सबैले साझा रूपमा मनाउन थालेका छन्। सामान्यतया तीज चौरचनको अघिल्लो दिन पर्छ भने कहिलेकाहीँ दुवै पर्व एउटै दिन पनि पर्न सक्छ। यस वर्ष तीज र चौरचन एकै दिन परेका छन्। मिथिलाकी महिलाहरूले पनि तीजको व्रत बस्ने गर्छन्। यस्तै, तराईको छठ अब अब तराईमा मात्र सीमित छैन। यस्तो सांस्कृतिक आदानप्रदानले हाम्रो समाज परिवर्तन हुँदै गइरहेको छ। एउटै देशमा बस्ने मानिसहरूले एकअर्काका आस्था, परम्परा र उत्सवलाई आत्मीय भावले स्वीकार गर्दैछन्। तीजको आफ्नै कथा छ। चौरचनको पनि मौलिकता छ। तीजमा शिव–पार्वतीको प्रेम, श्रीमानको आयु, दाम्पत्य जीवन र पारिवारिक सुख–शान्तिको कामना गरिन्छ। चौरचनमा भने मिथिलाको आँगनबाट चन्द्रमातर्फ अर्घ्य चढाइन्छ। परिवारको कल्याण, सन्तानको दीर्घायु र जीवनमा सुख–शान्तिको प्रार्थना गरिन्छ। दुबै पर्वमा महिलाको आस्था, व्रत र पारिवारिक मंगलकामना जोडिएको भए पनि सांस्कृतिक अभिव्यक्ति फरक हुन्छ। यही भिन्नताले नेपालको सांस्कृतिक विविधताको सौन्दर्य झल्काउँछ। भाद्र शुक्ल चतुर्थीको साँझमा दिनभरि आएको तातो घाम बिस्तारै कम हुन्छ। घरको आँगन सफा गरिन्छ। कतै गोबरले लिपेको भूमिमा पिठार र सिन्दूरले अरिपन (चौका) बनाइन्छ। कतै छतमा पूजा सामग्री सजाइन्छ। भान्साबाट ठेकुवा, पुरी, खीर र दहीको सुँगध फैलिएर आउँछ। घरका महिलाहरू चन्द्रमाको उदयको प्रतीक्षा गर्छन् भने बालबालिकाहरू प्रसाद पाउने उत्सुकतामा हुन्छन्। जब क्षितिजमा चन्द्रमाको उज्यालो देखा पर्छ, हातमा फलफूल, पकवान र पूजा सामग्री बोकेर परिवारका सदस्यहरू आकाशतर्फ मुख फर्काउँछन्। चन्द्रमालाई अर्घ्य दिइन्छ। यस्तो जीवन, संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध र पुस्तौँदेखि चल्दै आएको आस्थामा आधारित उज्यालोलाई मिथिलामा ‘चौरचन’ भनिन्छ। चन्द्रमालाई हेर्ने कि नहेर्ने? चौरचनलाई मिथिलाको लोकभाषामा चौठिचन्द, चौठीचाण वा चौथचन्द्र पनि भनिन्छ। भाद्र शुक्ल चतुर्थी अर्थात् गणेश चतुर्थीको साँझ मनाइने यो पर्व नेपाल मधेस र कोशी प्रदेशका मैथिली सांस्कृतिक क्षेत्र र भारतको उत्तरी बिहारमा विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ। मिथिलाको यो पर्वमा गणेश चतुर्थीको दिन चन्द्रमा हेर्न नहुने जनविश्वास पाइन्छ। तर त्यहीं दिन चन्द्रमालाई श्रद्धापूर्वक अर्घ्य दिइन्छ। यही भिन्नताले चौठिचन्दलाई मनोरम बनाउँछ। चौरचनको दिन चन्द्रमालाई अर्घ्य दिनेलाई आफ्नो परिवारको कल्याण, सन्तानको दीर्घायु र जीवनमा सुख–शान्तिको कामना गरिन्छ। यसकारण यो पर्व चन्द्रपूजा मात्र नभई पारिवारिक मंगलकामनाको पर्व पनि हो। चौरचनसँग जोडिएको चर्चित पौराणिक विश्वास चन्द्र दर्शन र गलत कलंकसँग सम्बन्धित छ। लोकविश्वास अनुसार गणेश चतुर्थीमा चन्द्रमालाई हेर्दा व्यक्तिलाई झुठा आरोप वा कलंक लाग्न सक्छ। कतिपय ठाउँमा चोरीको आरोप वा चरित्रसम्बन्धी गलत दोषसँग पनि जोडिन्छ। यो कारणले कतिपय धार्मिक परम्परामा चन्द्र दर्शन नगर्ने नीति पाइन्छ। गणेश र चन्द्रमाको सम्बन्धित कथा प्रचलित छ। कथाअनुसार एकपटक चन्द्रमाले गणेशको रूपमा उपहास गरेपछि क्रोधित गणेशले ‘भाद्र शुक्ल चतुर्थीमा तिमीलाई हेर्ने मानिस कलंकित हुनेछन्’ भनेर चन्द्रमालाई श्राप दिएका थिए। पछि चन्द्रमाले माफी मागेपछि श्राप कम भयो र यस दिन विधिपूर्वक चन्द्र पूजा गरी अर्घ्य दिएमा कलंकबाट मुक्ति पाइन्छ भन्ने कथा छ। चौरचनमा चन्द्रमाको पूजा यही लोकविश्वाससँग जोडिएको मानिन्छ। तर यसको कथा मात्र यही सीमित छैन। श्रीमद्भागवत महापुराणमा वर्णित स्यमन्तक मणिको प्रसंगलाई पनि यस पर्वसँग जोडिन्छ। श्रीकृष्ममाथि स्यमन्तक मणि चोरीको आरोप लाग्छ तर पछि त्यो आरोप गलत प्रमाणित हुन्छ। यो कथालाई चौठीचन्द्रको दिन चन्द्र दर्शनले लाग्ने कलंकसँग जोडेर व्याख्या गर्ने परम्परा छ। मिथिलाको आँगनमा चौरचन चौरचनको दिन घर सफा गरी आँगन लिपपोत गरिन्छ। पिठार र सिन्दूरले अरिपन (चौका) बनाइन्छ। अरिपन मिथिलाको परम्परागत चित्रकला हो जसमा धार्मिक विश्वास, प्रकृति र जीवनका प्रतीकहरू समेटिएका छन्। त्यही चौकामा पूजा सामग्री राखिन्छ। धूप, बत्ती, फूल, अक्षता, सिन्दूर तथा अन्य सामाग्री राखिन्छ। घरमा बनाइएका पकवान र प्रसादलाई विशेष मान दिइन्छ। ठेकुवा, पुरी, खजुरिया, दही, खीर, मिठाई, फलफूल, मखान आदि सामग्री स्थान र परिवार अनुसार तयार गरिन्छ। कतिपय घरमा माटोको भाँडोमा दही जमाइन्छ। मौसम अनुसार केरा, काँक्रो, स्याउजस्ता फलफूल पनि पूजा सामग्रीमा राखिन्छन्। चौरचनको साँझ चन्द्रमा उदाएपछि परिवारका सबै सदस्यहरू पूजा सामग्री लिएर आँगन वा छतमा जम्मा हुन्छन्। व्रतालुहरूले चन्द्रमालाई अर्घ्य दिन्छन्। परिवारका सदस्यहरूले चन्द्रमालाई प्रणाम गर्दै सन्तानको दीर्घायु, परिवारको सुख तथा जीवनको समृद्धिका लागि कामना गर्छन्। पूजा सकिएपछि प्रसाद ग्रहण गरिन्छ र व्रत समाप्त हुन्छ। त्यसपछि परिवारमा खुशी र आत्मीयता फैलिन्छ। प्रसादको मिठास भन्दा परिवारको समन्वित मिठास ठूलो हुन्छ। अन्न, प्रकृति र श्रमको सम्मान चौरचनको प्रसाद प्राकृतिक स्रोत तथा मानवीय श्रमबीचको सम्बन्धलाई सम्झाउँछ। चामल खेतबाट आउँछ, दूध पशुपालनबाट, फलफूल प्रकृतिको उपहार हुन्। ठेकुवा र पुरी घरको भान्सामा बनाइन्छ। यसले किसानको पसिना, पशुपालकको मेहनत र घर सम्हाल्ने महिलाको परिश्रम देखाउँछ। प्रकृतिको उदारतासँग मानिसको सम्बन्ध झल्काउँछ। त्यसैले चौरचनको प्रसादलाई केवल धार्मिक भोग मात्र हैन, अन्न, श्रम र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता पनि मानिन्छ। मिथिलाको कृषि संस्कृतिमा चन्द्रमा, ऋतु, वर्षा र अन्नबालीको गहिरो सम्बन्ध छ। चन्द्रमाको शीतल उज्यालोमा अर्घ्य दिँदै परिवार जीवन धान्ने प्रकृतिप्रति आभार प्रकट गर्छ। बदलिँदो समय र चौरचन आजको समयमा गाउँका माटोका आँगनहरू धेरै ठाउँमा सिमेन्ट भएका छन्। संयुक्त परिवारहरू एकल परिवारमा रूपान्तरण हुँदै छन्। युवा रोजगारी र अध्ययनका लागि शहर र विदेशमा छन्। तर चौरचनको आस्था हराएको छैन। कतै गाउँको आँगनमा दियो बलिरहेको छ, कतै शहरको छतमा अरिपन बनाइएको छ। कतै विदेशमा रहेका छोरी–बुहारी भिडियो कलमार्फत परिवारको पूजामा सहभागी हुँदैछन्। परम्पराको स्वरूप बदलिन सक्छ, पूजा सामग्री फरक पर्न सक्छ, बस्ने स्थान पनि परिवर्तन हुन सक्छ। तर परिवारको मंगलकामना र संस्कृतिप्रतिको आत्मीयता यथावत रहनेछ।